श्री-शुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो राम-कृष्णयोः । सूर्योपरागः सु-महान् आसीत् कल्प-क्षये यथा ॥
śrī-śuka uvāca athaikadā dvāravatyāṃ vasato rāma-kṛṣṇayoḥ / sūryoparāgaḥ su-mahān āsīt kalpa-kṣaye yathā //
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्ताद् एव सर्वतः । समन्त-पञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयो-विधित्सया ॥
taṃ jñātvā manujā rājan purastād eva sarvataḥ / samanta-pañcakaṃ kṣetraṃ yayuḥ śreyo-vidhitsayā //
निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् रामः शस्त्र-भृतां वरः । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महा-ह्रदान् ॥
niḥkṣatriyāṃ mahīṃ kurvan rāmaḥ śastra-bhṛtāṃ varaḥ / nṛpāṇāṃ rudhiraugheṇa yatra cakre mahā-hradān //
ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टो ऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्न् ईशो यथान्यो ऽघापनुत्तये ॥
īje ca bhagavān rāmo yatrāspṛṣṭo 'pi karmaṇā / lokaṃ saṅgrāhayann īśo yathānyo 'ghāpanuttaye //
महत्यां तीर्थ-यात्रायां तत्रागन् भारतीः प्रजाः । वृष्णयश् च तथाक्रूर- वसुदेवाहुकादयः ॥
mahatyāṃ tīrtha-yātrāyāṃ tatrāgan bhāratīḥ prajāḥ / vṛṣṇayaś ca tathākrūra- vasudevāhukādayaḥ //
ययुर् भारत तत् क्षेत्रं स्वम् अघं क्षपयिष्णवः । गद-प्रद्युम्न-साम्बाद्याः सुचन्द्र-शुक-सारणैः । आस्ते ऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथ-पः ॥
yayur bhārata tat kṣetraṃ svam aghaṃ kṣapayiṣṇavaḥ / gada-pradyumna-sāmbādyāḥ sucandra-śuka-sāraṇaiḥ / āste 'niruddho rakṣāyāṃ kṛtavarmā ca yūtha-paḥ //
ते रथैर् देव-धिष्ण्याभैर् हयैश् च तरल-प्लवैः । गजैर् नदद्भिर् अभ्राभैर् नृभिर् विद्याधर-द्युभिः ॥
te rathair deva-dhiṣṇyābhair hayaiś ca tarala-plavaiḥ / gajair nadadbhir abhrābhair nṛbhir vidyādhara-dyubhiḥ //
व्यरोचन्त महा-तेजाः पथि काञ्चन-मालिनः । दिव्य-स्रग्-वस्त्र-सन्नाहाः कलत्रैः खे-चरा इव ॥
vyarocanta mahā-tejāḥ pathi kāñcana-mālinaḥ / divya-srag-vastra-sannāhāḥ kalatraiḥ khe-carā iva //
तत्र स्नात्वा महा-भागा उपोष्य सु-समाहिताः । ब्राह्मणेभ्यो ददुर् धेनूर् वासः-स्रग्-रुक्म-मालिनीः ॥
tatra snātvā mahā-bhāgā upoṣya su-samāhitāḥ / brāhmaṇebhyo dadur dhenūr vāsaḥ-srag-rukma-mālinīḥ //
राम-ह्रदेषु विधि-वत् पुनर् आप्लुत्य वृष्णयः । ददः स्व्-अन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिर् अस्त्व् इति ॥
rāma-hradeṣu vidhi-vat punar āplutya vṛṣṇayaḥ / dadaḥ sv-annaṃ dvijāgryebhyaḥ kṛṣṇe no bhaktir astv iti //
स्वयं च तद्-अनुज्ञाता वृष्णयः कृष्ण-देवताः । भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्ध-च्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥
svayaṃ ca tad-anujñātā vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-devatāḥ / bhuktvopaviviśuḥ kāmaṃ snigdha-cchāyāṅghripāṅghriṣu //
तत्रागतांस् ते ददृशुः सुहृत्-सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनर-कौशल्य- विदर्भ-कुरु-सृञ्जयान् ॥
tatrāgatāṃs te dadṛśuḥ suhṛt-sambandhino nṛpān / matsyośīnara-kauśalya- vidarbha-kuru-sṛñjayān //
काम्बोज-कैकयान् मद्रान् कुन्तीन् आनर्त-केरलान् । अन्यांश् चैवात्म-पक्षीयान् परांश् च शतशो नृप । नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश् चोत्कण्ठिताश् चिरम् ॥
kāmboja-kaikayān madrān kuntīn ānarta-keralān / anyāṃś caivātma-pakṣīyān parāṃś ca śataśo nṛpa / nandādīn suhṛdo gopān gopīś cotkaṇṭhitāś ciram //
अन्योन्य-सन्दर्शन-हर्ष-रंहसा प्रोत्फुल्ल-हृद्-वक्त्र-सरोरुह-श्रियः । आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्-जला हृष्यत्-त्वचो रुद्ध-गिरो ययुर् मुदम् ॥
anyonya-sandarśana-harṣa-raṃhasā protphulla-hṛd-vaktra-saroruha-śriyaḥ / āśliṣya gāḍhaṃ nayanaiḥ sravaj-jalā hṛṣyat-tvaco ruddha-giro yayur mudam //
स्त्रियश् च संवीक्ष्य मिथो ऽति-सौहृद- स्मितामलापाङ्ग-दृशो ऽभिरेभिरे अम्प्; स्तनैः स्तनान् कुङ्कुम-पङ्क-रूषितान् निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रु-लोचनाः ॥
striyaś ca saṃvīkṣya mitho 'ti-sauhṛda- smitāmalāpāṅga-dṛśo 'bhirebhire amp; stanaiḥ stanān kuṅkuma-paṅka-rūṣitān nihatya dorbhiḥ praṇayāśru-locanāḥ //
ततो ऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैर् अभिवादिताः । स्व्-आगतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्ण-कथा मिथः ॥
tato 'bhivādya te vṛddhān yaviṣṭhair abhivāditāḥ / sv-āgataṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā cakruḥ kṛṣṇa-kathā mithaḥ //
पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर् वीक्ष्य तत्-पुत्रान् पितराव् अपि । भ्रातृ-पत्नीर् मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः ॥
pṛthā bhrātṝn svasṝr vīkṣya tat-putrān pitarāv api / bhrātṛ-patnīr mukundaṃ ca jahau saṅkathayā śucaḥ //
कुन्त्य् उवाच आर्य भ्रातर् अहं मन्ये आत्मानम् अकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्-वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः ॥
kunty uvāca ārya bhrātar ahaṃ manye ātmānam akṛtāśiṣam / yad vā āpatsu mad-vārtāṃ nānusmaratha sattamāḥ //
सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितराव् अपि । नानुस्मरन्ति स्व-जनं यस्य दैवम् अदक्षिणम् ॥
suhṛdo jñātayaḥ putrā bhrātaraḥ pitarāv api / nānusmaranti sva-janaṃ yasya daivam adakṣiṇam //
श्री-वसुदेव उवाच अम्ब मास्मान् असूयेथा दैव-क्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यते ऽथ वा ॥
śrī-vasudeva uvāca amba māsmān asūyethā daiva-krīḍanakān narān / īśasya hi vaśe lokaḥ kurute kāryate 'tha vā //
कंस-प्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्य् एव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥
kaṃsa-pratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam / etarhy eva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ //
श्री-शुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर् यदुभिस् ते ऽर्चिता नृपाः । आसन्न् अच्युत-सन्दर्श- परमानन्द-निर्वृताः ॥
śrī-śuka uvāca vasudevograsenādyair yadubhis te 'rcitā nṛpāḥ / āsann acyuta-sandarśa- paramānanda-nirvṛtāḥ //
भीष्मो द्रोणो ऽम्बिका-पुत्रो गान्धारी स-सुता तथा । स-दाराः पाण्डवाः कुन्ती सञ्जयो विदुरः कृपः ॥
bhīṣmo droṇo 'mbikā-putro gāndhārī sa-sutā tathā / sa-dārāḥ pāṇḍavāḥ kuntī sañjayo viduraḥ kṛpaḥ //
कुन्तीभोजो विराटश् च भीष्मको नग्नजिन् महान् । पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः स काशि-राट् ॥
kuntībhojo virāṭaś ca bhīṣmako nagnajin mahān / purujid drupadaḥ śalyo dhṛṣṭaketuḥ sa kāśi-rāṭ //
दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्र-केकयौ । युधामन्युः सुशर्मा च स-सुता बाह्लिकादयः ॥
damaghoṣo viśālākṣo maithilo madra-kekayau / yudhāmanyuḥ suśarmā ca sa-sutā bāhlikādayaḥ //
राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरम् अनुव्रताः । श्री-निकेतं वपुः शौरेः स-स्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः ॥
rājāno ye ca rājendra yudhiṣṭhiram anuvratāḥ / śrī-niketaṃ vapuḥ śaureḥ sa-strīkaṃ vīkṣya vismitāḥ //
अथ ते राम-कृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्त-समर्हणाः । प्रशशंसुर् मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्ण-परिग्रहान् ॥
atha te rāma-kṛṣṇābhyāṃ samyak prāpta-samarhaṇāḥ / praśaśaṃsur mudā yuktā vṛṣṇīn kṛṣṇa-parigrahān //
अहो भोज-पते यूयं जन्म-भाजो नृणाम् इह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शम् अपि योगिनाम् ॥
aho bhoja-pate yūyaṃ janma-bhājo nṛṇām iha / yat paśyathāsakṛt kṛṣṇaṃ durdarśam api yoginām //
यद्-विश्रुतिः श्रुति-नुतेदम् अलं पुनाति पादावनेजन-पयश् च वचश् च शास्त्रम् अम्प्; भूः काल-भर्जित-भगापि यद्-अङ्घ्रि-पद्म- स्पर्शोत्थ-शक्तिर् अभिवर्षति नो ऽखिलार्थान् ॥
yad-viśrutiḥ śruti-nutedam alaṃ punāti pādāvanejana-payaś ca vacaś ca śāstram amp; bhūḥ kāla-bharjita-bhagāpi yad-aṅghri-padma- sparśottha-śaktir abhivarṣati no 'khilārthān //
तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः येषां गृहे निरय-वर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वयम् आस विष्णुः ॥
tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ yeṣāṃ gṛhe niraya-vartmani vartatāṃ vaḥ svargāpavarga-viramaḥ svayam āsa viṣṇuḥ //
श्री-शुक उवाच नन्दस् तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्ण-पुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैर् अनः-स्थार्थैर् दिदृक्षया ॥
śrī-śuka uvāca nandas tatra yadūn prāptān jñātvā kṛṣṇa-purogamān / tatrāgamad vṛto gopair anaḥ-sthārthair didṛkṣayā //
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास् तन्वः प्राणम् इवोत्थिताः । परिषस्वजिरे गाढं चिर-दर्शन-कातराः ॥
taṃ dṛṣṭvā vṛṣṇayo hṛṣṭās tanvaḥ prāṇam ivotthitāḥ / pariṣasvajire gāḍhaṃ cira-darśana-kātarāḥ //
वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेम-विह्वलः । स्मरन् कंस-कृतान् क्लेशान् पुत्र-न्यासं च गोकुले ॥
vasudevaḥ pariṣvajya samprītaḥ prema-vihvalaḥ / smaran kaṃsa-kṛtān kleśān putra-nyāsaṃ ca gokule //
कृष्ण-रामौ परिष्वज्य पितराव् अभिवाद्य च । न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रु-कण्ठौ कुरूद्वह ॥
kṛṣṇa-rāmau pariṣvajya pitarāv abhivādya ca / na kiñcanocatuḥ premṇā sāśru-kaṇṭhau kurūdvaha //
ताव् आत्मासनम् आरोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महा-भागा सुतौ विजहतुः शुचः ॥
tāv ātmāsanam āropya bāhubhyāṃ parirabhya ca / yaśodā ca mahā-bhāgā sutau vijahatuḥ śucaḥ //
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्-कृतां मैत्रीं बाष्प-कण्ठ्यौ समूचतुः ॥
rohiṇī devakī cātha pariṣvajya vrajeśvarīm / smarantyau tat-kṛtāṃ maitrīṃ bāṣpa-kaṇṭhyau samūcatuḥ //
का विस्मरेत वां मैत्रीम् अनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्य् ऐन्द्रम् ऐश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥
kā vismareta vāṃ maitrīm anivṛttāṃ vrajeśvari / avāpyāpy aindram aiśvaryaṃ yasyā neha pratikriyā //
एताव् अदृष्ट-पितरौ युवयोः स्म पित्रोः सम्प्रीणनाभ्युदय-पोषण-पालनानि अम्प्; प्राप्योषतुर् भवति पक्ष्म ह यद्वद् अक्ष्णोर् न्यस्ताव् अकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः ॥
etāv adṛṣṭa-pitarau yuvayoḥ sma pitroḥ samprīṇanābhyudaya-poṣaṇa-pālanāni amp; prāpyoṣatur bhavati pakṣma ha yadvad akṣṇor nyastāv akutra ca bhayau na satāṃ paraḥ svaḥ //
श्री-शुक उवाच गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति दृग्भिर् हृदी-कृतम् अलं परिरभ्य सर्वास् तद्-भावम् आपुर् अपि नित्य-युजां दुरापम् ॥
śrī-śuka uvāca gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṃ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṃ durāpam //
भगवांस् तास् तथा-भूता विविक्त उपसङ्गतः । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥
bhagavāṃs tās tathā-bhūtā vivikta upasaṅgataḥ / āśliṣyānāmayaṃ pṛṣṭvā prahasann idam abravīt //
अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानाम् अर्थ-चिकीर्षया । गतांश् चिरायिताञ् छत्रु- पक्ष-क्षपण-चेतसः ॥
api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā / gatāṃś cirāyitāñ chatru- pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ //
अप्य् अवध्यायथास्मान् स्विद् अकृत-ज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥
apy avadhyāyathāsmān svid akṛta-jñāviśaṅkayā / nūnaṃ bhūtāni bhagavān yunakti viyunakti ca //
वायुर् यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस् तथा भूतानि भूत-कृत् ॥
vāyur yathā ghanānīkaṃ tṛṇaṃ tūlaṃ rajāṃsi ca / saṃyojyākṣipate bhūyas tathā bhūtāni bhūta-kṛt //
मयि भक्तिर् हि भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यद् आसीन् मत्-स्नेहो भवतीनां मद्-आपनः ॥
mayi bhaktir hi bhūtānām amṛtatvāya kalpate / diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṃ mad-āpanaḥ //
अहं हि सर्व-भूतानाम् आदिर् अन्तो ऽन्तरं बहिः । भौतिकानां यथा खं वार् भूर् वायुर् ज्योतिर् अङ्गनाः ॥
ahaṃ hi sarva-bhūtānām ādir anto 'ntaraṃ bahiḥ / bhautikānāṃ yathā khaṃ vār bhūr vāyur jyotir aṅganāḥ //
एवं ह्य् एतानि भूतानि भूतेष्व् आत्मात्मना ततः । उभयं मय्य् अथ परे पश्यताभातम् अक्षरे ॥
evaṃ hy etāni bhūtāni bhūteṣv ātmātmanā tataḥ / ubhayaṃ mayy atha pare paśyatābhātam akṣare //
श्री-शुक उवाच अध्यात्म-शिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः । तद्-अनुस्मरण-ध्वस्त- जीव-कोशास् तम् अध्यगन् ॥
śrī-śuka uvāca adhyātma-śikṣayā gopya evaṃ kṛṣṇena śikṣitāḥ / tad-anusmaraṇa-dhvasta- jīva-kośās tam adhyagan //
आहुश् च ते नलिन-नाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः अम्प्; संसार-कूप-पतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषाम् अपि मनस्य् उदियात् सदा नः ॥
āhuś ca te nalina-nābha padāravindaṃ yogeśvarair hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ amp; saṃsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṃ gehaṃ juṣām api manasy udiyāt sadā naḥ //