श्री-उद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्य् ऋषिभिः प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्य् आत्थ त्वम् इह शुश्रुम ॥
śrī-uddhava uvāca kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho / navaikādaśa pañca trīṇy āttha tvam iha śuśruma //
केचित् षड्-विंशतिं प्राहुर् अपरे पञ्च-विंशतिं । सप्तैके नव षट् केचिच् चत्वार्य् एकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश ॥
kecit ṣaḍ-viṃśatiṃ prāhur apare pañca-viṃśatiṃ / saptaike nava ṣaṭ kecic catvāry ekādaśāpare / kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa //
एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानाम् ऋषयो यद्-विवक्षया । गायन्ति पृथग् आयुष्मन्न् इदं नो वक्तुम् अर्हसि ॥
etāvattvaṃ hi saṅkhyānām ṛṣayo yad-vivakṣayā / gāyanti pṛthag āyuṣmann idaṃ no vaktum arhasi //
श्री-भगवान् उवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयाम् उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥
śrī-bhagavān uvāca yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā / māyāṃ madīyām udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam //
नैतद् एवं यथात्थ त्वं यद् अहं वच्मि तत् तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥
naitad evaṃ yathāttha tvaṃ yad ahaṃ vacmi tat tathā / evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ //
यासां व्यतिकराद् आसीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शम-दमे ऽप्येति वादस् तम् अनु शाम्यति ॥
yāsāṃ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṃ padam / prāpte śama-dame 'pyeti vādas tam anu śāmyati //
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्य-प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर् विवक्षितम् ॥
parasparānupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha / paurvāparya-prasaṅkhyānaṃ yathā vaktur vivakṣitam //
एकस्मिन्न् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥
ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca / pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ //
पौर्वापर्यम् अतो ऽमीषां प्रसङ्ख्यानम् अभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्-वक्त्रं गृह्णीमो युक्ति-सम्भवात् ॥
paurvāparyam ato 'mīṣāṃ prasaṅkhyānam abhīpsatām / yathā viviktaṃ yad-vaktraṃ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt //
अनाद्य्-अविद्या-युक्तस्य पुरुषस्यात्म-वेदनम् । स्वतो न सम्भवाद् अन्यस् तत्त्व-ज्ञो ज्ञान-दो भवेत् ॥
anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam / svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet //
पुरुषेश्वरयोर् अत्र न वैलक्षण्यम् अण्व् अपि । तद्-अन्य-कल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर् गुणः ॥
puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api / tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛter guṇaḥ //
प्रकृतिर् गुण-साम्यं वै प्रकृतेर् नात्मनो गुणाः । सत्त्वं रजस् तम इति स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः ॥
prakṛtir guṇa-sāmyaṃ vai prakṛter nātmano guṇāḥ / sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ //
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमो ऽज्ञानम् इहोच्यते । गुण-व्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रम् एव च ॥
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo 'jñānam ihocyate / guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca //
पुरुषः प्रकृतिर् व्यक्तम् अहङ्कारो नभो ऽनिलः । ज्योतिर् आपः क्षितिर् इति तत्त्वान्य् उक्तानि मे नव ॥
puruṣaḥ prakṛtir vyaktam ahaṅkāro nabho 'nilaḥ / jyotir āpaḥ kṣitir iti tattvāny uktāni me nava //
श्रोत्रं त्वग् दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञान-शक्तयः । वाक्-पाण्य्-उपस्थ-पाय्व्-अङ्घ्रिः कर्माण्य् अङ्गोभयं मनः ॥
śrotraṃ tvag darśanaṃ ghrāṇo jihveti jñāna-śaktayaḥ / vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ karmāṇy aṅgobhayaṃ manaḥ //
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्य् अर्थ-जातयः । गत्य्-उक्त्य्-उत्सर्ग-शिल्पानि कर्मायतन-सिद्धयः ॥
śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cety artha-jātayaḥ / gaty-ukty-utsarga-śilpāni karmāyatana-siddhayaḥ //
सर्गादौ प्रकृतिर् ह्य् अस्य कार्य-कारण-रूपिणी । सत्त्वादिभिर् गुणैर् धत्ते पुरुषो ऽव्यक्त ईक्षते ॥
sargādau prakṛtir hy asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī / sattvādibhir guṇair dhatte puruṣo 'vyakta īkṣate //
व्यक्तादायो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया । लब्ध-वीर्याः सृजन्त्य् अण्डं संहताः प्रकृतेर् बलात् ॥
vyaktādāyo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā / labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛter balāt //
सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः । ज्ञानम् आत्मोभयाधारस् ततो देहेन्द्रियासवः ॥
saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ / jñānam ātmobhayādhāras tato dehendriyāsavaḥ //
षड् इत्य् अत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् । तैर् युइत आत्म-सम्भूतैः सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥
ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān / tair yuita ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat //
चत्वार्य् एवेति तत्रापि तेज आपो ऽन्नम् आत्मनः । जातानि तैर् इदं जातं जन्मावयविनः खलु ॥
catvāry eveti tatrāpi teja āpo 'nnam ātmanaḥ / jātāni tair idaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu //
सङ्ख्याने सप्तदशके भूत-मात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैक-मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥
saṅkhyāne saptadaśake bhūta-mātrendriyāṇi ca / pañca pañcaika-manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ //
तद्वत् षोडश-सङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥
tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmaiva mana ucyate / bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa //
एकादशत्व आत्मासौ महा-भूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश् चैव पुरुषश् च नवेत्य् अथ ॥
ekādaśatva ātmāsau mahā-bhūtendriyāṇi ca / aṣṭau prakṛtayaś caiva puruṣaś ca navety atha //
इति नाना-प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानाम् ऋषिभिः कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किम् अशोभनम् ॥
iti nānā-prasaṅkhyānaṃ tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam / sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvād viduṣāṃ kim aśobhanam //
श्री-उद्धव उवाच प्रकृतिः पुरुषश् चोभौ यद्य् अप्य् आत्म-विलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्य् आत्मा प्रकृतिश् च तथात्मनि ॥
śrī-uddhava uvāca prakṛtiḥ puruṣaś cobhau yady apy ātma-vilakṣaṇau / anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ / prakṛtau lakṣyate hy ātmā prakṛtiś ca tathātmani //
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुम् अर्हसि सर्व-ज्ञ वचोभिर् नय-नैपुणैः ॥
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi / chettum arhasi sarva-jña vacobhir naya-naipuṇaiḥ //
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस् ते ऽत्र शक्तितः । त्वम् एव ह्य् आत्म-मायाया गतिं वेत्थ न चापरः ॥
tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣas te 'tra śaktitaḥ / tvam eva hy ātma-māyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ //
श्री-भगवान् उवाच प्रकृतिः पुरुषश् चेति विकल्पः पुरुषर्षभ । एष वैकारिकः सर्गो गुण-व्यतिकरात्मकः ॥
śrī-bhagavān uvāca prakṛtiḥ puruṣaś ceti vikalpaḥ puruṣarṣabha / eṣa vaikārikaḥ sargo guṇa-vyatikarātmakaḥ //
ममाङ्ग माया गुण-मय्य् अनेकधा विकल्प-बुद्धीश् च गुणैर् विधत्ते । वैकारिकस् त्रि-विधो ऽध्यात्मम् एकम् अथाधिदैवम् अधिभूतम् अन्यत् ॥
mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte / vaikārikas tri-vidho 'dhyātmam ekam athādhidaivam adhibhūtam anyat //
दृग् रूपम् आर्कं वपुर् अत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे । आत्मा यद् एषाम् अपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिल-सिद्ध-सिद्धिः ॥
dṛg rūpam ārkaṃ vapur atra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe / ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ //
एवं त्वग्-आदि श्रवणादि चक्षुर् जिह्वादि नासादि च चित्त-युक्तम् ॥
evaṃ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur jihvādi nāsādi ca citta-yuktam //
यो ऽसौ गुण-क्षोभ-कृतो विकारः प्रधान-मूलान् महतः प्रसूतः । अहं त्रि-वृन् मोह-विकल्प-हेतुर् वैकारिकस् तामस ऐन्द्रियश् च ॥
yo 'sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ / ahaṃ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur vaikārikas tāmasa aindriyaś ca //
आत्मापरिज्ञान-मयो विवादो ह्य् अस्तीति नास्तीति भिदार्थ-निष्ठः । व्यर्थो ऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्त-धियां स्व-लोकात् ॥
ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ / vyartho 'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṃ sva-lokāt //
श्री-उद्धव उवाच त्वत्तः परावृत्त-धियः स्व-कृतैः कर्मभिः प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥
śrī-uddhava uvāca tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho / uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca //
तन् ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यम् अनात्मभिः । न ह्य् एतत् प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥
tan mamākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ / na hy etat prāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ //
श्री-भगवान् उवाच मनः कर्म-मयं णॄणाम् इन्द्रियैः पञ्चभिर् युतम् । लोकाल् लोकं प्रयात्य् अन्य आत्मा तद् अनुवर्तते ॥
śrī-bhagavān uvāca manaḥ karma-mayaṃ ṇṝṇām indriyaiḥ pañcabhir yutam / lokāl lokaṃ prayāty anya ātmā tad anuvartate //
ध्यायन् मनो ऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतान् अथ । उद्यत् सीदत् कर्म-तन्त्रं स्मृतिस् तद् अनु शाम्यति ॥
dhyāyan mano 'nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutān atha / udyat sīdat karma-tantraṃ smṛtis tad anu śāmyati //
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुनः । जन्तोर् वै कस्यचिद् धेतोर् मृत्युर् अत्यन्त-विस्मृतिः ॥
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yat smaret punaḥ / jantor vai kasyacid dhetor mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ //
जन्म त्व् आत्मतया पुंसः सर्व-भावेन भूरि-द । विषय-स्वीकृतिं प्राहुर् यथा स्वप्न-मनोरथः ॥
janma tv ātmatayā puṃsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da / viṣaya-svīkṛtiṃ prāhur yathā svapna-manorathaḥ //
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्य् असौ । तत्र पूर्वम् इवात्मानम् अपूर्वम् चानुपश्यति ॥
svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaraty asau / tatra pūrvam ivātmānam apūrvam cānupaśyati //
इन्द्रियायन-सृष्ट्येदं त्रै-विध्यं भाति वस्तुनि । बहिर्-अन्तर्-भिदा-हेतुर् जनो ऽसज्-जन-कृद् यथा ॥
indriyāyana-sṛṣṭyedaṃ trai-vidhyaṃ bhāti vastuni / bahir-antar-bhidā-hetur jano 'saj-jana-kṛd yathā //
नित्यदा ह्य् अङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्य-वेगेन सूक्ष्मत्वात् तन् न दृश्यते ॥
nityadā hy aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca / kālenālakṣya-vegena sūkṣmatvāt tan na dṛśyate //
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः । तथैव सर्व-भूतानां वयो-ऽवस्थादयः कृताः ॥
yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ / tathaiva sarva-bhūtānāṃ vayo-'vasthādayaḥ kṛtāḥ //
सो ऽयं दीपो ऽर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तद् इदं जलम् । सो ऽयं पुमान् इति नृणां मृषा गीर् धीर् मृषायुषाम् ॥
so 'yaṃ dīpo 'rciṣāṃ yadvat srotasāṃ tad idaṃ jalam / so 'yaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām //
मा स्वस्य कर्म-बीजेन जायते सो ऽप्य् अयं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर् दारु-संयुतः ॥
mā svasya karma-bījena jāyate so 'py ayaṃ pumān / mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnir dāru-saṃyutaḥ //
निषेक-गर्भ-जन्मानि बाल्य-कौमार-यौवनम् । वयो-मध्यं जरा मृत्युर् इत्य् अवस्थास् तनोर् नव ॥
niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam / vayo-madhyaṃ jarā mṛtyur ity avasthās tanor nava //
एता मनोरथ-मयीर् हान्यस्योच्चावचास् तनूः । गुण-सङ्गाद् उपादत्ते क्वचित् कश्चिज् जहाति च ॥
etā manoratha-mayīr hānyasyoccāvacās tanūḥ / guṇa-saṅgād upādatte kvacit kaścij jahāti ca //
आत्मनः पितृ-पुत्राभ्याम् अनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्यय-वस्तूनाम् अभिज्ञो द्वय-लक्षणः ॥
ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhavāpyayau / na bhavāpyaya-vastūnām abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ //
तरोर् बीज-विपाकाभ्यां यो विद्वाञ् जन्म-संयमौ । तरोर् विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥
taror bīja-vipākābhyāṃ yo vidvāñ janma-saṃyamau / taror vilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak //
प्रकृतेर् एवम् आत्मानम् अविविच्याबुधः पुमान् । तत्त्वेन स्पर्श-सम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥
prakṛter evam ātmānam avivicyābudhaḥ pumān / tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate //
सत्त्व-सङ्गाद् ऋषीन् देवान् रजसासुर-मानुषान् । तमसा भूत-तिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः ॥
sattva-saṅgād ṛṣīn devān rajasāsura-mānuṣān / tamasā bhūta-tiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ //
नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धि-गुणान् पश्यन्न् अनीहो ऽप्य् अनुकार्यते ॥
nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān / evaṃ buddhi-guṇān paśyann anīho 'py anukāryate //
यथाम्भसा प्रचलता तरवो ऽपि चला इव । चक्षुसा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥
yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva / cakṣusā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ //
यथा मनोरथ-धियो विषय्षानुभवो मृषा । स्वप्न-दृष्टाश् च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥
yathā manoratha-dhiyo viṣayṣānubhavo mṛṣā / svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ //
अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते । ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा ॥
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate / dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā //
तस्माद् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असद्-इन्द्रियैः । आत्माग्रहण-निर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥
tasmād uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asad-indriyaiḥ / ātmāgrahaṇa-nirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam //
क्षिप्तो ऽवमानितो ऽसद्भिः प्रलब्धो ऽसूयितो ऽथ वा । ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥
kṣipto 'vamānito 'sadbhiḥ pralabdho 'sūyito 'tha vā / tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ //
निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर् बहुधैवं प्रकम्पितः । श्रेयस्-कामः कृच्छ्र-गत आत्मनात्मानम् उद्धरेत् ॥
niṣṭhyuto mūtrito vājñair bahudhaivaṃ prakampitaḥ / śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata ātmanātmānam uddharet //
श्री-उद्धव उवाच यथैवम् अनुबुध्येयं वद नो वदतां वर । सु-दुःषहम् इमं मन्य आत्मन्य् असद्-अतिक्रमम् ॥
śrī-uddhava uvāca yathaivam anubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara / su-duḥṣaham imaṃ manya ātmany asad-atikramam //
विदुषाम् अपि विश्वात्मन् प्रकृतिर् हि बलीयसी । ऋते त्वद्-धर्म-निरतान् शान्तांस् ते चरणालयान् ॥
viduṣām api viśvātman prakṛtir hi balīyasī / ṛte tvad-dharma-niratān śāntāṃs te caraṇālayān //