विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर् अंशः परम-सम्मतः । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः ॥
vidura uvāca svāyambhuvasya ca manor aṃśaḥ parama-sammataḥ / kathyatāṃ bhagavan yatra maithunenaidhire prajāḥ //
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथा-धर्मं जुगुपतुः सप्त-द्वीपवतीं महीम् ॥
priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya vai / yathā-dharmaṃ jugupatuḥ sapta-dvīpavatīṃ mahīm //
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेर् उक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥
tasya vai duhitā brahman devahūtīti viśrutā / patnī prajāpater uktā kardamasya tvayānagha //
तस्यां स वै महा-योगी युक्तायां योग-लक्षणैः । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन् मे शुश्रूषवे वद ॥
tasyāṃ sa vai mahā-yogī yuktāyāṃ yoga-lakṣaṇaiḥ / sasarja katidhā vīryaṃ tan me śuśrūṣave vada //
रुचिर् यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥
rucir yo bhagavān brahman dakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥ / yathā sasarja bhūtāni labdhvā bhāryāṃ ca mānavīm //
मैत्रेय उवाच प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः । सरस्वत्यां तपस् तेपे सहस्राणां समा दश ॥
maitreya uvāca prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ / sarasvatyāṃ tapas tepe sahasrāṇāṃ samā daśa //
ततः समाधि-युक्तेन क्रिया-योगेन कर्दमः । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्न-वरदाशुषम् ॥
tataḥ samādhi-yuktena kriyā-yogena kardamaḥ / samprapede hariṃ bhaktyā prapanna-varadāśuṣam //
तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे । दर्शयाम् आस तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः ॥
tāvat prasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge / darśayām āsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhad vapuḥ //
स तं विरजम् अर्काभं सित-पद्मोत्पल-स्रजम् । स्निग्ध-नीलालक-व्रात- वक्त्राब्जं विरजो ऽम्बरम् ॥
sa taṃ virajam arkābhaṃ sita-padmotpala-srajam / snigdha-nīlālaka-vrāta- vaktrābjaṃ virajo 'mbaram //
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्ख-चक्र-गदा-धरम् । श्वेतोत्पल-क्रीडनकं मनः-स्पर्श-स्मितेक्षणम् ॥
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śaṅkha-cakra-gadā-dharam / śvetotpala-krīḍanakaṃ manaḥ-sparśa-smitekṣaṇam //
विन्यस्त-चरणाम्भोजम् अंस-देशे गरुत्मतः । दृष्ट्वा खे ऽवस्थितं वक्षः- श्रियं कौस्तुभ-कन्धरम् ॥
vinyasta-caraṇāmbhojam aṃsa-deśe garutmataḥ / dṛṣṭvā khe 'vasthitaṃ vakṣaḥ- śriyaṃ kaustubha-kandharam //
जात-हर्षो ऽपतन् मूर्ध्ना क्षितौ लब्ध-मनोरथः । गीर्भिस् त्व् अभ्यगृणात् प्रीति- स्वभावात्मा कृताञ्जलिः ॥
jāta-harṣo 'patan mūrdhnā kṣitau labdha-manorathaḥ / gīrbhis tv abhyagṛṇāt prīti- svabhāvātmā kṛtāñjaliḥ //
ऋषिर् उवाच जुष्टं बताद्याखिल-सत्त्व-राशेः सांसिद्ध्यम् अक्ष्णोस् तव दर्शनान् नः । यद्-दर्शनं जन्मभिर् ईड्य सद्भिर् आशासते योगिनो रूढ-योगाः ॥
ṛṣir uvāca juṣṭaṃ batādyākhila-sattva-rāśeḥ sāṃsiddhyam akṣṇos tava darśanān naḥ / yad-darśanaṃ janmabhir īḍya sadbhir āśāsate yogino rūḍha-yogāḥ //
ये मायया ते हत-मेधसस् त्वत्- पादारविन्दं भव-सिन्धु-पोतम् । उपासते काम-लवाय तेषां रासीश कामान् निरये ऽपि ये स्युः ॥
ye māyayā te hata-medhasas tvat- pādāravindaṃ bhava-sindhu-potam / upāsate kāma-lavāya teṣāṃ rāsīśa kāmān niraye 'pi ye syuḥ //
तथा स चाहं परिवोढु-कामः समान-शीलां गृहमेध-धेनुम् । उपेयिवान् मूलम् अशेष-मूलं दुराशयः काम-दुघाङ्घ्रिपस्य ॥
tathā sa cāhaṃ parivoḍhu-kāmaḥ samāna-śīlāṃ gṛhamedha-dhenum / upeyivān mūlam aśeṣa-mūlaṃ durāśayaḥ kāma-dughāṅghripasya //
प्रजापतेस् ते वचसाधीश तन्त्या लोकः किलायं काम-हतो ऽनुबद्धः । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥
prajāpates te vacasādhīśa tantyā lokaḥ kilāyaṃ kāma-hato 'nubaddhaḥ / ahaṃ ca lokānugato vahāmi baliṃ ca śuklānimiṣāya tubhyam //
लोकांश् च लोकानुगतान् पशूंश् च हित्वा श्रितास् ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्-गुण-वाद-सीधु- पीयूष-निर्यापित-देह-धर्माः ॥
lokāṃś ca lokānugatān paśūṃś ca hitvā śritās te caraṇātapatram / parasparaṃ tvad-guṇa-vāda-sīdhu- pīyūṣa-niryāpita-deha-dharmāḥ //
न ते ऽजराक्ष-भ्रमिर् आयुर् एषां त्रयोदशारं त्रि-शतं षष्टि-पर्व । षण्-नेम्य् अनन्त-च्छदि यत् त्रि-णाभि कराल-स्रोतो जगद् आच्छिद्य धावत् ॥
na te 'jarākṣa-bhramir āyur eṣāṃ trayodaśāraṃ tri-śataṃ ṣaṣṭi-parva / ṣaṇ-nemy ananta-cchadi yat tri-ṇābhi karāla-sroto jagad ācchidya dhāvat //
एकः स्वयं सन् जगतः सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्न् अधि-योगमायया । सृजस्य् अदः पासि पुनर् ग्रसिष्यसे यथोर्ण-नाभिर् भगवन् स्व-शक्तिभिः ॥
ekaḥ svayaṃ san jagataḥ sisṛkṣayā- dvitīyayātmann adhi-yogamāyayā / sṛjasy adaḥ pāsi punar grasiṣyase yathorṇa-nābhir bhagavan sva-śaktibhiḥ //
नैतद् बताधीश पदं तवेप्सितं यन् मायया नस् तनुषे भूत-सूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्व् अपि यर्हि मायया लसत्-तुलस्या भगवान् विलक्षितः ॥
naitad batādhīśa padaṃ tavepsitaṃ yan māyayā nas tanuṣe bhūta-sūkṣmam / anugrahāyāstv api yarhi māyayā lasat-tulasyā bhagavān vilakṣitaḥ //
तं त्वानुभूत्योपरत-क्रियार्थं स्व-मायया वर्तित-लोक-तन्त्रम् । नमाम्य् अभीक्ष्णं नमनीय-पाद- सरोजम् अल्पीयसि काम-वर्षम् ॥
taṃ tvānubhūtyoparata-kriyārthaṃ sva-māyayā vartita-loka-tantram / namāmy abhīkṣṇaṃ namanīya-pāda- sarojam alpīyasi kāma-varṣam //
ऋषिर् उवाच इत्य् अव्यलीकं प्रणुतो ऽब्ज-नाभस् तम् आबभाषे वचसामृतेन । सुपर्ण-पक्षोपरि रोचमानः प्रेम-स्मितोद्वीक्षण-विभ्रमद्-भ्रूः ॥
ṛṣir uvāca ity avyalīkaṃ praṇuto 'bja-nābhas tam ābabhāṣe vacasāmṛtena / suparṇa-pakṣopari rocamānaḥ prema-smitodvīkṣaṇa-vibhramad-bhrūḥ //
श्री-भगवान् उवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यद्-अर्थम् आत्म-नियमैस् त्वयैवाहं समर्चितः ॥
śrī-bhagavān uvāca viditvā tava caityaṃ me puraiva samayoji tat / yad-artham ātma-niyamais tvayaivāhaṃ samarcitaḥ //
न वै जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मद्-अर्हणम् । भवद्-विधेष्व् अतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम् ॥
na vai jātu mṛṣaiva syāt prajādhyakṣa mad-arhaṇam / bhavad-vidheṣv atitarāṃ mayi saṅgṛbhitātmanām //
प्रजापति-सुतः सम्राण् मनुर् विख्यात-मङ्गलः । ब्रह्मावर्तं यो ऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥
prajāpati-sutaḥ samrāṇ manur vikhyāta-maṅgalaḥ / brahmāvartaṃ yo 'dhivasan śāsti saptārṇavāṃ mahīm //
स चेह विप्र राजर्षिर् महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस् त्वां परश्वो धर्म-कोविदः ॥
sa ceha vipra rājarṣir mahiṣyā śatarūpayā / āyāsyati didṛkṣus tvāṃ paraśvo dharma-kovidaḥ //
आत्मजाम् असितापाङ्गीं वयः-शील-गुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्य् अनुरूपाय ते प्रभो ॥
ātmajām asitāpāṅgīṃ vayaḥ-śīla-guṇānvitām / mṛgayantīṃ patiṃ dāsyaty anurūpāya te prabho //
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन् नृप-वधूः कामम् आशु भजिष्यति ॥
samāhitaṃ te hṛdayaṃ yatremān parivatsarān / sā tvāṃ brahman nṛpa-vadhūḥ kāmam āśu bhajiṣyati //
या त आत्म-भृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्य् अञ्जसात्मनः ॥
yā ta ātma-bhṛtaṃ vīryaṃ navadhā prasaviṣyati / vīrye tvadīye ṛṣaya ādhāsyanty añjasātmanaḥ //
त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः । मयि तीर्थी-कृताशेष- क्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥
tvaṃ ca samyag anuṣṭhāya nideśaṃ ma uśattamaḥ / mayi tīrthī-kṛtāśeṣa- kriyārtho māṃ prapatsyase //
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयम् आत्मवान् । मय्य् आत्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्य् आत्मनि चापि माम् ॥
kṛtvā dayāṃ ca jīveṣu dattvā cābhayam ātmavān / mayy ātmānaṃ saha jagad drakṣyasy ātmani cāpi mām //
सहाहं स्वांश-कलया त्वद्-वीर्येण महा-मुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्व-संहिताम् ॥
sahāhaṃ svāṃśa-kalayā tvad-vīryeṇa mahā-mune / tava kṣetre devahūtyāṃ praṇeṣye tattva-saṃhitām //
मैत्रेय उवाच एवं तम् अनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यग्-अक्षजः । जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात् ॥
maitreya uvāca evaṃ tam anubhāṣyātha bhagavān pratyag-akṣajaḥ / jagāma bindusarasaḥ sarasvatyā pariśritāt //
निरीक्षतस् तस्य ययाव् अशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुत-सिद्ध-मार्गः । आकर्णयन् पत्र-रथेन्द्र-पक्षैर् उच्चारितं स्तोमम् उदीर्ण-साम ॥
nirīkṣatas tasya yayāv aśeṣa- siddheśvarābhiṣṭuta-siddha-mārgaḥ / ākarṇayan patra-rathendra-pakṣair uccāritaṃ stomam udīrṇa-sāma //
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥
atha samprasthite śukle kardamo bhagavān ṛṣiḥ / āste sma bindusarasi taṃ kālaṃ pratipālayan //
मनुः स्यन्दनम् आस्थाय शातकौम्भ-परिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं स-भार्यः पर्यटन् महीम् ॥
manuḥ syandanam āsthāya śātakaumbha-paricchadam / āropya svāṃ duhitaraṃ sa-bhāryaḥ paryaṭan mahīm //
तस्मिन् सुधन्वन्न् अहनि भगवान् यत् समादिशत् । उपायाद् आश्रम-पदं मुनेः शान्त-व्रतस्य तत् ॥
tasmin sudhanvann ahani bhagavān yat samādiśat / upāyād āśrama-padaṃ muneḥ śānta-vratasya tat //
यस्मिन् भगवतो नेत्रान् न्यपतन्न् अश्रु-बिन्दवः । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्ने ऽर्पितया भृशम् ॥
yasmin bhagavato netrān nyapatann aśru-bindavaḥ / kṛpayā samparītasya prapanne 'rpitayā bhṛśam //
तद् वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृत-जलं महर्षि-गण-सेवितम् ॥
tad vai bindusaro nāma sarasvatyā pariplutam / puṇyaṃ śivāmṛta-jalaṃ maharṣi-gaṇa-sevitam //
पुण्य-द्रुम-लता-जालैः कूजत्-पुण्य-मृग-द्विजैः । सर्वर्तु-फल-पुष्पाढ्यं वन-राजि-श्रियान्वितम् ॥
puṇya-druma-latā-jālaiḥ kūjat-puṇya-mṛga-dvijaiḥ / sarvartu-phala-puṣpāḍhyaṃ vana-rāji-śriyānvitam //
मत्त-द्विज-गणैर् घुष्टं मत्त-भ्रमर-विभ्रमम् । मत्त-बर्हि-नटाटोपम् आह्वयन्-मत्त-कोकिलम् ॥
matta-dvija-gaṇair ghuṣṭaṃ matta-bhramara-vibhramam / matta-barhi-naṭāṭopam āhvayan-matta-kokilam //
कदम्ब-चम्पकाशोक- करञ्ज-बकुलासनैः । कुन्द-मन्दार-कुटजैश् चूत-पोतैर् अलङ्कृतम् ॥
kadamba-campakāśoka- karañja-bakulāsanaiḥ / kunda-mandāra-kuṭajaiś cūta-potair alaṅkṛtam //
कारण्डवैः प्लवैर् हंसैः कुररैर् जल-कुक्कुटैः । सारसैश् चक्रवाकैश् च चकोरैर् वल्गु कूजितम् ॥
kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsaiḥ kurarair jala-kukkuṭaiḥ / sārasaiś cakravākaiś ca cakorair valgu kūjitam //
तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्-गवय-कुञ्जरैः । गोपुच्छैर् हरिभिर् मर्कैर् नकुलैर् नाभिभिर् वृतम् ॥
tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥ śvāvid-gavaya-kuñjaraiḥ / gopucchair haribhir markair nakulair nābhibhir vṛtam //
प्रविश्य तत् तीर्थ-वरम् आदि-राजः सहात्मजः । ददर्श मुनिम् आसीनं तस्मिन् हुत-हुताशनम् ॥
praviśya tat tīrtha-varam ādi-rājaḥ sahātmajaḥ / dadarśa munim āsīnaṃ tasmin huta-hutāśanam //
विद्योतमानं वपुषा तपस्य् उग्र-युजा चिरम् । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । तद्-व्याहृतामृत-कला- पीयूष-श्रवणेन च ॥
vidyotamānaṃ vapuṣā tapasy ugra-yujā ciram / nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅgāvalokanāt / tad-vyāhṛtāmṛta-kalā- pīyūṣa-śravaṇena ca //
प्रांशुं पद्म-पलाशाक्षं जटिलं चीर-वाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणम् असंस्कृतम् ॥
prāṃśuṃ padma-palāśākṣaṃ jaṭilaṃ cīra-vāsasam / upasaṃśritya malinaṃ yathārhaṇam asaṃskṛtam //
अथोटजम् उपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः । सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥
athoṭajam upāyātaṃ nṛdevaṃ praṇataṃ puraḥ / saparyayā paryagṛhṇāt pratinandyānurūpayā //
गृहीतार्हणम् आसीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः । स्मरन् भगवद्-आदेशम् इत्य् आह श्लक्ष्णया गिरा ॥
gṛhītārhaṇam āsīnaṃ saṃyataṃ prīṇayan muniḥ / smaran bhagavad-ādeśam ity āha ślakṣṇayā girā //
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस् त्वं हरेः शक्तिर् हि पालिनी ॥
nūnaṃ caṅkramaṇaṃ deva satāṃ saṃrakṣaṇāya te / vadhāya cāsatāṃ yas tvaṃ hareḥ śaktir hi pālinī //
यो ऽर्केन्द्व्-अग्नीन्द्र-वायूनां यम-धर्म-प्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः ॥
yo 'rkendv-agnīndra-vāyūnāṃ yama-dharma-pracetasām / rūpāṇi sthāna ādhatse tasmai śuklāya te namaḥ //
न यदा रथम् आस्थाय जैत्रं मणि-गणार्पितम् । विस्फूर्जच्-चण्ड-कोदण्डो रथेन त्रासयन्न् अघान् ॥
na yadā ratham āsthāya jaitraṃ maṇi-gaṇārpitam / visphūrjac-caṇḍa-kodaṇḍo rathena trāsayann aghān //
स्व-सैन्य-चरण-क्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्य् अंशुमान् इव ॥
sva-sainya-caraṇa-kṣuṇṇaṃ vepayan maṇḍalaṃ bhuvaḥ / vikarṣan bṛhatīṃ senāṃ paryaṭasy aṃśumān iva //
तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रम-निबन्धनाः । भगवद्-रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः ॥
tadaiva setavaḥ sarve varṇāśrama-nibandhanāḥ / bhagavad-racitā rājan bhidyeran bata dasyubhiḥ //
अधर्मश् च समेधेत लोलुपैर् व्यङ्कुशैर् नृभिः । शयाने त्वयि लोको ऽयं दस्यु-ग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥
adharmaś ca samedheta lolupair vyaṅkuśair nṛbhiḥ / śayāne tvayi loko 'yaṃ dasyu-grasto vinaṅkṣyati //
अथापि पृच्छे त्वां वीर यद्-अर्थं त्वम् इहागतः । तद् वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥
athāpi pṛcche tvāṃ vīra yad-arthaṃ tvam ihāgataḥ / tad vayaṃ nirvyalīkena pratipadyāmahe hṛdā //