श्री-राजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्य् आत्म-वित्तमाः । तेषाम् अशान्त-कामानां क निष्ठाविजितात्मनाम् ॥
śrī-rājovāca bhagavantaṃ hariṃ prāyo na bhajanty ātma-vittamāḥ / teṣām aśānta-kāmānāṃ ka niṣṭhāvijitātmanām //
श्री-चमस उवाच मुख-बाहूरु-पादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्रादयः पृथक् ॥
śrī-camasa uvāca mukha-bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha / catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak //
य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्म-प्रभवम् ईश्वरम् । न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः ॥
ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram / na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ //
दूरे हरि-कथाः केचिद् दूरे चाच्युत-कीर्तनाः । स्त्रियः शूद्रादयश् चैव ते ऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥
dūre hari-kathāḥ kecid dūre cācyuta-kīrtanāḥ / striyaḥ śūdrādayaś caiva te 'nukampyā bhavādṛśām //
विप्रो राजन्य-वैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् । श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्य् आम्नाय-वादिनः ॥
vipro rājanya-vaiśyau vā hareḥ prāptāḥ padāntikam / śrautena janmanāthāpi muhyanty āmnāya-vādinaḥ //
कर्मण्य् अकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डित-मानिनः । वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः ॥
karmaṇy akovidāḥ stabdhā mūrkhāḥ paṇḍita-māninaḥ / vadanti cāṭukān mūḍhā yayā mādhvyā girotsukāḥ //
रजसा घोर-सङ्कल्पाः कामुका अहि-मन्यवः । दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्य् अच्युत-प्रियान् ॥
rajasā ghora-saṅkalpāḥ kāmukā ahi-manyavaḥ / dāmbhikā māninaḥ pāpā vihasanty acyuta-priyān //
वदन्ति ते ऽन्योन्यम् उपासित-स्त्रियो गृहेषु मैथुन्य-परेषु चाशिषः । यजन्त्य् असृष्टान्न-विधान-दक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशून् अतद्-विदः ॥
vadanti te 'nyonyam upāsita-striyo gṛheṣu maithunya-pareṣu cāśiṣaḥ / yajanty asṛṣṭānna-vidhāna-dakṣiṇaṃ vṛttyai paraṃ ghnanti paśūn atad-vidaḥ //
श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा । जात-स्मयेनान्ध-धियः सहेश्वरान् सतो ऽवमन्यन्ति हरि-प्रियान् खलाः ॥
śriyā vibhūtyābhijanena vidyayā tyāgena rūpeṇa balena karmaṇā / jāta-smayenāndha-dhiyaḥ saheśvarān sato 'vamanyanti hari-priyān khalāḥ //
सर्वेषु शश्वत् तनु-भृत्स्व् अवस्थितं यथा खम् आत्मानम् अभीष्टम् ईश्वरम् अम्प्; वेदोपगीतं च न शृण्वते ऽबुधा मनो-रथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥
sarveṣu śaśvat tanu-bhṛtsv avasthitaṃ yathā kham ātmānam abhīṣṭam īśvaram amp; vedopagītaṃ ca na śṛṇvate 'budhā mano-rathānāṃ pravadanti vārtayā //
लोके व्यवायामिष-मद्य-सेवा नित्या हि जन्तोर् न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस् तेषु विवाह-यज्ञ सुरा-ग्रहैर् आसु निवृत्तिर् इष्टा ॥
loke vyavāyāmiṣa-madya-sevā nityā hi jantor na hi tatra codanā / vyavasthitis teṣu vivāha-yajña surā-grahair āsu nivṛttir iṣṭā //
धनं च धर्मैक-फलं यतो वै ज्ञानं स-विज्ञानम् अनुप्रशान्ति अम्प्; गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्त-वीर्यम् ॥
dhanaṃ ca dharmaika-phalaṃ yato vai jñānaṃ sa-vijñānam anupraśānti amp; gṛheṣu yuñjanti kalevarasya mṛtyuṃ na paśyanti duranta-vīryam //
यद् घ्राण-भक्षो विहितः सुरायास् तथा पशोर् आलभनं न हिंसा । एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्व-धर्मम् ॥
yad ghrāṇa-bhakṣo vihitaḥ surāyās tathā paśor ālabhanaṃ na hiṃsā / evaṃ vyavāyaḥ prajayā na ratyā imaṃ viśuddhaṃ na viduḥ sva-dharmam //
ये त्व् अनेवं-विदो ऽसन्तः स्तब्धाः सद्-अभिमानिनः । पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान् ॥
ye tv anevaṃ-vido 'santaḥ stabdhāḥ sad-abhimāninaḥ / paśūn druhyanti viśrabdhāḥ pretya khādanti te ca tān //
द्विषन्तः पर-कायेषु स्वात्मानं हरिम् ईश्वरम् । मृतके सानुबन्धे ऽस्मिन् बद्ध-स्नेहाः पतन्त्य् अधः ॥
dviṣantaḥ para-kāyeṣu svātmānaṃ harim īśvaram / mṛtake sānubandhe 'smin baddha-snehāḥ patanty adhaḥ //
ये कैवल्यम् असम्प्राप्ता ये चातीताश् च मूढताम् । त्रै-वर्गिका ह्य् अक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते ॥
ye kaivalyam asamprāptā ye cātītāś ca mūḍhatām / trai-vargikā hy akṣaṇikā ātmānaṃ ghātayanti te //
एत आत्म-हनो ऽशान्ता अज्ञाने ज्ञान-मानिनः । सीदन्त्य् अकृत-कृत्या वै काल-ध्वस्त-मनोरथाः ॥
eta ātma-hano 'śāntā ajñāne jñāna-māninaḥ / sīdanty akṛta-kṛtyā vai kāla-dhvasta-manorathāḥ //
हित्वात्म-माया-रचिता गृहापत्य-सुहृत्-स्त्रियः । तमो विशन्त्य् अनिच्छन्तो वासुदेव-पराङ्-मुखाः ॥
hitvātma-māyā-racitā gṛhāpatya-suhṛt-striyaḥ / tamo viśanty anicchanto vāsudeva-parāṅ-mukhāḥ //
श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः । नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तद् इहोच्यताम् ॥
śrī rājovāca kasmin kāle sa bhagavān kiṃ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥ / nāmnā vā kena vidhinā pūjyate tad ihocyatām //
श्री-करभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिर् इत्य् एषु केशवः । नाना-वर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते ॥
śrī-karabhājana uvāca kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kalir ity eṣu keśavaḥ / nānā-varṇābhidhākāro nānaiva vidhinejyate //
कृते शुक्लश् चतुर्-बाहुर् जटिलो वल्कलाम्बरः । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्ड-कमण्डलू ॥
kṛte śuklaś catur-bāhur jaṭilo valkalāmbaraḥ / kṛṣṇājinopavītākṣān bibhrad daṇḍa-kamaṇḍalū //
मनुष्यास् तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः । यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥
manuṣyās tu tadā śāntā nirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥ / yajanti tapasā devaṃ śamena ca damena ca //
हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरो ऽमलः । ईश्वरः पुरुषो ऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥
haṃsaḥ suparṇo vaikuṇṭho dharmo yogeśvaro 'malaḥ / īśvaraḥ puruṣo 'vyaktaḥ paramātmeti gīyate //
त्रेतायां रक्त-वर्णो ऽसौ चतुर्-बाहुस् त्रि-मेखलः । हिरण्य-केशस् त्रय्य्-आत्मा स्रुक्-स्रुवाद्य्-उपलक्षणः ॥
tretāyāṃ rakta-varṇo 'sau catur-bāhus tri-mekhalaḥ / hiraṇya-keśas trayy-ātmā sruk-sruvādy-upalakṣaṇaḥ //
तं तदा मनुजा देवं सर्व-देव-मयं हरिम् । यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्म-वादिनः ॥
taṃ tadā manujā devaṃ sarva-deva-mayaṃ harim / yajanti vidyayā trayyā dharmiṣṭhā brahma-vādinaḥ //
विष्णुर् यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः । वृषाकपिर् जयन्तश् च उरुगाय इतीर्यते ॥
viṣṇur yajñaḥ pṛśnigarbhaḥ sarvadeva urukramaḥ / vṛṣākapir jayantaś ca urugāya itīryate //
द्वापरे भगवाञ् श्यामः पीत-वासा निजायुधः । श्रीवत्सादिभिर् अङ्कैश् च लक्षणैर् उपलक्षितः ॥
dvāpare bhagavāñ śyāmaḥ pīta-vāsā nijāyudhaḥ / śrīvatsādibhir aṅkaiś ca lakṣaṇair upalakṣitaḥ //
तं तदा पुरुषं मर्त्या महा-राजोपलक्षणम् । यजन्ति वेद-तन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप ॥
taṃ tadā puruṣaṃ martyā mahā-rājopalakṣaṇam / yajanti veda-tantrābhyāṃ paraṃ jijñāsavo nṛpa //
नमस् ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥
namas te vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca / pradyumnāyāniruddhāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ //
नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्व-भूतात्मने नमः ॥
nārāyaṇāya ṛṣaye puruṣāya mahātmane / viśveśvarāya viśvāya sarva-bhūtātmane namaḥ //
इति द्वापर उर्व्-ईश स्तुवन्ति जगद्-ईश्वरम् । नाना-तन्त्र-विधानेन कलाव् अपि तथा शृणु ॥
iti dvāpara urv-īśa stuvanti jagad-īśvaram / nānā-tantra-vidhānena kalāv api tathā śṛṇu //
कृष्ण-वर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्र-पार्षदम् । यज्ञैः सङ्कीर्तन-प्रायैर् यजन्ति हि सु-मेधसः ॥
kṛṣṇa-varṇaṃ tviṣākṛṣṇaṃ sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam / yajñaiḥ saṅkīrtana-prāyair yajanti hi su-medhasaḥ //
ध्येयं सदा परिभव-घ्नम् अभीष्ट-दोहं तीर्थास्पदं शिव-विरिञ्चि-नुतं शरण्यम् अम्प्; भृत्यार्ति-हं प्रणत-पाल भवाब्धि-पोतं वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम् ॥
dhyeyaṃ sadā paribhava-ghnam abhīṣṭa-dohaṃ tīrthāspadaṃ śiva-viriñci-nutaṃ śaraṇyam amp; bhṛtyārti-haṃ praṇata-pāla bhavābdhi-potaṃ vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam //
त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् माया-मृगं दयितयेप्सितम् अन्वधावद् वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम् ॥
tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam māyā-mṛgaṃ dayitayepsitam anvadhāvad vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam //
एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युग-वर्तिभिः । मनुजैर् इज्यते राजन् श्रेयसाम् ईश्वरो हरिः ॥
evaṃ yugānurūpābhyāṃ bhagavān yuga-vartibhiḥ / manujair ijyate rājan śreyasām īśvaro hariḥ //
कलिं सभाजयन्त्य् आर्या गुण ज्ञाः सार-भागिनः । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्व-स्वार्थो ऽभिलभ्यते ॥
kaliṃ sabhājayanty āryā guṇa jñāḥ sāra-bhāginaḥ / yatra saṅkīrtanenaiva sarva-svārtho 'bhilabhyate //
न ह्य् अतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यताम् इह । यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः ॥
na hy ataḥ paramo lābho dehināṃ bhrāmyatām iha / yato vindeta paramāṃ śāntiṃ naśyati saṃsṛtiḥ //
कृतादिषु प्रजा राजन् कलाव् इच्छन्ति सम्भवम् । कलौ खलु भविष्यन्ति नारायण-परायणाः ॥
kṛtādiṣu prajā rājan kalāv icchanti sambhavam / kalau khalu bhaviṣyanti nārāyaṇa-parāyaṇāḥ //
क्वचित् क्वचिन् महा-राज द्रविडेषु च भूरिशः । ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥
kvacit kvacin mahā-rāja draviḍeṣu ca bhūriśaḥ / tāmraparṇī nadī yatra kṛtamālā payasvinī //
कावेरी च महा-पुण्या प्रतीची च महा-नदी । ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर । प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवे ऽमलाशयाः ॥
kāverī ca mahā-puṇyā pratīcī ca mahā-nadī / ye pibanti jalaṃ tāsāṃ manujā manujeśvara / prāyo bhaktā bhagavati vāsudeve 'malāśayāḥ //
देवर्षि-भूताप्त-नृणां पितॄणां न किङ्करो नायम् ऋणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥
devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan / sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya kartam //
स्व-पाद-मूलम् भजतः प्रियस्य त्यक्तान्य-भावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥
sva-pāda-mūlam bhajataḥ priyasya tyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥ / vikarma yac cotpatitaṃ kathañcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ //
श्री-नारद उवाच धर्मान् भागवतान् इत्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः । जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ह्य् अपूजयत् ॥
śrī-nārada uvāca dharmān bhāgavatān itthaṃ śrutvātha mithileśvaraḥ / jāyanteyān munīn prītaḥ sopādhyāyo hy apūjayat //
ततो ऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्व-लोकस्य पश्यतः । राजा धर्मान् उपातिष्ठन्न् अवाप परमां गतिम् ॥
tato 'ntardadhire siddhāḥ sarva-lokasya paśyataḥ / rājā dharmān upātiṣṭhann avāpa paramāṃ gatim //
त्वम् अप्य् एतान् महा-भाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् । आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम् ॥
tvam apy etān mahā-bhāga dharmān bhāgavatān śrutān / āsthitaḥ śraddhayā yukto niḥsaṅgo yāsyase param //
युवयोः खलु दम्पत्योर् यशसा पूरितं जगत् । पुत्रताम् अगमद् यद् वां भगवान् ईश्वरो हरिः ॥
yuvayoḥ khalu dampatyor yaśasā pūritaṃ jagat / putratām agamad yad vāṃ bhagavān īśvaro hariḥ //
दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासन-भोजनैः । आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्र-स्नेहं प्रकुर्वतोः ॥
darśanāliṅganālāpaiḥ śayanāsana-bhojanaiḥ / ātmā vāṃ pāvitaḥ kṛṣṇe putra-snehaṃ prakurvatoḥ //
वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल-पौण्ड्र- शाल्वादयो गति-विलास-विलोकनाद्यैः अम्प्; ध्यायन्त आकृत-धियः शयनासनादौ तत्-साम्यम् आपुर् अनुरक्त-धियां पुनः किम् ॥
vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ amp; dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṃ punaḥ kim //
मापत्य-बुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे । माया-मनुष्य-भावेन गूढैश्वर्ये परे ऽव्यये ॥
māpatya-buddhim akṛthāḥ kṛṣṇe sarvātmanīśvare / māyā-manuṣya-bhāvena gūḍhaiśvarye pare 'vyaye //
भू-भारासुर-राजन्य- हन्तवे गुप्तये सताम् । अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते ॥
bhū-bhārāsura-rājanya- hantave guptaye satām / avatīrṇasya nirvṛtyai yaśo loke vitanyate //
श्री-शुक उवाच एतच् छ्रुत्वा महा-भागो वसुदेवो ऽति-विस्मितः । देवकी च महा-भागा जहतुर् मोहम् आत्मनः ॥
śrī-śuka uvāca etac chrutvā mahā-bhāgo vasudevo 'ti-vismitaḥ / devakī ca mahā-bhāgā jahatur moham ātmanaḥ //
इतिहासम् इमं पुण्यं धारयेद् यः समाहितः । स विधूयेह शमलं ब्रह्म-भूयाय कल्पते ॥
itihāsam imaṃ puṇyaṃ dhārayed yaḥ samāhitaḥ / sa vidhūyeha śamalaṃ brahma-bhūyāya kalpate //