श्री-राजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर् यैः स्वच्छन्द-जन्मभिः । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस् तानि ब्रुवन्तु नः ॥
śrī-rājovāca yāni yānīha karmāṇi yair yaiḥ svacchanda-janmabhiḥ / cakre karoti kartā vā haris tāni bruvantu naḥ //
श्री-द्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुनान् अनन्तान् अनुक्रमिष्यन् स तु बाल-बुद्धिः । रजांसि भूमेर् गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिल-शक्ति-धाम्नः ॥
śrī-drumila uvāca yo vā anantasya gunān anantān anukramiṣyan sa tu bāla-buddhiḥ / rajāṃsi bhūmer gaṇayet kathañcit kālena naivākhila-śakti-dhāmnaḥ //
भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म-सृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् अम्प्; स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदि-देवः ॥
bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ puraṃ virājaṃ viracayya tasmin amp; svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ //
यत्-काय एष भुवन-त्रय-सन्निवेशो यस्येन्द्रियैस् तनु-भृताम् उभयेन्द्रियाणि यत्-काय एष भुवन-त्रय-सन्निवेशो यस्येन्द्रियैस् तनु-भृताम् उभयेन्द्रियाणि ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलम् ओज ईहा सत्त्वादिभिः स्थिति-लयोद्भव आदि-कर्ता ॥
yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśo yasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśo yasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi jñānaṃ svataḥ śvasanato balam oja īhā sattvādibhiḥ sthiti-layodbhava ādi-kartā //
आदाव् अभूच् छत-धृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतु-पतिर् द्विज-धर्म-सेतुः आदाव् अभूच् छत-धृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतु-पतिर् द्विज-धर्म-सेतुः रुद्रो ऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्य् उद्भव-स्थिति-लयाः सततं प्रजासु ॥
ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ rudro 'pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya ity udbhava-sthiti-layāḥ satataṃ prajāsu //
धर्मस्य दक्ष-दुहितर्य् अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषि-प्रवरः प्रशान्तः धर्मस्य दक्ष-दुहितर्य् अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषि-प्रवरः प्रशान्तः नैष्कर्म्य-लक्षणम् उवाच चचार कर्म यो ऽद्यापि चास्त ऋषि-वर्य-निषेविताङ्घ्रिः ॥
dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥ dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥ naiṣkarmya-lakṣaṇam uvāca cacāra karma yo 'dyāpi cāsta ṛṣi-varya-niṣevitāṅghriḥ //
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त स-गणं स बदर्य्-उपाख्यम् इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त स-गणं स बदर्य्-उपाख्यम् गत्वाप्सरो-गण-वसन्त-सुमन्द-वातैः स्त्री-प्रेक्षणेषुभिर् अविध्यद् अतन्-महि-ज्ञः ॥
indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti kāmaṃ nyayuṅkta sa-gaṇaṃ sa badary-upākhyam indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti kāmaṃ nyayuṅkta sa-gaṇaṃ sa badary-upākhyam gatvāpsaro-gaṇa-vasanta-sumanda-vātaiḥ strī-prekṣaṇeṣubhir avidhyad atan-mahi-jñaḥ //
विज्ञाय शक्र-कृतम् अक्रमम् आदि-देवः प्राह प्रहस्य गत-विस्मय एजमानान् विज्ञाय शक्र-कृतम् अक्रमम् आदि-देवः प्राह प्रहस्य गत-विस्मय एजमानान् मा भैर् विभो मदन मारुत देव-वध्वो गृह्णीत नो बलिम् अशून्यम् इमं कुरुध्वम् ॥
vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥ prāha prahasya gata-vismaya ejamānān vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥ prāha prahasya gata-vismaya ejamānān mā bhair vibho madana māruta deva-vadhvo gṛhṇīta no balim aśūnyam imaṃ kurudhvam //
इत्थं ब्रुवत्य् अभय-दे नर-देव देवाः स-व्रीड-नम्र-शिरसः स-घृणं तम् ऊचुः इत्थं ब्रुवत्य् अभय-दे नर-देव देवाः स-व्रीड-नम्र-शिरसः स-घृणं तम् ऊचुः नैतद् विभो त्वयि परे ऽविकृते विचित्रं स्वाराम-धीर-निकरानत-पाद-पद्मे ॥
itthaṃ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥ sa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṃ tam ūcuḥ itthaṃ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥ sa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṃ tam ūcuḥ naitad vibho tvayi pare 'vikṛte vicitraṃ svārāma-dhīra-nikarānata-pāda-padme //
त्वां सेवतां सुर-कृता बहवो ऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते त्वां सेवतां सुर-कृता बहवो ऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्व-भागान् धत्ते पदं त्वम् अविता यदि विघ्न-मूर्ध्नि ॥
tvāṃ sevatāṃ sura-kṛtā bahavo 'ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te tvāṃ sevatāṃ sura-kṛtā bahavo 'ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te nānyasya barhiṣi balīn dadataḥ sva-bhāgān dhatte padaṃ tvam avitā yadi vighna-mūrdhni //
क्षुत्-तृट्-त्रि-काल-गुण-मारुत-जैह्व-शैष्णान् अस्मान् अपार-जलधीन् अतितीर्य केचित् क्षुत्-तृट्-त्रि-काल-गुण-मारुत-जैह्व-शैष्णान् अस्मान् अपार-जलधीन् अतितीर्य केचित् क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर् मज्जन्ति दुश्चर-तपश् च वृथोत्सृजन्ति ॥
kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇān asmān apāra-jaladhīn atitīrya kecit kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇān asmān apāra-jaladhīn atitīrya kecit krodhasya yānti viphalasya vaśaṃ pade gor majjanti duścara-tapaś ca vṛthotsṛjanti //
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियो ऽत्य्-अद्भुत-दर्शनाः । दर्शयाम् आस शुश्रूषां स्व्-अर्चिताः कुर्वतीर् विभुः ॥
iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyo 'ty-adbhuta-darśanāḥ / darśayām āsa śuśrūṣāṃ sv-arcitāḥ kurvatīr vibhuḥ //
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीर् इव रूपिणीः । गन्धेन मुमुहुस् तासां रूपौदार्य-हत-श्रियः ॥
te devānucarā dṛṣṭvā striyaḥ śrīr iva rūpiṇīḥ / gandhena mumuhus tāsāṃ rūpaudārya-hata-śriyaḥ //
तान् आह देव-देवेशः प्रणतान् प्रहसन्न् इव । आसाम् एकतमां वृङ्ध्वं स-वर्णां स्वर्ग-भूषणाम् ॥
tān āha deva-deveśaḥ praṇatān prahasann iva / āsām ekatamāṃ vṛṅdhvaṃ sa-varṇāṃ svarga-bhūṣaṇām //
ओम् इत्य् आदेशम् आदाय नत्वा तं सुर-वन्दिनः । उर्वशीम् अप्सरः-श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ॥
om ity ādeśam ādāya natvā taṃ sura-vandinaḥ / urvaśīm apsaraḥ-śreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ //
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रि-दिवौकसाम् । ऊचुर् नारायण-बलं शक्रस् तत्रास विस्मितः ॥
indrāyānamya sadasi śṛṇvatāṃ tri-divaukasām / ūcur nārāyaṇa-balaṃ śakras tatrāsa vismitaḥ //
हंस-स्वरूप्य् अवदद् अच्युत आत्म-योगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः अम्प्; विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णस् तेनाहृता मधु-भिदा श्रुतयो हयास्ये ॥
haṃsa-svarūpy avadad acyuta ātma-yogaṃ dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ amp; viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayāvatirṇas tenāhṛtā madhu-bhidā śrutayo hayāsye //
गुप्तो ऽप्यये मनुर् इलौषधयश् च मात्स्ये क्रौडे हतो दिति-ज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् गुप्तो ऽप्यये मनुर् इलौषधयश् च मात्स्ये क्रौडे हतो दिति-ज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् कौर्मे धृतो ऽद्रिर् अमृतोन्मथने स्व-पृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नम् इभ-राजम् अमुञ्चद् आर्तम् ॥
gupto 'pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmām gupto 'pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmām kaurme dhṛto 'drir amṛtonmathane sva-pṛṣṭhe grāhāt prapannam ibha-rājam amuñcad ārtam //
संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्र-वधतस् तमसि प्रविष्टम् संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्र-वधतस् तमसि प्रविष्टम् देव-स्त्रियो ऽसुर-गृहे पिहिता अनाथा जघ्ने ऽसुरेन्द्रम् अभयाय सतां नृसिंहे ॥
saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃś ca śakraṃ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭam saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃś ca śakraṃ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭam deva-striyo 'sura-gṛhe pihitā anāthā jaghne 'surendram abhayāya satāṃ nṛsiṃhe //
देवासुरे युधि च दैत्य-पतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः देवासुरे युधि च दैत्य-पतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः भूत्वाथ वामन इमाम् अहरद् बलेः क्ष्मां याच्ञा-च्छलेन समदाद् अदितेः सुतेभ्यः ॥
devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ bhūtvātha vāmana imām aharad baleḥ kṣmāṃ yācñā-cchalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ //
निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिः-सप्त-कृत्वो रामस् तु हैहय-कुलाप्यय-भार्गवाग्निः निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिः-सप्त-कृत्वो रामस् तु हैहय-कुलाप्यय-भार्गवाग्निः सो ऽब्धिं बबन्ध दश-वक्त्रम् अहन् स-लङ्कं सीता-पतिर् जयति लोक-मल-घ्न-कीऋतिः ॥
niḥkṣatriyām akṛta gāṃ ca triḥ-sapta-kṛtvo rāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥ niḥkṣatriyām akṛta gāṃ ca triḥ-sapta-kṛtvo rāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥ so 'bdhiṃ babandha daśa-vaktram ahan sa-laṅkaṃ sītā-patir jayati loka-mala-ghna-kīṛtiḥ //
भूमेर् भरावतरणाय यदुष्व् अजन्मा जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि भूमेर् भरावतरणाय यदुष्व् अजन्मा जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि वादैर् विमोहयति यज्ञ-कृतो ऽतद्-अर्हान् शूद्रान् कलौ क्षिति-भुजो न्यहनिष्यद् अन्ते ॥
bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi vādair vimohayati yajña-kṛto 'tad-arhān śūdrān kalau kṣiti-bhujo nyahaniṣyad ante //
एवं-विधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्-पतेः । भूरीणि भूरि-यशसो वर्णितानि महा-भुज ॥
evaṃ-vidhāni janmāni karmāṇi ca jagat-pateḥ / bhūrīṇi bhūri-yaśaso varṇitāni mahā-bhuja //