श्री-उद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्म-वादिनः । तेषां विकल्प-प्राधान्यम् उताहो एक-मुख्यता ॥
śrī-uddhava uvāca vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahma-vādinaḥ / teṣāṃ vikalpa-prādhānyam utāho eka-mukhyatā //
भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्ति-योगो ऽनपेक्षितः । निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्य् आविशेन् मनः ॥
bhavatodāhṛtaḥ svāmin bhakti-yogo 'napekṣitaḥ / nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayy āviśen manaḥ //
श्री-भगवान् उवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेद-संज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मद्-आत्मकः ॥
śrī-bhagavān uvāca kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ veda-saṃjñitā / mayādau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ mad-ātmakaḥ //
तेन प्रोक्ता स्व-पुत्राय मनवे पूर्व-जाय सा । ततो भृग्व्-आदयो ऽगृह्णन् सप्त ब्रह्म-महर्षयः ॥
tena proktā sva-putrāya manave pūrva-jāya sā / tato bhṛgv-ādayo 'gṛhṇan sapta brahma-maharṣayaḥ //
तेभ्यः पितृभ्यस् तत्-पुत्रा देव-दानव-गुह्यकाः । मनुष्याः सिद्ध-गन्धर्वाः स-विद्याधर-चारणाः ॥
tebhyaḥ pitṛbhyas tat-putrā deva-dānava-guhyakāḥ / manuṣyāḥ siddha-gandharvāḥ sa-vidyādhara-cāraṇāḥ //
किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः-किम्पुरुषादयः । बह्व्यस् तेषां प्रकृतयो रजः-सत्त्व-तमो-भुवः ॥
kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ-kimpuruṣādayaḥ / bahvyas teṣāṃ prakṛtayo rajaḥ-sattva-tamo-bhuvaḥ //
याभिर् भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस् तथा । यथा-प्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ॥
yābhir bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ patayas tathā / yathā-prakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi //
एवं प्रकृति-वैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्ड-मतयो ऽपरे ॥
evaṃ prakṛti-vaicitryād bhidyante matayo nṛṇām / pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍa-matayo 'pare //
मन्-माया-मोहित-धियः पुरुषाः पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्य् अनेकान्तं यथा-कर्म यथा-रुचि ॥
man-māyā-mohita-dhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha / śreyo vadanty anekāntaṃ yathā-karma yathā-ruci //
धर्मम् एके यशश् चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्याग-भोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥
dharmam eke yaśaś cānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam / anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāga-bhojanam / kecid yajñaṃ tapo dānaṃ vratāni niyamān yamān //
आद्य्-अन्त-वन्त एवैषां लोकाः कर्म-विनिर्मिताः । दुःखोदर्कास् तमो-निष्ठाः क्षुद्रा मन्दाः शुचार्पिताः ॥
ādy-anta-vanta evaiṣāṃ lokāḥ karma-vinirmitāḥ / duḥkhodarkās tamo-niṣṭhāḥ kṣudrā mandāḥ śucārpitāḥ //
मय्य् अर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः । मयात्मना सुखं यत् तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम् ॥
mayy arpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ / mayātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syād viṣayātmanām //
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य सम-चेतसः । मया सन्तुष्ट-मनसः सर्वाः सुख-मया दिशः ॥
akiñcanasya dāntasya śāntasya sama-cetasaḥ / mayā santuṣṭa-manasaḥ sarvāḥ sukha-mayā diśaḥ //
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र-धिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् अम्प्; न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा मय्य् अर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत् ॥
na pārameṣṭhyaṃ na mahendra-dhiṣṇyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam amp; na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā mayy arpitātmecchati mad vinānyat //
न तथा मे प्रियतम आत्म-योनिर् न शङ्करः । न च सङ्कर्षणो न श्रीर् नैवात्मा च यथा भवान् ॥
na tathā me priyatama ātma-yonir na śaṅkaraḥ / na ca saṅkarṣaṇo na śrīr naivātmā ca yathā bhavān //
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं सम-दर्शनम् । अनुव्रजाम्य् अहं नित्यं पूयेयेत्य् अङ्घ्रि-रेणुभिः ॥
nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ sama-darśanam / anuvrajāmy ahaṃ nityaṃ pūyeyety aṅghri-reṇubhiḥ //
निष्किञ्चना मय्य् अनुरक्त-चेतसः शान्ता महान्तो ऽखिल-जीव-वत्सलाः । कामैर् अनालब्ध-धियो जुषन्ति ते यन् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥
niṣkiñcanā mayy anurakta-cetasaḥ śāntā mahānto 'khila-jīva-vatsalāḥ / kāmair anālabdha-dhiyo juṣanti te yan nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama //
बाध्यमानो ऽपि मद्-भक्तो विषयैर् अजितेन्द्रियः । प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर् नाभिभूयते ॥
bādhyamāno 'pi mad-bhakto viṣayair ajitendriyaḥ / prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayair nābhibhūyate //
यथाग्निः सु-समृद्धार्चिः करोत्य् एधांसि भस्मसात् । तथा मद्-विषया भक्तिर् उद्धवैनांसि कृत्स्नशः ॥
yathāgniḥ su-samṛddhārciḥ karoty edhāṃsi bhasmasāt / tathā mad-viṣayā bhaktir uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ //
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो यथा भक्तिर् ममोर्जिता ॥
na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava / na svādhyāyas tapas tyāgo yathā bhaktir mamorjitā //
भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् । भक्तिः पुनाति मन्-निष्ठा श्व-पाकान् अपि सम्भवात् ॥
bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām / bhaktiḥ punāti man-niṣṭhā śva-pākān api sambhavāt //
धर्मः सत्य-दयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्-भक्त्यापेतम् आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥
dharmaḥ satya-dayopeto vidyā vā tapasānvitā / mad-bhaktyāpetam ātmānaṃ na samyak prapunāti hi //
कथं विना रोम-हर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रु-कलया शुध्येद् भक्त्या विनाशयः ॥
kathaṃ vinā roma-harṣaṃ dravatā cetasā vinā / vinānandāśru-kalayā śudhyed bhaktyā vināśayaḥ //
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्य् अभीक्ष्णं हसति क्वचिच् च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्-भक्ति-युक्तो भुवनं पुनाति ॥
vāg gadgadā dravate yasya cittaṃ rudaty abhīkṣṇaṃ hasati kvacic ca / vilajja udgāyati nṛtyate ca mad-bhakti-yukto bhuvanaṃ punāti //
यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्-भक्ति-योगेन भजत्य् अथो माम् ॥
yathāgninā hema malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam / ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya mad-bhakti-yogena bhajaty atho mām //
यथा यथात्मा परिमृज्यते ऽसौ मत्-पुण्य-गाथा-श्रवणाभिधानैः । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर् यथैवाञ्जन-सम्प्रयुक्तम् ॥
yathā yathātmā parimṛjyate 'sau mat-puṇya-gāthā-śravaṇābhidhānaiḥ / tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ cakṣur yathaivāñjana-samprayuktam //
विषयान् ध्यायतश् चित्तं विषयेषु विषज्जते । माम् अनुस्मरतश् चित्तं मय्य् एव प्रविलीयते ॥
viṣayān dhyāyataś cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate / mām anusmarataś cittaṃ mayy eva pravilīyate //
तस्माद् असद्-अभिध्यानं यथा स्वप्न-मनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्-भाव-भावितम् ॥
tasmād asad-abhidhyānaṃ yathā svapna-manoratham / hitvā mayi samādhatsva mano mad-bhāva-bhāvitam //
स्त्रीणां स्त्री-सङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश् चिन्तयेन् माम् अतन्द्रितः ॥
strīṇāṃ strī-saṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān / kṣeme vivikta āsīnaś cintayen mām atandritaḥ //
न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश् चान्य-प्रसङ्गतः । योषित्-सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्-सङ्गि-सङ्गतः ॥
na tathāsya bhavet kleśo bandhaś cānya-prasaṅgataḥ / yoṣit-saṅgād yathā puṃso yathā tat-saṅgi-saṅgataḥ //
श्री-उद्धव उवाच यथा त्वाम् अरविन्दाक्ष यादृशं वा यद्-आत्मकम् । ध्यायेन् मुमुक्षुर् एतन् मे ध्यानं त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥
śrī-uddhava uvāca yathā tvām aravindākṣa yādṛśaṃ vā yad-ātmakam / dhyāyen mumukṣur etan me dhyānaṃ tvaṃ vaktum arhasi //
श्री-भगवान् उवाच सम आसन आसीनः सम-कायो यथा-सुखम् । हस्ताव् उत्सङ्ग आधाय स्व-नासाग्र-कृतेक्षणः ॥
śrī-bhagavān uvāca sama āsana āsīnaḥ sama-kāyo yathā-sukham / hastāv utsaṅga ādhāya sva-nāsāgra-kṛtekṣaṇaḥ //
प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर-कुम्भक-रेचकैः । विपर्ययेणापि शनैर् अभ्यसेन् निर्जितेन्द्रियः ॥
prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūra-kumbhaka-recakaiḥ / viparyayeṇāpi śanair abhyasen nirjitendriyaḥ //
हृद्य् अविच्छिनम् ओंकारं घण्टा-नादं बिसोर्ण-वत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥
hṛdy avicchinam oṃkāraṃ ghaṇṭā-nādaṃ bisorṇa-vat / prāṇenodīrya tatrātha punaḥ saṃveśayet svaram //
एवं प्रणव-संयुक्तं प्राणम् एव समभ्यसेत् । दश-कृत्वस् त्रि-षवणं मासाद् अर्वाग् जितानिलः ॥
evaṃ praṇava-saṃyuktaṃ prāṇam eva samabhyaset / daśa-kṛtvas tri-ṣavaṇaṃ māsād arvāg jitānilaḥ //
हृत्-पुण्डरीकम् अन्तः-स्थम् ऊर्ध्व-नालम् अधो-मुखम् । ध्यात्वोर्ध्व-मुखम् उन्निद्रम् अष्ट-पत्रं स-कर्णिकम् ॥
hṛt-puṇḍarīkam antaḥ-stham ūrdhva-nālam adho-mukham / dhyātvordhva-mukham unnidram aṣṭa-patraṃ sa-karṇikam //
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य- सोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् । वह्नि-मध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यान-मङ्गलम् ॥
karṇikāyāṃ nyaset sūrya- somāgnīn uttarottaram / vahni-madhye smared rūpaṃ mamaitad dhyāna-maṅgalam //
समं प्रशान्तं सु-मुखं दीर्घ-चारु-चतुर्-भुजम् । सु-चारु-सुन्दर-ग्रीवं सु-कपोलं शुचि-स्मितम् ॥
samaṃ praśāntaṃ su-mukhaṃ dīrgha-cāru-catur-bhujam / su-cāru-sundara-grīvaṃ su-kapolaṃ śuci-smitam //
समान-कर्ण-विन्यस्त- स्फुरन्-मकर-कुण्डलम् । हेमाम्बरं घन-श्यामं श्रीवत्स-श्री-निकेतनम् ॥
samāna-karṇa-vinyasta- sphuran-makara-kuṇḍalam / hemāmbaraṃ ghana-śyāmaṃ śrīvatsa-śrī-niketanam //
शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- वनमाला-विभूषितम् । नूपुरैर् विलसत्-पादं कौस्तुभ-प्रभया युतम् ॥
śaṅkha-cakra-gadā-padma- vanamālā-vibhūṣitam / nūpurair vilasat-pādaṃ kaustubha-prabhayā yutam //
द्युमत्-किरीट-कटक- कटि-सूत्राङ्गदायुतम् । सर्वाङ्ग-सुन्दरं हृद्यं प्रसाद-सुमुखेक्षनम् ॥
dyumat-kirīṭa-kaṭaka- kaṭi-sūtrāṅgadāyutam / sarvāṅga-sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda-sumukhekṣanam //
सु-कुमारम् अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत् । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाकृष्य तन् मनः । बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः ॥
su-kumāram abhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat / indriyāṇīndriyārthebhyo manasākṛṣya tan manaḥ / buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ //
तत् सर्व-व्यापकं चित्तम् आकृष्यैकत्र धारयेत् । नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सु-स्मितं भावयेन् मुखम् ॥
tat sarva-vyāpakaṃ cittam ākṛṣyaikatra dhārayet / nānyāni cintayed bhūyaḥ su-smitaṃ bhāvayen mukham //
तत्र लब्ध-पदं चित्तम् आकृष्य व्योम्नि धारयेत् । तच् च त्यक्त्वा मद्-आरोहो न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत् ॥
tatra labdha-padaṃ cittam ākṛṣya vyomni dhārayet / tac ca tyaktvā mad-āroho na kiñcid api cintayet //
एवं समाहित-मतिर् माम् एवात्मानम् आत्मनि । विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर् ज्योतिषि संयुतम् ॥
evaṃ samāhita-matir mām evātmānam ātmani / vicaṣṭe mayi sarvātman jyotir jyotiṣi saṃyutam //
ध्यानेनेत्थं सु-तीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः । संयास्यत्य् आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान-क्रिया-भ्रमः ॥
dhyānenetthaṃ su-tīvreṇa yuñjato yogino manaḥ / saṃyāsyaty āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna-kriyā-bhramaḥ //