सूत उवाच एतन् निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्म-दृशा समेन एतन् निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्म-दृशा समेन तत्-पाद-मूलम् उपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस् तम् इदम् आह स विष्णुरातः ॥
sūta uvāca etan niśamya muninābhihitaṃ parīkṣid vyāsātmajena nikhilātma-dṛśā samena etan niśamya muninābhihitaṃ parīkṣid vyāsātmajena nikhilātma-dṛśā samena tat-pāda-mūlam upasṛtya natena mūrdhnā baddhāñjalis tam idam āha sa viṣṇurātaḥ //
राजोवाच सिद्धो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच् च मे साक्षाद् अनादि-निधनो हरिः ॥
rājovāca siddho 'smy anugṛhīto 'smi bhavatā karuṇātmanā / śrāvito yac ca me sākṣād anādi-nidhano hariḥ //
नात्य्-अद्भुतम् अहं मन्ये महताम् अच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु ताप-तप्तेषु भूतेषु यद् अनुग्रहः ॥
nāty-adbhutam ahaṃ manye mahatām acyutātmanām / ajñeṣu tāpa-tapteṣu bhūteṣu yad anugrahaḥ //
पुराण-संहिताम् एताम् अश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तमः-श्लोको भगवान् अनवर्ण्यते ॥
purāṇa-saṃhitām etām aśrauṣma bhavato vayam / yasyāṃ khalūttamaḥ-śloko bhagavān anavarṇyate //
भगवंस् तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्य् अहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणम् अभयं दर्शितं त्वया ॥
bhagavaṃs takṣakādibhyo mṛtyubhyo na bibhemy aham / praviṣṭo brahma nirvāṇam abhayaṃ darśitaṃ tvayā //
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्य् अधोक्षजे । मुक्त-कामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्य् असून् ॥
anujānīhi māṃ brahman vācaṃ yacchāmy adhokṣaje / mukta-kāmāśayaṃ cetaḥ praveśya visṛjāmy asūn //
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञान-विज्ञान-निष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ॥
ajñānaṃ ca nirastaṃ me jñāna-vijñāna-niṣṭhayā / bhavatā darśitaṃ kṣemaṃ paraṃ bhagavataḥ padam //
सूत उवाच इत्य् उक्तस् तम् अनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः । जगाम भिक्षुभिः साकं नर-देवेन पूजितः ॥
sūta uvāca ity uktas tam anujñāpya bhagavān bādarāyaṇiḥ / jagāma bhikṣubhiḥ sākaṃ nara-devena pūjitaḥ //
परीक्षिद् अपि राजर्षिर् आत्मन्य् आत्मानम् आत्मना । समाधाय परं दध्याव् अस्पन्दासुर् यथा तरुः ॥
parīkṣid api rājarṣir ātmany ātmānam ātmanā / samādhāya paraṃ dadhyāv aspandāsur yathā taruḥ //
प्राक्-कूले बर्हिष्य् आसीनो गङ्गा-कूल उदङ्-मुखः । ब्रह्म-भूतो महा-योगी निःसङ्गश् छिन्न-संशयः ॥
prāk-kūle barhiṣy āsīno gaṅgā-kūla udaṅ-mukhaḥ / brahma-bhūto mahā-yogī niḥsaṅgaś chinna-saṃśayaḥ //
तक्षकः प्रहितो विप्राः क्रुद्धेन द्विज-सूनुना । हन्तु-कामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥
takṣakaḥ prahito viprāḥ kruddhena dvija-sūnunā / hantu-kāmo nṛpaṃ gacchan dadarśa pathi kaśyapam //
तं तर्पयित्वा द्रविणैर् निवर्त्य विष-हारिणम् । द्विज-रूप-प्रतिच्छन्नः काम-रूपो ऽदशन् नृपम् ॥
taṃ tarpayitvā draviṇair nivartya viṣa-hāriṇam / dvija-rūpa-praticchannaḥ kāma-rūpo 'daśan nṛpam //
ब्रह्म-भूतस्य राजर्षेर् देहो ऽहि-गरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्यः पश्यतां सर्व-देहिनाम् ॥
brahma-bhūtasya rājarṣer deho 'hi-garalāgninā / babhūva bhasmasāt sadyaḥ paśyatāṃ sarva-dehinām //
हाहा-कारो महान् आसीद् भुवि खे दिक्षु सर्वतः । विस्मिता ह्य् अभवन् सर्वे देवासुर-नरादयः ॥
hāhā-kāro mahān āsīd bhuvi khe dikṣu sarvataḥ / vismitā hy abhavan sarve devāsura-narādayaḥ //
देव-दुन्दुभयो नेदुर् गन्धर्वाप्सरसो जगुः । ववृषुः पुष्प-वर्षाणि विबुधाः साधु-वादिनः ॥
deva-dundubhayo nedur gandharvāpsaraso jaguḥ / vavṛṣuḥ puṣpa-varṣāṇi vibudhāḥ sādhu-vādinaḥ //
जन्मेजयः स्व-पितरं श्रुत्वा तक्षक-भक्षितम् । यथाजुहाव सन्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजैः ॥
janmejayaḥ sva-pitaraṃ śrutvā takṣaka-bhakṣitam / yathājuhāva sankruddho nāgān satre saha dvijaiḥ //
सर्प-सत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भय-संविग्नस् तक्षकः शरणं ययौ ॥
sarpa-satre samiddhāgnau dahyamānān mahoragān / dṛṣṭvendraṃ bhaya-saṃvignas takṣakaḥ śaraṇaṃ yayau //
अपश्यंस् तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षकः कस्मान् न दह्येतोरगाधमः ॥
apaśyaṃs takṣakaṃ tatra rājā pārīkṣito dvijān / uvāca takṣakaḥ kasmān na dahyetoragādhamaḥ //
तं गोपायति राजेन्द्र शक्रः शरणम् आगतम् । तेन संस्तम्भितः सर्पस् तस्मान् नाग्नौ पतत्य् असौ ॥
taṃ gopāyati rājendra śakraḥ śaraṇam āgatam / tena saṃstambhitaḥ sarpas tasmān nāgnau pataty asau //
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदार-धीः । सहेन्द्रस् तक्षको विप्रा नाग्नौ किम् इति पात्यते ॥
pārīkṣita iti śrutvā prāhartvija udāra-dhīḥ / sahendras takṣako viprā nāgnau kim iti pātyate //
तच् छ्रुत्वाजुहुवुर् विप्राः सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥
tac chrutvājuhuvur viprāḥ sahendraṃ takṣakaṃ makhe / takṣakāśu patasveha sahendreṇa marutvatā //
इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानाद् इन्द्रः प्रचालितः । बभूव सम्भ्रान्त-मतिः स-विमानः स-तक्षकः ॥
iti brahmoditākṣepaiḥ sthānād indraḥ pracālitaḥ / babhūva sambhrānta-matiḥ sa-vimānaḥ sa-takṣakaḥ //
तं पतन्तं विमानेन सह-तक्षकम् अम्बरात् । विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः ॥
taṃ patantaṃ vimānena saha-takṣakam ambarāt / vilokyāṅgirasaḥ prāha rājānaṃ taṃ bṛhaspatiḥ //
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधम् अर्हति सर्प-राट् । अनेन पीतम् अमृतम् अथ वा अजरामरः ॥
naiṣa tvayā manuṣyendra vadham arhati sarpa-rāṭ / anena pītam amṛtam atha vā ajarāmaraḥ //
जीवितं मरणं जन्तोर् गतिः स्वेनैव कर्मणा । राजंस् ततो ऽन्यो नास्त्य् अस्य प्रदाता सुख-दुःखयोः ॥
jīvitaṃ maraṇaṃ jantor gatiḥ svenaiva karmaṇā / rājaṃs tato 'nyo nāsty asya pradātā sukha-duḥkhayoḥ //
सर्प-चौराग्नि-विद्युद्भ्यः क्षुत्-तृद्-व्याध्य्-आदिभिर् नृप । पञ्चत्वम् ऋच्छते जन्तुर् भुङ्क्त आरब्ध-कर्म तत् ॥
sarpa-caurāgni-vidyudbhyaḥ kṣut-tṛd-vyādhy-ādibhir nṛpa / pañcatvam ṛcchate jantur bhuṅkta ārabdha-karma tat //
तस्मात् सत्रम् इदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर् दिष्टं हि भुज्यते ॥
tasmāt satram idaṃ rājan saṃsthīyetābhicārikam / sarpā anāgaso dagdhā janair diṣṭaṃ hi bhujyate //
सूत उवाच इत्य् उक्तः स तथेत्य् आह महर्षेर् मानयन् वचः । सर्प-सत्राद् उपरतः पूजयाम् आस वाक्-पतिम् ॥
sūta uvāca ity uktaḥ sa tathety āha maharṣer mānayan vacaḥ / sarpa-satrād uparataḥ pūjayām āsa vāk-patim //
सैषा विष्णोर् महा-माया- बाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्य् अस्यैवात्म-भूता भूतेषु गुण-वृत्तिभिः ॥
saiṣā viṣṇor mahā-māyā- bādhyayālakṣaṇā yayā / muhyanty asyaivātma-bhūtā bhūteṣu guṇa-vṛttibhiḥ //
न यत्र दम्भीत्य् अभया विराजिता मायात्म-वादे ऽसकृद् आत्म-वादिभिः । न यद् विवादो विविधस् तद्-आश्रयो मनश् च सङ्कल्प-विकल्प-वृत्ति यत् ॥
na yatra dambhīty abhayā virājitā māyātma-vāde 'sakṛd ātma-vādibhiḥ / na yad vivādo vividhas tad-āśrayo manaś ca saṅkalpa-vikalpa-vṛtti yat //
न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं श्रेयश् च जीवस् त्रिभिर् अन्वितस् त्व् अहम् । तद् एतद् उत्सादित-बाध्य-बाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन् मुनिः ॥
na yatra sṛjyaṃ sṛjatobhayoḥ paraṃ śreyaś ca jīvas tribhir anvitas tv aham / tad etad utsādita-bādhya-bādhakaṃ niṣidhya cormīn virameta tan muniḥ //
परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्य् अतद्-उत्सिसृक्षवः । विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्य-सौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितैः ॥
paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netīty atad-utsisṛkṣavaḥ / visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā hṛdopaguhyāvasitaṃ samāhitaiḥ //
त एतद् अधिगच्छन्ति विष्णोर् यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देह-गेह-जम् ॥
ta etad adhigacchanti viṣṇor yat paramaṃ padam / ahaṃ mameti daurjanyaṃ na yeṣāṃ deha-geha-jam //
अतिवादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहम् आश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥
ativādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kañcana / na cemaṃ deham āśritya vairaṃ kurvīta kenacit //
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे । यत्-पादाम्बुरुह-ध्यानात् संहिताम् अध्यगाम् इमाम् ॥
namo bhagavate tasmai kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase / yat-pādāmburuha-dhyānāt saṃhitām adhyagām imām //
श्री-शौनक उवाच पैलादिभिर् व्यास-शिष्यैर् वेदाचार्यैर् महात्मभिः । वेदाश् च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि नः ॥
śrī-śaunaka uvāca pailādibhir vyāsa-śiṣyair vedācāryair mahātmabhiḥ / vedāś ca kathitā vyastā etat saumyābhidhehi naḥ //
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । हृद्य् आकाशाद् अभून् नादो वृत्ति-रोधाद् विभाव्यते ॥
sūta uvāca samāhitātmano brahman brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / hṛdy ākāśād abhūn nādo vṛtti-rodhād vibhāvyate //
यद्-उपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलम् आत्मनः । द्रव्य-क्रिया-कारकाख्यं धूत्वा यान्त्य् अपुनर्-भवम् ॥
yad-upāsanayā brahman yogino malam ātmanaḥ / dravya-kriyā-kārakākhyaṃ dhūtvā yānty apunar-bhavam //
ततो ऽभूत् त्रि-वृद् ओंकारो यो ऽव्यक्त-प्रभवः स्व-राट् । यत् तल् लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः ॥
tato 'bhūt tri-vṛd oṃkāro yo 'vyakta-prabhavaḥ sva-rāṭ / yat tal liṅgaṃ bhagavato brahmaṇaḥ paramātmanaḥ //
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्त-श्रोत्रे च शून्य-दृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिर् आकाश आत्मनः ॥
śṛṇoti ya imaṃ sphoṭaṃ supta-śrotre ca śūnya-dṛk / yena vāg vyajyate yasya vyaktir ākāśa ātmanaḥ //
स्व-धाम्नो ब्राह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः । स सर्व-मन्त्रोपनिषद् वेद-बीजं सनातनम् ॥
sva-dhāmno brāhmaṇaḥ sākṣād vācakaḥ paramātmanaḥ / sa sarva-mantropaniṣad veda-bījaṃ sanātanam //
तस्य ह्य् आसंस् त्रयो वर्णा अ-काराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस् त्रयो भावा गुण-नामार्थ-वृत्तयः ॥
tasya hy āsaṃs trayo varṇā a-kārādyā bhṛgūdvaha / dhāryante yais trayo bhāvā guṇa-nāmārtha-vṛttayaḥ //
ततो ऽक्षर-समाम्नायम् असृजद् भगवान् अजः । अन्तस्थोष्म-स्वर-स्पर्श- ह्रस्व-दीर्घादि-लक्षणम् ॥
tato 'kṣara-samāmnāyam asṛjad bhagavān ajaḥ / antasthoṣma-svara-sparśa- hrasva-dīrghādi-lakṣaṇam //
तेनासौ चतुरो वेदांश् चतुर्भिर् वदनैर् विभुः । स-व्याहृतिकान् सोंकारांश् चातुर्-होत्र-विवक्षया ॥
tenāsau caturo vedāṃś caturbhir vadanair vibhuḥ / sa-vyāhṛtikān soṃkārāṃś cātur-hotra-vivakṣayā //
पुत्रान् अध्यापयत् तांस् तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्म-कोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टारः स्व-पुत्रेभ्यः समादिशन् ॥
putrān adhyāpayat tāṃs tu brahmarṣīn brahma-kovidān / te tu dharmopadeṣṭāraḥ sva-putrebhyaḥ samādiśan //
ते परम्परया प्राप्तास् तत्-तच्-छिष्यैर् धृत-व्रतैः । चतुर्-युगेष्व् अथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः ॥
te paramparayā prāptās tat-tac-chiṣyair dhṛta-vrataiḥ / catur-yugeṣv atha vyastā dvāparādau maharṣibhiḥ //
क्षीणायुषः क्षीण-सत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालतः । वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदि-स्थाच्युत-चोदिताः ॥
kṣīṇāyuṣaḥ kṣīṇa-sattvān durmedhān vīkṣya kālataḥ / vedān brahmarṣayo vyasyan hṛdi-sthācyuta-coditāḥ //
अस्मिन्न् अप्य् अन्तरे ब्रह्मन् भगवान् लोक-भावनः । ब्रह्मेशाद्यैर् लोक-पालैर् याचितो धर्म-गुप्तये ॥
asminn apy antare brahman bhagavān loka-bhāvanaḥ / brahmeśādyair loka-pālair yācito dharma-guptaye //
पराशरात् सत्यवत्याम् अंशांश-कलया विभुः । अवतीर्णो महा-भाग वेदं चक्रे चतुर्-विधम् ॥
parāśarāt satyavatyām aṃśāṃśa-kalayā vibhuḥ / avatīrṇo mahā-bhāga vedaṃ cakre catur-vidham //
ऋग्-अथर्व-यजुः-साम्नां राशीर् उद्धृत्य वर्गशः । चतस्रः संहिताश् चक्रे मन्त्रैर् मणि-गणा इव ॥
ṛg-atharva-yajuḥ-sāmnāṃ rāśīr uddhṛtya vargaśaḥ / catasraḥ saṃhitāś cakre mantrair maṇi-gaṇā iva //
तासां स चतुरः शिष्यान् उपाहूय महा-मतिः । एकैकां संहितां ब्रह्मन्न् एकैकस्मै ददौ विभुः ॥
tāsāṃ sa caturaḥ śiṣyān upāhūya mahā-matiḥ / ekaikāṃ saṃhitāṃ brahmann ekaikasmai dadau vibhuḥ //
पैलाय संहिताम् आद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायन-संज्ञाय निगदाख्यं यजुर्-गणम् ॥
pailāya saṃhitām ādyāṃ bahvṛcākhyāṃ uvāca ha / vaiśampāyana-saṃjñāya nigadākhyaṃ yajur-gaṇam //
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोग-संहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्व-शिष्याय सुमन्तवे ॥
sāmnāṃ jaiminaye prāha tathā chandoga-saṃhitām / atharvāṅgirasīṃ nāma sva-śiṣyāya sumantave //
पैलः स्व-संहिताम् ऊचे इन्द्रप्रमितये मुनिः । बाष्कलाय च सो ऽप्य् आह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ॥
pailaḥ sva-saṃhitām ūce indrapramitaye muniḥ / bāṣkalāya ca so 'py āha śiṣyebhyaḥ saṃhitāṃ svakām //
चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिर् आत्मवान् ॥
caturdhā vyasya bodhyāya yājñavalkyāya bhārgava / parāśarāyāgnimitra indrapramitir ātmavān //
अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयम् ऋषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्य्-आदिभ्य ऊचिवान् ॥
adhyāpayat saṃhitāṃ svāṃ māṇḍūkeyam ṛṣiṃ kavim / tasya śiṣyo devamitraḥ saubhary-ādibhya ūcivān //
शाकल्यस् तत्-सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्य-मुद्गल-शालीय- गोखल्य-शिशिरेष्व् अधात् ॥
śākalyas tat-sutaḥ svāṃ tu pañcadhā vyasya saṃhitām / vātsya-mudgala-śālīya- gokhalya-śiśireṣv adhāt //
जातूकर्ण्यश् च तच्-छिष्यः स-निरुक्तां स्व-संहिताम् । बलाक-पैल-जाबाल- विरजेभ्यो ददौ मुनिः ॥
jātūkarṇyaś ca tac-chiṣyaḥ sa-niruktāṃ sva-saṃhitām / balāka-paila-jābāla- virajebhyo dadau muniḥ //
बाष्कलिः प्रति-शाखाभ्यो वालखिल्याख्य-संहिताम् । चक्रे वालायनिर् भज्यः काशारश् चैव तां दधुः ॥
bāṣkaliḥ prati-śākhābhyo vālakhilyākhya-saṃhitām / cakre vālāyanir bhajyaḥ kāśāraś caiva tāṃ dadhuḥ //
बह्वृचाः संहिता ह्य् एता एभिर् ब्रह्मर्षिभिर् धृताः । श्रुत्वैतच्-छन्दसां व्यासं सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥
bahvṛcāḥ saṃhitā hy etā ebhir brahmarṣibhir dhṛtāḥ / śrutvaitac-chandasāṃ vyāsaṃ sarva-pāpaiḥ pramucyate //
वैशम्पायन-शिष्या वै चरकाध्वर्यवो ऽभवन् । यच् चेरुर् ब्रह्म-हत्यांहः क्षपणं स्व-गुरोर् व्रतम् ॥
vaiśampāyana-śiṣyā vai carakādhvaryavo 'bhavan / yac cerur brahma-hatyāṃhaḥ kṣapaṇaṃ sva-guror vratam //
याज्ञवल्क्यश् च तच्-छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्प-साराणां चरिष्ये ऽहं सु-दुश्चरम् ॥
yājñavalkyaś ca tac-chiṣya āhāho bhagavan kiyat / caritenālpa-sārāṇāṃ cariṣye 'haṃ su-duścaram //
इत्य् उक्तो गुरुर् अप्य् आह कुपितो याह्य् अलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मद्-अधीतं त्यजाश्व् इति ॥
ity ukto gurur apy āha kupito yāhy alaṃ tvayā / viprāvamantrā śiṣyeṇa mad-adhītaṃ tyajāśv iti //
देवरात-सुतः सो ऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतो ऽथ मुनयो ददृशुस् तान् यजुर्-गणान् ॥
devarāta-sutaḥ so 'pi charditvā yajuṣāṃ gaṇam / tato gato 'tha munayo dadṛśus tān yajur-gaṇān //
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्-लोलुपतयाददुः । तैत्तिरीया इति यजुः- शाखा आसन् सु-पेशलाः ॥
yajūṃṣi tittirā bhūtvā tal-lolupatayādaduḥ / taittirīyā iti yajuḥ- śākhā āsan su-peśalāḥ //
याज्ञवल्क्यस् ततो ब्रह्मंश् छन्दांस्य् अधि गवेषयन् । गुरोर् अविद्यमानानि सूपतस्थे ऽर्कम् ईश्वरम् ॥
yājñavalkyas tato brahmaṃś chandāṃsy adhi gaveṣayan / guror avidyamānāni sūpatasthe 'rkam īśvaram //
श्री-याज्ञवल्क्य उवाच ओं नमो भगवते आदित्यायाखिल-जगताम् आत्म-स्वरूपेण काल-स्वरूपेण चतुर्-विध-भूत-निकायानां ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तानाम् अन्तर्-हृदयेषु बहिर् अपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवान् एक एव क्षण-लव-निमेषावयवोपचित-संवत्सर-गणेनापाम् आदान-विसर्गाभ्याम् इमां लोक-यात्राम् अनुवहति ॥
śrī-yājñavalkya uvāca oṃ namo bhagavate ādityāyākhila-jagatām ātma-svarūpeṇa kāla-svarūpeṇa catur-vidha-bhūta-nikāyānāṃ brahmādi-stamba-paryantānām antar-hṛdayeṣu bahir api cākāśa ivopādhināvyavadhīyamāno bhavān eka eva kṣaṇa-lava-nimeṣāvayavopacita-saṃvatsara-gaṇenāpām ādāna-visargābhyām imāṃ loka-yātrām anuvahati //
यद् उ ह वाव विबुधर्षभ सवितर् अदस् तपत्य् अनुसवनम् अहर् अहर् आम्नाय-विधिनोपतिष्ठमानानाम् अखिल-दुरित-वृजिन-बीजावभर्जन भगवतः समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥
yad u ha vāva vibudharṣabha savitar adas tapaty anusavanam ahar ahar āmnāya-vidhinopatiṣṭhamānānām akhila-durita-vṛjina-bījāvabharjana bhagavataḥ samabhidhīmahi tapana maṇḍalam //
य इह वाव स्थिर-चर-निकराणां निज-निकेतनानां मन-इन्द्रियासुगणान् अनात्मनः स्वयम् आत्मान्तर्-यामी प्रचोदयति ॥
ya iha vāva sthira-cara-nikarāṇāṃ nija-niketanānāṃ mana-indriyāsugaṇān anātmanaḥ svayam ātmāntar-yāmī pracodayati //
य एवेमं लोकम् अति-कराल-वदनान्धकार-संज्ञाजगर-ग्रह-गिलितं मृतकम् इव विचेतनम् अवलोक्यानुकम्पया परम-कारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहर् अहर् अनुसवनं श्रेयसि स्व-धर्माख्यात्माव-स्थने प्रवर्तयति ॥
ya evemaṃ lokam ati-karāla-vadanāndhakāra-saṃjñājagara-graha-gilitaṃ mṛtakam iva vicetanam avalokyānukampayā parama-kāruṇika īkṣayaivotthāpyāhar ahar anusavanaṃ śreyasi sva-dharmākhyātmāva-sthane pravartayati //
अवनि-पतिर् इवासाधूनां भयम् उदीरयन्न् अटति परित आशा-पालैस् तत्र तत्र कमल-कोशाञ्जलिभिर् उपहृतार्हणः ॥
avani-patir ivāsādhūnāṃ bhayam udīrayann aṭati parita āśā-pālais tatra tatra kamala-kośāñjalibhir upahṛtārhaṇaḥ //
अथ ह भगवंस् तव चरण-नलिन-युगलं त्रि-भुवन-गुरुभिर् अभिवन्दितम् अहम् अयात-याम-यजुष्-काम उपसरामीति ॥
atha ha bhagavaṃs tava caraṇa-nalina-yugalaṃ tri-bhuvana-gurubhir abhivanditam aham ayāta-yāma-yajuṣ-kāma upasarāmīti //
सूत उवाच एवं स्तुतः स भगवान् वाजि-रूप-धरो रविः । यजूंष्य् अयात-यामानि मुनये ऽदात् प्रसादितः ॥
sūta uvāca evaṃ stutaḥ sa bhagavān vāji-rūpa-dharo raviḥ / yajūṃṣy ayāta-yāmāni munaye 'dāt prasāditaḥ //
यजुर्भिर् अकरोच् छाखा दश पञ्च शतैर् विभुः । जगृहुर् वाजसन्यस् ताः काण्व-माध्यन्दिनादयः ॥
yajurbhir akaroc chākhā daśa pañca śatair vibhuḥ / jagṛhur vājasanyas tāḥ kāṇva-mādhyandinādayaḥ //
जैमिनेः सम-गस्यासीत् सुमन्तुस् तनयो मुनिः । सुत्वांस् तु तत्-सुतस् ताभ्याम् एकैकां प्राह संहिताम् ॥
jaimineḥ sama-gasyāsīt sumantus tanayo muniḥ / sutvāṃs tu tat-sutas tābhyām ekaikāṃ prāha saṃhitām //
सुकर्मा चापि तच्-छिष्यः साम-वेद-तरोर् महान् । सहस्र-संहिता-भेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥
sukarmā cāpi tac-chiṣyaḥ sāma-veda-taror mahān / sahasra-saṃhitā-bhedaṃ cakre sāmnāṃ tato dvija //
हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्यञ्जिश् च सुकर्मणः । शिष्यौ जगृहतुश् चान्य आवन्त्यो ब्रह्म-वित्तमः ॥
hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ pauṣyañjiś ca sukarmaṇaḥ / śiṣyau jagṛhatuś cānya āvantyo brahma-vittamaḥ //
उदीच्याः साम-गाः शिष्या आसन् पञ्च-शतानि वै । पौष्यञ्ज्य्-आवन्त्ययोश् चापि तांश् च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥
udīcyāḥ sāma-gāḥ śiṣyā āsan pañca-śatāni vai / pauṣyañjy-āvantyayoś cāpi tāṃś ca prācyān pracakṣate //
लौगाक्षिर् माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिर् एव च । पौष्यञ्जि-सिष्या जगृहुः संहितास् ते शतं शतम् ॥
laugākṣir māṅgaliḥ kulyaḥ kuśīdaḥ kukṣir eva ca / pauṣyañji-siṣyā jagṛhuḥ saṃhitās te śataṃ śatam //
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्-विंशति संहिताः । शिष्य ऊचे स्व-शिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥
kṛto hiraṇyanābhasya catur-viṃśati saṃhitāḥ / śiṣya ūce sva-śiṣyebhyaḥ śeṣā āvantya ātmavān //