श्री-शुक उवाच एवम् एतत् पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल । क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्व-गृहम् ऋद्धिमत् ॥
śrī-śuka uvāca evam etat purā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila / kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā sva-gṛham ṛddhimat //
यद् वा अयं मन्त्र-कृद् वो भगवान् अखिलेश्वरः । पौरवेन्द्र-गृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात् कृतम् ॥
yad vā ayaṃ mantra-kṛd vo bhagavān akhileśvaraḥ / pauravendra-gṛhaṃ hitvā praviveśātmasāt kṛtam //
राजोवाच कुत्र क्षत्तुर् भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः । कदा वा सह-संवाद एतद् वर्णय नः प्रभो ॥
rājovāca kutra kṣattur bhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ / kadā vā saha-saṃvāda etad varṇaya naḥ prabho //
न ह्य् अल्पार्थोदयस् तस्य विदुरस्यामलात्मनः । तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधु-वादोपबृंहितः ॥
na hy alpārthodayas tasya vidurasyāmalātmanaḥ / tasmin varīyasi praśnaḥ sādhu-vādopabṛṃhitaḥ //
सूत उवाच स एवम् ऋषि-वर्यो ऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता । प्रत्य् आह तं सुबहु-वित् प्रीतात्मा श्रूयताम् इति ॥
sūta uvāca sa evam ṛṣi-varyo 'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā / praty āha taṃ subahu-vit prītātmā śrūyatām iti //
श्री-शुक उवाच यदा तु राजा स्व-सुतान् असाधून् पुष्णन् न धर्मेण विनष्ट-दृष्टिः । भ्रातुर् यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षा-भवने ददाह ॥
śrī-śuka uvāca yadā tu rājā sva-sutān asādhūn puṣṇan na dharmeṇa vinaṣṭa-dṛṣṭiḥ / bhrātur yaviṣṭhasya sutān vibandhūn praveśya lākṣā-bhavane dadāha //
यदा सभायां कुरु-देव-देव्याः केशाभिमर्शं सुत-कर्म गर्ह्यम् । न वारयाम् आस नृपः स्नुषायाः स्वास्रैर् हरन्त्याः कुच-कुङ्कुमानि ॥
yadā sabhāyāṃ kuru-deva-devyāḥ keśābhimarśaṃ suta-karma garhyam / na vārayām āsa nṛpaḥ snuṣāyāḥ svāsrair harantyāḥ kuca-kuṅkumāni //
द्यूते त्व् अधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य । न याचतो ऽदात् समयेन दायं तमो-जुषाणो यद् अजात-शत्रोः ॥
dyūte tv adharmeṇa jitasya sādhoḥ satyāvalambasya vanaṃ gatasya / na yācato 'dāt samayena dāyaṃ tamo-juṣāṇo yad ajāta-śatroḥ //
यदा च पार्थ-प्रहितः सभायां जगद्-गुरुर् यानि जगाद कृष्णः । न तानि पुंसाम् अमृतायनानि राजोरु मेने क्षत-पुण्य-लेशः ॥
yadā ca pārtha-prahitaḥ sabhāyāṃ jagad-gurur yāni jagāda kṛṣṇaḥ / na tāni puṃsām amṛtāyanāni rājoru mene kṣata-puṇya-leśaḥ //
यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन । अथाह तन् मन्त्र-दृशां वरीयान् यन् मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति ॥
yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭo mantrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena / athāha tan mantra-dṛśāṃ varīyān yan mantriṇo vaidurikaṃ vadanti //
अजात-शत्रोः प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवागः । सहानुजो यत्र वृकोदराहिः श्वसन् रुषा यत् त्वम् अलं बिभेषि ॥
ajāta-śatroḥ pratiyaccha dāyaṃ titikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ / sahānujo yatra vṛkodarāhiḥ śvasan ruṣā yat tvam alaṃ bibheṣi //
पार्थांस् तु देवो भगवान् मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षिति-देव-देवः । आस्ते स्व-पुर्यां यदु-देव-देवो विनिर्जिताशेष-नृदेव-देवः ॥
pārthāṃs tu devo bhagavān mukundo gṛhītavān sakṣiti-deva-devaḥ / āste sva-puryāṃ yadu-deva-devo vinirjitāśeṣa-nṛdeva-devaḥ //
स एष दोषः पुरुष-द्विड् आस्ते गृहान् प्रविष्टो यम् अपत्य-मत्या । पुष्णासि कृष्णाद् विमुखो गत-श्रीस् त्यजाश्व् अशैवं कुल-कौशलाय ॥
sa eṣa doṣaḥ puruṣa-dviḍ āste gṛhān praviṣṭo yam apatya-matyā / puṣṇāsi kṛṣṇād vimukho gata-śrīs tyajāśv aśaivaṃ kula-kauśalāya //
इत्य् ऊचिवांस् तत्र सुयोधनेन प्रवृद्ध-कोप-स्फुरिताधरेण । असत्-कृतः सत्-स्पृहणीय-शीलः क्षत्ता सकर्णानुज-सौबलेन ॥
ity ūcivāṃs tatra suyodhanena pravṛddha-kopa-sphuritādhareṇa / asat-kṛtaḥ sat-spṛhaṇīya-śīlaḥ kṣattā sakarṇānuja-saubalena //
क एनम् अत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्-बलिनैव पुष्टः । तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यताम् आशु पुराच् छ्वसानः ॥
ka enam atropajuhāva jihmaṃ dāsyāḥ sutaṃ yad-balinaiva puṣṭaḥ / tasmin pratīpaḥ parakṛtya āste nirvāsyatām āśu purāc chvasānaḥ //
स्वयं धनुर् द्वारि निधाय मायां भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितो ऽपि । स इत्थम् अत्युल्बण-कर्ण-बाणैर् गत-व्यथो ऽयाद् उरु मानयानः ॥
svayaṃ dhanur dvāri nidhāya māyāṃ bhrātuḥ puro marmasu tāḍito 'pi / sa ittham atyulbaṇa-karṇa-bāṇair gata-vyatho 'yād uru mānayānaḥ //
स निर्गतः कौरव-पुण्य-लब्धो गजाह्वयात् तीर्थ-पदः पदानि । अन्वाक्रमत् पुण्य-चिकीर्षयोर्व्याम् अधिष्ठितो यानि सहस्र-मूर्तिः ॥
sa nirgataḥ kaurava-puṇya-labdho gajāhvayāt tīrtha-padaḥ padāni / anvākramat puṇya-cikīrṣayorvyām adhiṣṭhito yāni sahasra-mūrtiḥ //
पुरेषु पुण्योपवनाद्रि-कुञ्जेष्व् अपङ्क-तोयेषु सरित्-सरःसु । अनन्त-लिङ्गैः समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्व् अनन्यः ॥
pureṣu puṇyopavanādri-kuñjeṣv apaṅka-toyeṣu sarit-saraḥsu / ananta-liṅgaiḥ samalaṅkṛteṣu cacāra tīrthāyataneṣv ananyaḥ //
गां पर्यटन् मेध्य-विविक्त-वृत्तिः सदाप्लुतो ऽधः शयनो ऽवधूतः । अलक्षितः स्वैर् अवधूत-वेषो व्रतानि चेरे हरि-तोषणानि ॥
gāṃ paryaṭan medhya-vivikta-vṛttiḥ sadāpluto 'dhaḥ śayano 'vadhūtaḥ / alakṣitaḥ svair avadhūta-veṣo vratāni cere hari-toṣaṇāni //
इत्थं व्रजन् भारतम् एव वर्षं कालेन यावद् गतवान् प्रभासम् । तावच् छशास क्षितिम् एक चक्राम्ल् एकातपत्राम् अजितेन पार्थः ॥
itthaṃ vrajan bhāratam eva varṣaṃ kālena yāvad gatavān prabhāsam / tāvac chaśāsa kṣitim eka cakrāml ekātapatrām ajitena pārthaḥ //
तत्राथ शुश्राव सुहृद्-विनष्टिं वनं यथा वेणुज-वह्नि-संश्रयम् । संस्पर्धया दग्धम् अथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यग् इयाय तूष्णीम् ॥
tatrātha śuśrāva suhṛd-vinaṣṭiṃ vanaṃ yathā veṇuja-vahni-saṃśrayam / saṃspardhayā dagdham athānuśocan sarasvatīṃ pratyag iyāya tūṣṇīm //
तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश् च पृथोर् अथाग्नेर् असितस्य वायोः । तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच् छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे ॥
tasyāṃ tritasyośanaso manoś ca pṛthor athāgner asitasya vāyoḥ / tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasya yac chrāddhadevasya sa āsiṣeve //
अन्यानि चेह द्विज-देव-देवैः कृतानि नानायतनानि विष्णोः । प्रत्यङ्ग-मुख्याङ्कित-मन्दिराणि यद्-दर्शनात् कृष्णम् अनुस्मरन्ति ॥
anyāni ceha dvija-deva-devaiḥ kṛtāni nānāyatanāni viṣṇoḥ / pratyaṅga-mukhyāṅkita-mandirāṇi yad-darśanāt kṛṣṇam anusmaranti //
ततस् त्व् अतिव्रज्य सुराष्ट्रम् ऋद्धं सौवीर-मत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश् च । कालेन तावद् यमुनाम् उपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श ॥
tatas tv ativrajya surāṣṭram ṛddhaṃ sauvīra-matsyān kurujāṅgalāṃś ca / kālena tāvad yamunām upetya tatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa //
स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पतेः प्राक् तनयं प्रतीतम् । आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानाम् अपृच्छद् भगवत्-प्रजानाम् ॥
sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃ bṛhaspateḥ prāk tanayaṃ pratītam / āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃ svānām apṛcchad bhagavat-prajānām //
कच्चित् पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ । आसात उर्व्याः कुशलं विधाय कृत-क्षणौ कुशलं शूर-गेहे ॥
kaccit purāṇau puruṣau svanābhya- pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau / āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāya kṛta-kṣaṇau kuśalaṃ śūra-gehe //
कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन् नो भामः स आस्ते सुखम् अङ्ग शौरिः । यो वै स्वस्-णां पितृवद् ददाति वरान् वदान्यो वर-तर्पणेन ॥
kaccit kurūṇāṃ paramaḥ suhṛn no bhāmaḥ sa āste sukham aṅga śauriḥ / yo vai svas-ṇāṃ pitṛvad dadāti varān vadānyo vara-tarpaṇena //
कच्चिद् वरूथाधिपतिर् यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखम् अङ्ग वीरः । यं रुक्मिणी भगवतो ऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरम् आदि-सर्गे ॥
kaccid varūthādhipatir yadūnāṃ pradyumna āste sukham aṅga vīraḥ / yaṃ rukmiṇī bhagavato 'bhilebhe ārādhya viprān smaram ādi-sarge //
कच्चित् सुखं सात्वत-वृष्णि-भोज- दाशार्हकाणाम् अधिपः स आस्ते । यम् अभ्यषिञ्चच् छत-पत्र-नेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात् ॥
kaccit sukhaṃ sātvata-vṛṣṇi-bhoja- dāśārhakāṇām adhipaḥ sa āste / yam abhyaṣiñcac chata-patra-netro nṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt //
कच्चिद् धरेः सौम्य सुतः सदृक्ष आस्ते ऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः । असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं यो ऽम्बिकया धृतो ऽग्रे ॥
kaccid dhareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣa āste 'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ / asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyā devaṃ guhaṃ yo 'mbikayā dhṛto 'gre //
क्षेमं स कच्चिद् युयुधान आस्ते यः फाल्गुनाल् लब्ध-धनू-रहस्यः । लेभे ऽञ्जसाधोक्षज-सेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर् दुरापाम् ॥
kṣemaṃ sa kaccid yuyudhāna āste yaḥ phālgunāl labdha-dhanū-rahasyaḥ / lebhe 'ñjasādhokṣaja-sevayaiva gatiṃ tadīyāṃ yatibhir durāpām //
कच्चिद् बुधः स्वस्त्य् अनमीव आस्ते श्वफल्क-पुत्रो भगवत्-प्रपन्नः । यः कृष्ण-पादाङ्कित-मार्ग-पांसुष्व् अचेष्टत प्रेम-विभिन्न-धैर्यः ॥
kaccid budhaḥ svasty anamīva āste śvaphalka-putro bhagavat-prapannaḥ / yaḥ kṛṣṇa-pādāṅkita-mārga-pāṃsuṣv aceṣṭata prema-vibhinna-dhairyaḥ //
कच्चिच् छिवं देवक-भोज-पुत्र्या विष्णु-प्रजाया इव देव-मातुः । या वै स्व-गर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञ-वितानम् अर्थम् ॥
kaccic chivaṃ devaka-bhoja-putryā viṣṇu-prajāyā iva deva-mātuḥ / yā vai sva-garbheṇa dadhāra devaṃ trayī yathā yajña-vitānam artham //
अपिस्विद् आस्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां काम-दुघो ऽनिरुद्धः । यम् आमनन्ति स्म हि शब्द-योनिं मनो-मयं सत्त्व-तुरीय-तत्त्वम् ॥
apisvid āste bhagavān sukhaṃ vo yaḥ sātvatāṃ kāma-dugho 'niruddhaḥ / yam āmananti sma hi śabda-yoniṃ mano-mayaṃ sattva-turīya-tattvam //
अपिस्विद् अन्ये च निजात्म-दैवम् अनन्य-वृत्त्या समनुव्रता ये । हृदीक-सत्यात्मज-चारुदेष्ण- गदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य ॥
apisvid anye ca nijātma-daivam ananya-vṛttyā samanuvratā ye / hṛdīka-satyātmaja-cārudeṣṇa- gadādayaḥ svasti caranti saumya //
अपि स्व-दोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् । दुर्योधनो ऽतप्यत यत्-सभायां साम्राज्य-लक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या ॥
api sva-dorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃ dharmeṇa dharmaḥ paripāti setum / duryodhano 'tapyata yat-sabhāyāṃ sāmrājya-lakṣmyā vijayānuvṛttyā //
किं वा कृताघेष्व् अघम् अत्यमर्षी भीमो ऽहिवद् दीर्घतमं व्यमुञ्चत् । यस्याङ्घ्रि-पातं रण-भूर् न सेहे मार्गं गदायाश् चरतो विचित्रम् ॥
kiṃ vā kṛtāgheṣv agham atyamarṣī bhīmo 'hivad dīrghatamaṃ vyamuñcat / yasyāṅghri-pātaṃ raṇa-bhūr na sehe mārgaṃ gadāyāś carato vicitram //
कच्चिद् यशोधा रथ-यूथपानां गाण्डीव-धन्वोपरतारिर् आस्ते । अलक्षितो यच्-छर-कूट-गूढो माया-किरातो गिरिशस् तुतोष ॥
kaccid yaśodhā ratha-yūthapānāṃ gāṇḍīva-dhanvoparatārir āste / alakṣito yac-chara-kūṭa-gūḍho māyā-kirāto giriśas tutoṣa //
यमाव् उतस्वित् तनयौ पृथायाः पार्थैर् वृतौ पक्ष्मभिर् अक्षिणीव । रेमात उद्दाय मृधे स्व-रिक्थं परात् सुपर्णाव् इव वज्रि-वक्त्रात् ॥
yamāv utasvit tanayau pṛthāyāḥ pārthair vṛtau pakṣmabhir akṣiṇīva / remāta uddāya mṛdhe sva-rikthaṃ parāt suparṇāv iva vajri-vaktrāt //
अहो पृथापि ध्रियते ऽर्भकार्थे राजर्षि-वर्येण विनापि तेन । यस् त्व् एक-वीरो ऽधिरथो विजिग्ये धनुर् द्वितीयः ककुभश् चतस्रः ॥
aho pṛthāpi dhriyate 'rbhakārthe rājarṣi-varyeṇa vināpi tena / yas tv eka-vīro 'dhiratho vijigye dhanur dvitīyaḥ kakubhaś catasraḥ //
सौम्यानुशोचे तम् अधः-पतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः । निर्यापितो येन सुहृत् स्व-पुर्या अहं स्व-पुत्रान् समनुव्रतेन ॥
saumyānuśoce tam adhaḥ-patantaṃ bhrātre paretāya vidudruhe yaḥ / niryāpito yena suhṛt sva-puryā ahaṃ sva-putrān samanuvratena //
सो ऽहं हरेर् मर्त्य-विडम्बनेन दृशो नृणां चालयतो विधातुः । नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादाच् चरामि पश्यन् गत-विस्मयो ऽत्र ॥
so 'haṃ harer martya-viḍambanena dṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ / nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādāc carāmi paśyan gata-vismayo 'tra //
नूनं नृपाणां त्रि-मदोत्पथानां महीं मुहुश् चालयतां चमूभिः । वधात् प्रपन्नार्ति-जिहीर्षयेशो ऽप्य् उपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम् ॥
nūnaṃ nṛpāṇāṃ tri-madotpathānāṃ mahīṃ muhuś cālayatāṃ camūbhiḥ / vadhāt prapannārti-jihīrṣayeśo 'py upaikṣatāghaṃ bhagavān kurūṇām //
अजस्य जन्मोत्पथ-नाशनाय कर्माण्य् अकर्तुर् ग्रहणाय पुंसाम् । नन्व् अन्यथा को ऽर्हति देह-योगं परो गुणानाम् उत कर्म-तन्त्रम् ॥
ajasya janmotpatha-nāśanāya karmāṇy akartur grahaṇāya puṃsām / nanv anyathā ko 'rhati deha-yogaṃ paro guṇānām uta karma-tantram //
तस्य प्रपन्नाखिल-लोकपानाम् अवस्थितानाम् अनुशासने स्वे । अर्थाय जातस्य यदुष्व् अजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थ-कीर्तेः ॥
tasya prapannākhila-lokapānām avasthitānām anuśāsane sve / arthāya jātasya yaduṣv ajasya vārtāṃ sakhe kīrtaya tīrtha-kīrteḥ //