श्री-भगवान् उवाच य एतान् मत्-पथो हित्वा भक्ति-ज्ञान-क्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश् चलैः प्राणैर् जुषन्तः संसरन्ति ते ॥
śrī-bhagavān uvāca ya etān mat-patho hitvā bhakti-jñāna-kriyātmakān / kṣudrān kāmāṃś calaiḥ prāṇair juṣantaḥ saṃsaranti te //
स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । विपर्ययस् तु दोषः स्याद् उभयोर् एष निश्चयः ॥
sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ / viparyayas tu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ //
शुद्ध्य्-अशुद्धी विधीयेते समानेष्व् अपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुण-दोषौ शुभाशुभौ ॥
śuddhy-aśuddhī vidhīyete samāneṣv api vastuṣu / dravyasya vicikitsārthaṃ guṇa-doṣau śubhāśubhau //
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थम् इति चानघ । दर्शितो ऽयं मयाचारो धर्मम् उद्वहतां धुरम् ॥
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārtham iti cānagha / darśito 'yaṃ mayācāro dharmam udvahatāṃ dhuram //
भूम्य्-अम्ब्व्-अग्न्य्-अनिलाकाशा भूतानां पञ्च-धातवः । आ-ब्रह्म-स्थावरादीनां शारीरा आत्म-संयुताः ॥
bhūmy-ambv-agny-anilākāśā bhūtānāṃ pañca-dhātavaḥ / ā-brahma-sthāvarādīnāṃ śārīrā ātma-saṃyutāḥ //
वेदेन नाम-रूपाणि विषमाणि समेष्व् अपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थ-सिद्धये ॥
vedena nāma-rūpāṇi viṣamāṇi sameṣv api / dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārtha-siddhaye //
देश-कालादि-भावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुण-दोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥
deśa-kālādi-bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama / guṇa-doṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām //
अकृष्ण-सारो देशानाम् अब्रह्मण्यो ऽसुचिर् भवेत् । कृष्ण-सारो ऽप्य् असौवीर- कीकटासंस्कृतेरिणम् ॥
akṛṣṇa-sāro deśānām abrahmaṇyo 'sucir bhavet / kṛṣṇa-sāro 'py asauvīra- kīkaṭāsaṃskṛteriṇam //
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषो ऽकर्मकः स्मृतः ॥
karmaṇyo guṇavān kālo dravyataḥ svata eva vā / yato nivartate karma sa doṣo 'karmakaḥ smṛtaḥ //
द्रव्यस्य शुद्ध्य्-अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथ वा ॥
dravyasya śuddhy-aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca / saṃskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā //
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यद् आत्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥
śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yad ātmane / aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ //
धान्य-दार्व्-अस्थि-तन्तूनां रस-तैजस-चर्मणाम् । काल-वाय्व्-अग्नि-मृत्-तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः ॥
dhānya-dārv-asthi-tantūnāṃ rasa-taijasa-carmaṇām / kāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ //
अमेध्य-लिप्तं यद् येन गन्ध-लेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच् छौचं तावद् इष्यते ॥
amedhya-liptaṃ yad yena gandha-lepaṃ vyapohati / bhajate prakṛtiṃ tasya tac chaucaṃ tāvad iṣyate //
स्नान-दान-तपो-ऽवस्था- वीर्य-संस्कार-कर्मभिः । मत्-स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद् द्विजः ॥
snāna-dāna-tapo-'vasthā- vīrya-saṃskāra-karmabhiḥ / mat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācared dvijaḥ //
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्म-शुद्धिर् मद्-अर्पणम् । धर्मः सम्पद्यते षड्भिर् अधर्मस् तु विपर्ययः ॥
mantrasya ca parijñānaṃ karma-śuddhir mad-arpaṇam / dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir adharmas tu viparyayaḥ //
क्वचिद् गुणो ऽपि दोषः स्याद् दोषो ऽपि विधिना गुणः । गुण-दोषार्थ-नियमस् तद्-भिदाम् एव बाधते ॥
kvacid guṇo 'pi doṣaḥ syād doṣo 'pi vidhinā guṇaḥ / guṇa-doṣārtha-niyamas tad-bhidām eva bādhate //
समान-कर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्य् अधः ॥
samāna-karmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam / autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ pataty adhaḥ //
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस् ततः । एष धर्मो नृणां क्षेमः शोक-मोह-भयापहः ॥
yato yato nivarteta vimucyeta tatas tataḥ / eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śoka-moha-bhayāpahaḥ //
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गस् ततो भवेत् । सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामाद् एव कलिर् नृणाम् ॥
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgas tato bhavet / saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmād eva kalir nṛṇām //
कलेर् दुर्विषहः क्रोधस् तमस् तम् अनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश् चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥
kaler durviṣahaḥ krodhas tamas tam anuvartate / tamasā grasyate puṃsaś cetanā vyāpinī drutam //
तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते । ततो ऽस्य स्वार्थ-विभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate / tato 'sya svārtha-vibhraṃśo mūrcchitasya mṛtasya ca //
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्ष जीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन् ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam / vṛkṣa jīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan //
फल-श्रुतिर् इयं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयो-विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्य-रोचनम् ॥
phala-śrutir iyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param / śreyo-vivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajya-rocanam //
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्व-जनेषु च । आसक्त-मनसो मर्त्या आत्मनो ऽनर्थ-हेतुषु ॥
utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu sva-janeṣu ca / āsakta-manaso martyā ātmano 'nartha-hetuṣu //
नतान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस् तेषु तांस् तमो विशतो बुधः ॥
natān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani / kathaṃ yuñjyāt punas teṣu tāṃs tamo viśato budhaḥ //
एवं व्यवसितं केचिद् अविज्ञाय कुबुद्धयः । फल-श्रुतिं कुसुमितां न वेद-ज्ञा वदन्ति हि ॥
evaṃ vyavasitaṃ kecid avijñāya kubuddhayaḥ / phala-śrutiṃ kusumitāṃ na veda-jñā vadanti hi //
कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फल-बुद्धयः । अग्नि-मुग्धा धूम-तान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥
kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phala-buddhayaḥ / agni-mugdhā dhūma-tāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te //
न ते माम् अङ्ग जानन्ति हृदि-स्थं य इदं यतः । उक्थ-शस्त्रा ह्य् असु-तृपो यथा नीहार-चक्षुषः ॥
na te mām aṅga jānanti hṛdi-sthaṃ ya idaṃ yataḥ / uktha-śastrā hy asu-tṛpo yathā nīhāra-cakṣuṣaḥ //
ते मे मतम् अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः । हिंसायां यदि रागः स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥
te me matam avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ / hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syād yajña eva na codanā //
हिंसा-विहारा ह्य् आलब्धैः पशुभिः स्व-सुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञैः पितृ-भूत-पतीन् खलाः ॥
hiṃsā-vihārā hy ālabdhaiḥ paśubhiḥ sva-sukhecchayā / yajante devatā yajñaiḥ pitṛ-bhūta-patīn khalāḥ //
स्वप्नोपमम् अमुं लोकम् असन्तं श्रवण-प्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्य् अर्थान् यथा वणिक् ॥
svapnopamam amuṃ lokam asantaṃ śravaṇa-priyam / āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajanty arthān yathā vaṇik //
रजः-सत्त्व-तमो-निष्ठा रजः-सत्त्व-तमो-जुषः । उपासत इन्द्र-मुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥
rajaḥ-sattva-tamo-niṣṭhā rajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥ / upāsata indra-mukhyān devādīn na yathaiva mām //
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर् गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महा-शाला महा-कुलाः ॥
iṣṭveha devatā yajñair gatvā raṃsyāmahe divi / tasyānta iha bhūyāsma mahā-śālā mahā-kulāḥ //
एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्त-मनसां नृणाम् । मानिनां चाति-लुब्धानां मद्-वार्तापि न रोचते ॥
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣipta-manasāṃ nṛṇām / mānināṃ cāti-lubdhānāṃ mad-vārtāpi na rocate //
वेदा ब्रह्मात्म-विषयास् त्रि-काण्ड-विषया इमे । परोक्ष-वादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥
vedā brahmātma-viṣayās tri-kāṇḍa-viṣayā ime / parokṣa-vādā ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam //
शब्द-ब्रह्म सु-दुर्बोधं प्राणेन्द्रिय-मनो-मयम् । अनन्त-पारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्र-वत् ॥
śabda-brahma su-durbodhaṃ prāṇendriya-mano-mayam / ananta-pāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudra-vat //
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्त-शक्तिना । भूतेषु घोष-रूपेण विसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥
mayopabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇānanta-śaktinā / bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa viseṣūrṇeva lakṣyate //
यथोर्णनाभिर् हृदयाद् ऊर्णाम् उद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्श-रूपिणा ॥
yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇām udvamate mukhāt / ākāśād ghoṣavān prāṇo manasā sparśa-rūpiṇā //
छन्दो-मयो ऽमृत-मयः सहस्र-पदवीं प्रभुः । ओंकाराद् व्यञ्जित-स्पर्श- स्वरोष्मान्तस्थ-भूषिताम् ॥
chando-mayo 'mṛta-mayaḥ sahasra-padavīṃ prabhuḥ / oṃkārād vyañjita-sparśa- svaroṣmāntastha-bhūṣitām //
विचित्र-भाषा-विततां छन्दोभिश् चतुर्-उत्तरैः । अनन्त-पारां बृहतीं सृजत्य् आक्षिपते स्वयम् ॥
vicitra-bhāṣā-vitatāṃ chandobhiś catur-uttaraiḥ / ananta-pārāṃ bṛhatīṃ sṛjaty ākṣipate svayam //
गायत्र्य् उष्णिग् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिर् एव च । त्रिष्टुब् जगत्य् अतिच्छन्दो ह्य् अत्यष्ट्य्-अतिजगद्-विराट् ॥
gāyatry uṣṇig anuṣṭup ca bṛhatī paṅktir eva ca / triṣṭub jagaty aticchando hy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ //
किं विधत्ते किम् आचष्टे किम् अनूद्य विकल्पयेत् । इत्य् अस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥
kiṃ vidhatte kim ācaṣṭe kim anūdya vikalpayet / ity asyā hṛdayaṃ loke nānyo mad veda kaścana //
मां विधत्ते ऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्व् अहम् । एतावान् सर्व-वेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् । माया-मात्रम् अनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥
māṃ vidhatte 'bhidhatte māṃ vikalpyāpohyate tv aham / etāvān sarva-vedārthaḥ śabda āsthāya māṃ bhidām / māyā-mātram anūdyānte pratiṣidhya prasīdati //