श्री-भगवान् उवाच सत्त्वं रजस् तम इति गुणा बुद्धेर् न चात्मनः । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥
śrī-bhagavān uvāca sattvaṃ rajas tama iti guṇā buddher na cātmanaḥ / sattvenānyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena caiva hi //
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्-भक्ति-लक्षणः । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥
sattvād dharmo bhaved vṛddhāt puṃso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ / sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate //
धर्मो रजस् तमो हन्यात् सत्त्व-वृद्धिर् अनुत्तमः । आशु नश्यति तन्-मूलो ह्य् अधर्म उभये हते ॥
dharmo rajas tamo hanyāt sattva-vṛddhir anuttamaḥ / āśu naśyati tan-mūlo hy adharma ubhaye hate //
आगमो ऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रो ऽथ संस्कारो दशैते गुण-हेतवः ॥
āgamo 'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca / dhyānaṃ mantro 'tha saṃskāro daśaite guṇa-hetavaḥ //
तत् तत् सात्त्विकम् एवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत् तद् राजसं तद्-उपेक्षितम् ॥
tat tat sāttvikam evaiṣāṃ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate / nindanti tāmasaṃ tat tad rājasaṃ tad-upekṣitam //
सात्त्विकान्य् एव सेवेत पुमान् सत्त्व-विवृद्धये । ततो धर्मस् ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिर् अपोहनम् ॥
sāttvikāny eva seveta pumān sattva-vivṛddhaye / tato dharmas tato jñānaṃ yāvat smṛtir apohanam //
वेणु-सङ्घर्ष-जो वह्निर् दग्ध्वा शाम्यति तद्-वनम् । एवं गुण-व्यत्यय-जो देहः शाम्यति तत्-क्रियः ॥
veṇu-saṅgharṣa-jo vahnir dagdhvā śāmyati tad-vanam / evaṃ guṇa-vyatyaya-jo dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ //
श्री-उद्धव उवाच विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदम् आपदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व-खराज-वत् ॥
śrī-uddhava uvāca vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padam āpadām / tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva-kharāja-vat //
श्री-भगवान् उवाच अहम् इत्य् अन्यथा-बुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥
śrī-bhagavān uvāca aham ity anyathā-buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi / utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ //
रजो-युक्तस्य मनसः सङ्कल्पः स-विकल्पकः । ततः कामो गुण-ध्यानाद् दुःसहः स्याद् धि दुर्मतेः ॥
rajo-yuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ / tataḥ kāmo guṇa-dhyānād duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ //
करोति काम-वश-गः कर्माण्य् अविजितेन्द्रियः । दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजो-वेग-विमोहितः ॥
karoti kāma-vaśa-gaḥ karmāṇy avijitendriyaḥ / duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajo-vega-vimohitaḥ //
रजस्-तमोभ्यां यद् अपि विद्वान् विक्षिप्त-धीः पुनः । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोष-दृष्टिर् न सज्जते ॥
rajas-tamobhyāṃ yad api vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ / atandrito mano yuñjan doṣa-dṛṣṭir na sajjate //
अप्रमत्तो ऽनुयुञ्जीत मनो मय्य् अर्पयञ् छनैः । अनिर्विण्णो यथा-कालं जित-श्वासो जितासनः ॥
apramatto 'nuyuñjīta mano mayy arpayañ chanaiḥ / anirviṇṇo yathā-kālaṃ jita-śvāso jitāsanaḥ //
एतावान् योग आदिष्टो मच्-छिष्यैः सनकादिभिः । सर्वतो मन आकृष्य मय्य् अद्धावेश्यते यथा ॥
etāvān yoga ādiṣṭo mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ / sarvato mana ākṛṣya mayy addhāveśyate yathā //
श्री-उद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगम् आदिष्टवान् एतद् रूपम् इच्छामि वेदितुम् ॥
śrī-uddhava uvāca yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava / yogam ādiṣṭavān etad rūpam icchāmi veditum //
श्री-भगवान् उवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः । पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीम् गतिम् ॥
śrī-bhagavān uvāca putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ / papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīm gatim //
सनकादय ऊचुः गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रभो । कथम् अन्योन्य-सन्त्यागो मुमुक्षोर् अतितितीर्षोः ॥
sanakādaya ūcuḥ guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prabho / katham anyonya-santyāgo mumukṣor atititīrṣoḥ //
श्री-भगवान् उवाच एवं पृष्टो महा-देवः स्वयम्भूर् भूत-भावनः । ध्यायमानः प्रश्न-बीजं नाभ्यपद्यत कर्म-धीः ॥
śrī-bhagavān uvāca evaṃ pṛṣṭo mahā-devaḥ svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ / dhyāyamānaḥ praśna-bījaṃ nābhyapadyata karma-dhīḥ //
स माम् अचिन्तयद् देवः प्रश्न-पार-तितीर्षया । तस्याहं हंस-रूपेण सकाशम् अगमं तदा ॥
sa mām acintayad devaḥ praśna-pāra-titīrṣayā / tasyāhaṃ haṃsa-rūpeṇa sakāśam agamaṃ tadā //
दृष्ट्वा माम् त उपव्रज्य कृत्व पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति ॥
dṛṣṭvā mām ta upavrajya kṛtva pādābhivandanam / brahmāṇam agrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti //
इत्य् अहं मुनिभिः पृष्टस् तत्त्व-जिज्ञासुभिस् तदा । यद् अवोचम् अहं तेभ्यस् तद् उद्धव निबोध मे ॥
ity ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭas tattva-jijñāsubhis tadā / yad avocam ahaṃ tebhyas tad uddhava nibodha me //
वस्तुनो यद्य् अनानात्व आत्मनः प्रश्न ईदृशः । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर् वा मे क आश्रयः ॥
vastuno yady anānātva ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ / kathaṃ ghaṭeta vo viprā vaktur vā me ka āśrayaḥ //
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः । को भवान् इति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्य् अनर्थकः ॥
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ / ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ //
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते ऽन्यैर् अपीन्द्रियैः । अहम् एव न मत्तो ऽन्यद् इति बुध्यध्वम् अञ्जसा ॥
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate 'nyair apīndriyaiḥ / aham eva na matto 'nyad iti budhyadhvam añjasā //
गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रजाः । जीवस्य देह उभयं गुणाश् चेतो मद्-आत्मनः ॥
guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prajāḥ / jīvasya deha ubhayaṃ guṇāś ceto mad-ātmanaḥ //
गुणेषु चाविशच् चित्तम् अभीक्ष्णं गुण-सेवया । गुणाश् च चित्त-प्रभवा मद्-रूप उभयं त्यजेत् ॥
guṇeṣu cāviśac cittam abhīkṣṇaṃ guṇa-sevayā / guṇāś ca citta-prabhavā mad-rūpa ubhayaṃ tyajet //
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धि-वृत्तयः । तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ / tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ //
यर्हि संसृति-बन्धो ऽयम् आत्मनो गुण-वृत्ति-दः । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस् तद् गुण-चेतसाम् ॥
yarhi saṃsṛti-bandho 'yam ātmano guṇa-vṛtti-daḥ / mayi turye sthito jahyāt tyāgas tad guṇa-cetasām //
अहङ्कार-कृतं बन्धम् आत्मनो ऽर्थ-विपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसार- चिन्तां तुर्ये स्थितस् त्यजेत् ॥
ahaṅkāra-kṛtaṃ bandham ātmano 'rtha-viparyayam / vidvān nirvidya saṃsāra- cintāṃ turye sthitas tyajet //
यावन् नानार्थ-धीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः । जागर्त्य् अपि स्वपन्न् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥
yāvan nānārtha-dhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ / jāgarty api svapann ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā //
असत्त्वाद् आत्मनो ऽन्येषां भावानां तत्-कृता भिदा । गतयो हेतवश् चास्य मृषा स्वप्न-दृशो यथा ॥
asattvād ātmano 'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tat-kṛtā bhidā / gatayo hetavaś cāsya mṛṣā svapna-dṛśo yathā //
यो जागरे बहिर् अनुक्षण-धर्मिणो ऽर्थान् भुङ्क्ते समस्त-करणैर् हृदि तत्-सदृक्षान् अम्प्; स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्य्-अन्वयात् त्रि-गुण-वृत्ति-दृग् इन्द्रियेशः ॥
yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo 'rthān bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān amp; svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ //
एवं विमृश्य गुणतो मनसस् त्र्य्-अवस्था मन्-मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः एवं विमृश्य गुणतो मनसस् त्र्य्-अवस्था मन्-मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः सञ्छिद्य हार्दम् अनुमान-सद्-उक्ति-तीक्ष्ण ज्ञानासिना भजत माखिल-संशयाधिम् ॥
evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa jñānāsinā bhajata mākhila-saṃśayādhim //
ईक्षेत विभ्रमम् इदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टम् अति-लोलम् अलात-चक्रम् ईक्षेत विभ्रमम् इदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टम् अति-लोलम् अलात-चक्रम् विज्ञानम् एकम् उरुधेव विभाति माया स्वप्नस् त्रिधा गुण-विसर्ग-कृतो विकल्पः ॥
īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ //
दृष्टिम् ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्त-तृष्णस् तूष्णीं भवेन् निज-सुखानुभवो निरीहः दृष्टिम् ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्त-तृष्णस् तूष्णीं भवेन् निज-सुखानुभवो निरीहः सन्दृश्यते क्व च यदीदम् अवस्तु-बुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिर् आ-निपातात् ॥
dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt //
देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् दैवाद् अपेतम् अथ दैव-वशाद् उपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरा-मदान्धः ॥
dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ //
देहो ऽपि दैव-वश-गः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः देहो ऽपि दैव-वश-गः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः तं स-प्रपञ्चम् अधिरूढ-समाधि-योगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्ध-वस्तुः ॥
deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ taṃ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ //
मयैतद् उक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्य-योगयोः । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्-धर्म-विवक्षया ॥
mayaitad uktaṃ vo viprā guhyaṃ yat sāṅkhya-yogayoḥ / jānīta māgataṃ yajñaṃ yuṣmad-dharma-vivakṣayā //
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः । परायणं द्विज-श्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर् दमस्य च ॥
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ / parāyaṇaṃ dvija-śreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrter damasya ca //
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियम् आत्मानं साम्यासङ्गादयो ऽगुणाः ॥
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam / suhṛdaṃ priyam ātmānaṃ sāmyāsaṅgādayo 'guṇāḥ //
इति मे छिन्न-सन्देहा मुनयः सनकादयः । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः ॥
iti me chinna-sandehā munayaḥ sanakādayaḥ / sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ //
तैर् अहं पूजितः संयक् संस्तुतः परमर्षिभिः । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥
tair ahaṃ pūjitaḥ saṃyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ / pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ //