श्री-भगवान् उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर् विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥
śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvair viniścitam / yad vijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam //
आसीज् ज्ञानम् अथो अर्थ एकम् एवाविकल्पितम् । यदा विवेक-निपुणा आदौ कृत-युगे ऽयुगे ॥
āsīj jñānam atho artha ekam evāvikalpitam / yadā viveka-nipuṇā ādau kṛta-yuge 'yuge //
तन् माया-फल-रूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्-मनो-ऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥
tan māyā-phala-rūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam / vāṅ-mano-'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat //
तयोर् एकतरो ह्य् अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्व् अन्यतमो भावः पुरुषः सो ऽभिधीयते ॥
tayor ekataro hy arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā / jñānaṃ tv anyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so 'bhidhīyate //
तमो रजः सत्त्वम् इति प्रकृतेर् अभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥
tamo rajaḥ sattvam iti prakṛter abhavan guṇāḥ / mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca //
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो यो ऽहङ्कारो विमोहनः ॥
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ / tato vikurvato jāto yo 'haṅkāro vimohanaḥ //
वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रि-वृत् । तन्-मात्रेन्द्रिय-मनसां कारणं चिद्-अचिन्-मयः ॥
vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tri-vṛt / tan-mātrendriya-manasāṃ kāraṇaṃ cid-acin-mayaḥ //
अर्थस् तन्-मात्रिकाज् जज्ञे तामसाद् इन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्न् एकादश च वैकृतात् ॥
arthas tan-mātrikāj jajñe tāmasād indriyāṇi ca / taijasād devatā āsann ekādaśa ca vaikṛtāt //
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्य-कारिणः । अण्डम् उत्पादयाम् आसुर् ममायतनम् उत्तमम् ॥
mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatya-kāriṇaḥ / aṇḍam utpādayām āsur mamāyatanam uttamam //
तस्मिन्न् अहं समभवम् अण्डे सलिल-संस्थितौ । मम नाभ्याम् अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्म-भूः ॥
tasminn ahaṃ samabhavam aṇḍe salila-saṃsthitau / mama nābhyām abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātma-bhūḥ //
सो ऽसृजत् तपसा युक्तो रजसा मद्-अनुग्रहात् । लोकान् स-पालान् विश्वात्मा भूर् भुवः स्वर् इति त्रिधा ॥
so 'sṛjat tapasā yukto rajasā mad-anugrahāt / lokān sa-pālān viśvātmā bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā //
देवानाम् ओक आसीत् स्वर् भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर् लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥
devānām oka āsīt svar bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam / martyādīnāṃ ca bhūr lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param //
अधो ऽसुराणां नागानां भूमेर् ओको ऽसृजत् प्रभुः । त्रि-लोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रि-गुणात्मनाम् ॥
adho 'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmer oko 'sṛjat prabhuḥ / tri-lokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ tri-guṇātmanām //
योगस्य तपसश् चैव न्यासस्य गतयो ऽमलाः । महर् जनस् तपः सत्यं भक्ति-योगस्य मद्-गतिः ॥
yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo 'malāḥ / mahar janas tapaḥ satyaṃ bhakti-yogasya mad-gatiḥ //
मया कालात्मना धात्रा कर्म-युक्तम् इदं जगत् । गुण-प्रवाह एतस्मिन्न् उन्मज्जति निमज्जति ॥
mayā kālātmanā dhātrā karma-yuktam idaṃ jagat / guṇa-pravāha etasminn unmajjati nimajjati //
अणुर् बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वो ऽप्य् उभय-संयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥
aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati / sarvo 'py ubhaya-saṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca //
यस् तु यस्यादिर् अन्तश् च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस-पार्थिवाः ॥
yas tu yasyādir antaś ca sa vai madhyaṃ ca tasya san / vikāro vyavahārārtho yathā taijasa-pārthivāḥ //
यद् उपादाय पूर्वस् तु भावो विकुरुते ऽपरम् । आदिर् अन्तो यदा यस्य तत् सत्यम् अभिधीयते ॥
yad upādāya pūrvas tu bhāvo vikurute 'param / ādir anto yadā yasya tat satyam abhidhīyate //
प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः । सतो ऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्व् अहम् ॥
prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ / sato 'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṃ tv aham //
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुण-विसर्गार्थः स्थित्य्-अन्तो यावद् ईक्षणम् ॥
sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ / mahān guṇa-visargārthaḥ sthity-anto yāvad īkṣaṇam //
विराण् मयासाद्यमानो लोक-कल्प-विकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥
virāṇ mayāsādyamāno loka-kalpa-vikalpakaḥ / pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha //
अन्ने प्रलीयते मर्त्यम् अन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर् गन्धे प्रलीयते ॥
anne pralīyate martyam annaṃ dhānāsu līyate / dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate //
अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश् च स्व-गुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥
apsu pralīyate gandha āpaś ca sva-guṇe rase / līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate //
रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सो ऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्द-तन्-मात्र इन्द्रियाणि स्व-योनिषु ॥
rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so 'pi cāmbare / ambaraṃ śabda-tan-mātra indriyāṇi sva-yoniṣu //
योनिर् वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिम् अप्येति भूतादिर् महति प्रभुः ॥
yonir vaikārike saumya līyate manasīśvare / śabdo bhūtādim apyeti bhūtādir mahati prabhuḥ //
स लीयते महान् स्वेषु गुणेसु गुण-वत्तमः । ते ऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयते ऽव्यये ॥
sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇa-vattamaḥ / te 'vyakte sampralīyante tat kāle līyate 'vyaye //
कालो माया-मये जीवे जीव आत्मनि मय्य् अजे । आत्मा केवल आत्म-स्थो विकल्पापाय-लक्षणः ॥
kālo māyā-maye jīve jīva ātmani mayy aje / ātmā kevala ātma-stho vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ //
एवम् अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥
evam anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ / manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ //
एष साङ्ख्य-विधिः प्रोक्तः संशय-ग्रन्थि-भेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावर-दृश मया ॥
eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṃśaya-granthi-bhedanaḥ / pratilomānulomābhyāṃ parāvara-dṛśa mayā //