श्री-भगवान् उवाच गुणानाम् असम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन् मे पुरुष-वर्येदम् उपधारय शंसतः ॥
śrī-bhagavān uvāca guṇānām asammiśrāṇāṃ pumān yena yathā bhavet / tan me puruṣa-varyedam upadhāraya śaṃsataḥ //
शमो दमस् तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः । तुष्टिस् त्यागो ऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर् दयादिः स्व-निर्वृतिः ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ / tuṣṭis tyāgo 'spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ //
काम ईहा मदस् तृष्णा स्तम्भ आशीर् भिदा सुखम् । मदोत्साहो यशः-प्रीतिर् हास्यं वीर्यं बलोद्यमः ॥
kāma īhā madas tṛṣṇā stambha āśīr bhidā sukham / madotsāho yaśaḥ-prītir hāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ //
क्रोधो लोभो ऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः । शोक-मोहौ विषादार्ती निद्राशा भीर् अनुद्यमः ॥
krodho lobho 'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ / śoka-mohau viṣādārtī nidrāśā bhīr anudyamaḥ //
सत्त्वस्य रजसश् चैतास् तमसश् चानुपूर्वशः । वृत्तयो वर्णित-प्रायाः सन्निपातम् अथो शृणु ॥
sattvasya rajasaś caitās tamasaś cānupūrvaśaḥ / vṛttayo varṇita-prāyāḥ sannipātam atho śṛṇu //
सन्निपातस् त्व् अहम् इति ममेत्य् उद्धव या मतिः । व्यवहारः सन्निपातो मनो-मात्रेन्द्रियासुभिः ॥
sannipātas tv aham iti mamety uddhava yā matiḥ / vyavahāraḥ sannipāto mano-mātrendriyāsubhiḥ //
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः । गुणानां सन्निकर्षो ऽयं श्रद्धा-रति-धनावहः ॥
dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ / guṇānāṃ sannikarṣo 'yaṃ śraddhā-rati-dhanāvahaḥ //
प्रवृत्ति-लक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्व-धर्मे चानु तिष्ठेत गुणानां समितिर् हि सा ॥
pravṛtti-lakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛhāśrame / sva-dharme cānu tiṣṭheta guṇānāṃ samitir hi sā //
पुरुषं सत्त्व-संयुक्तम् अनुमीयाच् छमादिभिः । कामादिभी रजो-युक्तं क्रोधाद्यैस् तमसा युतम् ॥
puruṣaṃ sattva-saṃyuktam anumīyāc chamādibhiḥ / kāmādibhī rajo-yuktaṃ krodhādyais tamasā yutam //
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्व-कर्मभिः । तं सत्त्व-प्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियम् एव वा ॥
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ sva-karmabhiḥ / taṃ sattva-prakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyam eva vā //
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्व-कर्मभिः । तं रजः-प्रकृतिं विद्यात् हिंसाम् आशास्य तामसम् ॥
yadā āśiṣa āśāsya māṃ bhajeta sva-karmabhiḥ / taṃ rajaḥ-prakṛtiṃ vidyāt hiṃsām āśāsya tāmasam //
सत्त्वं रजस् तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्त-जा यैस् तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥
sattvaṃ rajas tama iti guṇā jīvasya naiva me / citta-jā yais tu bhūtānāṃ sajjamāno nibadhyate //
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्म-ज्ञानादिभिः पुमान् ॥
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam / tadā sukhena yujyeta dharma-jñānādibhiḥ pumān //
यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् । तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam / tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā //
यदा जयेद् रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोक-मोहाभ्यां निद्रया हिंसयाशया ॥
yadā jayed rajaḥ sattvaṃ tamo mūḍhaṃ layaṃ jaḍam / yujyeta śoka-mohābhyāṃ nidrayā hiṃsayāśayā //
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः । देहे ऽभयं मनो-ऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्-पदम् ॥
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ / dehe 'bhayaṃ mano-'saṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi mat-padam //
विकुर्वन् क्रियया चा-धीर् अनिवृत्तिश् च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर् निशामय ॥
vikurvan kriyayā cā-dhīr anivṛttiś ca cetasām / gātrāsvāsthyaṃ mano bhrāntaṃ raja etair niśāmaya //
सीदच् चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणे ऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस् तमस् तद् उपधारय ॥
sīdac cittaṃ vilīyeta cetaso grahaṇe 'kṣamam / mano naṣṭaṃ tamo glānis tamas tad upadhāraya //
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलम् एधते । असुराणां च रजसि तमस्य् उद्धव रक्षसाम् ॥
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balam edhate / asurāṇāṃ ca rajasi tamasy uddhava rakṣasām //
सत्त्वाज् जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नम् आदिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस् तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥
sattvāj jāgaraṇaṃ vidyād rajasā svapnam ādiśet / prasvāpaṃ tamasā jantos turīyaṃ triṣu santatam //
उपर्य् उपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः । तमसाधो ऽध आ-मुख्याद् रजसान्तर-चारिणः ॥
upary upari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ / tamasādho 'dha ā-mukhyād rajasāntara-cāriṇaḥ //
सत्त्वे प्रलीनाः स्वर् यान्ति नर-लोकं रजो-लयाः । तमो-लयास् तु निरयं यान्ति माम् एव निर्गुणाः ॥
sattve pralīnāḥ svar yānti nara-lokaṃ rajo-layāḥ / tamo-layās tu nirayaṃ yānti mām eva nirguṇāḥ //
मद्-अर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निज-कर्म तत् । राजसं फल-सङ्कल्पं हिंसा-प्रायादि तामसम् ॥
mad-arpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nija-karma tat / rājasaṃ phala-saṅkalpaṃ hiṃsā-prāyādi tāmasam //
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्-निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥
kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikaṃ ca yat / prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ man-niṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam //
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूत-सदनं मन्-निकेतं तु निर्गुणम् ॥
vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate / tāmasaṃ dyūta-sadanaṃ man-niketaṃ tu nirguṇam //
सात्त्विकः कारको ऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः । तामसः स्मृति-विभ्रष्टो निर्गुणो मद्-अपाश्रयः ॥
sāttvikaḥ kārako 'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ / tāmasaḥ smṛti-vibhraṣṭo nirguṇo mad-apāśrayaḥ //
सात्त्विक्य् आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्म-श्रद्धा तु राजसी । तामस्य् अधर्मे या श्रद्धा मत्-सेवायां तु निर्गुणा ॥
sāttviky ādhyātmikī śraddhā karma-śraddhā tu rājasī / tāmasy adharme yā śraddhā mat-sevāyāṃ tu nirguṇā //
पथ्यं पूतम् अनायस्तम् आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रिय-प्रेष्ठं तामसं चार्ति-दाशुचि ॥
pathyaṃ pūtam anāyastam āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam / rājasaṃ cendriya-preṣṭhaṃ tāmasaṃ cārti-dāśuci //
सात्त्विकं सुखम् आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोह-दैन्योत्थं निर्गुणं मद्-अपाश्रयम् ॥
sāttvikaṃ sukham ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam / tāmasaṃ moha-dainyotthaṃ nirguṇaṃ mad-apāśrayam //
द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः । श्रद्धावस्थाकृतिर् निष्ठा त्रै-गुण्यः सर्व एव हि ॥
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ / śraddhāvasthākṛtir niṣṭhā trai-guṇyaḥ sarva eva hi //
सर्वे गुण-मया भावाः पुरुषाव्यक्त-धिष्ठिताः । दृष्टं श्रुतं अनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥
sarve guṇa-mayā bhāvāḥ puruṣāvyakta-dhiṣṭhitāḥ / dṛṣṭaṃ śrutaṃ anudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha //
एताः संसृतयः पुंसो गुण-कर्म-निबन्धनाः । येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्त-जाः । भक्ति-योगेन मन्-निष्ठो मद्-भावाय प्रपद्यते ॥
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇa-karma-nibandhanāḥ / yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena citta-jāḥ / bhakti-yogena man-niṣṭho mad-bhāvāya prapadyate //
तस्माद् देहम् इमं लब्ध्वा ज्ञान-विज्ञान-सम्भवम् । गुण-सङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥
tasmād deham imaṃ labdhvā jñāna-vijñāna-sambhavam / guṇa-saṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ //
निःसङ्गो मां भजेद् विद्वान् अप्रमत्तो जितेन्द्रियः । रजस् तमश् चाभिजयेत् सत्त्व-संसेवया मुनिः ॥
niḥsaṅgo māṃ bhajed vidvān apramatto jitendriyaḥ / rajas tamaś cābhijayet sattva-saṃsevayā muniḥ //
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्त-धीः । सम्पद्यते गुणैर् मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥
sattvaṃ cābhijayed yukto nairapekṣyeṇa śānta-dhīḥ / sampadyate guṇair mukto jīvo jīvaṃ vihāya mām //
जीवो जीव-विनिर्मुक्तो गुणैश् चाशय-सम्भवैः । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर् नान्तरश् चरेत् ॥
jīvo jīva-vinirmukto guṇaiś cāśaya-sambhavaiḥ / mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahir nāntaraś caret //