श्री-शुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्ध-वधं विभोः । कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस् तम् अब्रवीत् ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ yudhiṣṭhiro rājā jarāsandha-vadhaṃ vibhoḥ / kṛṣṇasya cānubhāvaṃ taṃ śrutvā prītas tam abravīt //
श्री-युधिष्ठिर उवाच ये स्युस् त्रै-लोक्य-गुरवः सर्वे लोका महेश्वराः । वहन्ति दुर्लभं लब्द्वा शिरसैवानुशासनम् ॥
śrī-yudhiṣṭhira uvāca ye syus trai-lokya-guravaḥ sarve lokā maheśvarāḥ / vahanti durlabhaṃ labdvā śirasaivānuśāsanam //
स भवान् अरविन्दाक्षो दीनानाम् ईश-मानिनाम् । धत्ते ऽनुशासनं भूमंस् तद् अत्यन्त-विडम्बनम् ॥
sa bhavān aravindākṣo dīnānām īśa-māninām / dhatte 'nuśāsanaṃ bhūmaṃs tad atyanta-viḍambanam //
न ह्य् एकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । कर्मभिर् वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः ॥
na hy ekasyādvitīyasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / karmabhir vardhate tejo hrasate ca yathā raveḥ //
न वै ते ऽजित भक्तानां ममाहम् इति माधव । त्वं तवेति च नाना-धीः पशूनाम् इव वैकृती ॥
na vai te 'jita bhaktānāṃ mamāham iti mādhava / tvaṃ taveti ca nānā-dhīḥ paśūnām iva vaikṛtī //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः । कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्म-वादिनः ॥
śrī-śuka uvāca ity uktvā yajñiye kāle vavre yuktān sa ṛtvijaḥ / kṛṣṇānumoditaḥ pārtho brāhmaṇān brahma-vādinaḥ //
द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर् गोतमो ऽसितः । वसिष्ठश् च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस् त्रितः ॥
dvaipāyano bharadvājaḥ sumantur gotamo 'sitaḥ / vasiṣṭhaś cyavanaḥ kaṇvo maitreyaḥ kavaṣas tritaḥ //
विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर् जैमिनिः क्रतुः । पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥
viśvāmitro vāmadevaḥ sumatir jaiminiḥ kratuḥ / pailaḥ parāśaro gargo vaiśampāyana eva ca //
अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः । वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनो ऽकृतव्रणः ॥
atharvā kaśyapo dhaumyo rāmo bhārgava āsuriḥ / vītihotro madhucchandā vīraseno 'kṛtavraṇaḥ //
उपहूतास् तथा चान्ये द्रोण-भीष्म-कृपादयः । धृतराष्ट्रः सह-सुतो विदुरश् च महा-मतिः ॥
upahūtās tathā cānye droṇa-bhīṣma-kṛpādayaḥ / dhṛtarāṣṭraḥ saha-suto viduraś ca mahā-matiḥ //
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञ-दिदृक्षवः । तत्रेयुः सर्व-राजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā yajña-didṛkṣavaḥ / tatreyuḥ sarva-rājāno rājñāṃ prakṛtayo nṛpa //
ततस् ते देव-यजनं ब्राह्मणाः स्वर्ण-लाङ्गलैः । कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम् ॥
tatas te deva-yajanaṃ brāhmaṇāḥ svarṇa-lāṅgalaiḥ / kṛṣṭvā tatra yathāmnāyaṃ dīkṣayāṃ cakrire nṛpam //
हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा । इन्द्रादयो लोक-पाला विरिञ्चि-भव-संयुताः ॥
haimāḥ kilopakaraṇā varuṇasya yathā purā / indrādayo loka-pālā viriñci-bhava-saṃyutāḥ //
स-गणाः सिद्ध-गन्धर्वा विद्याधर-महोरगाः । मुनयो यक्ष-रक्षांसि खग-किन्नर-चारणाः ॥
sa-gaṇāḥ siddha-gandharvā vidyādhara-mahoragāḥ / munayo yakṣa-rakṣāṃsi khaga-kinnara-cāraṇāḥ //
राजानश् च समाहूता राज-पत्न्यश् च सर्वशः । राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डु-सुतस्य वै । मेनिरे कृष्ण-भक्तस्य सूपपन्नम् अविस्मिताः ॥
rājānaś ca samāhūtā rāja-patnyaś ca sarvaśaḥ / rājasūyaṃ samīyuḥ sma rājñaḥ pāṇḍu-sutasya vai / menire kṛṣṇa-bhaktasya sūpapannam avismitāḥ //
अयाजयन् महा-राजं याजका देव-वर्चसः । राजसूयेन विधि-वत् प्रचेतसम् इवामराः ॥
ayājayan mahā-rājaṃ yājakā deva-varcasaḥ / rājasūyena vidhi-vat pracetasam ivāmarāḥ //
सूत्ये ऽहन्य् अवनी-पालो याजकान् सदसस्-पतीन् । अपूजयन् महा-भागान् यथा-वत् सु-समाहितः ॥
sūtye 'hany avanī-pālo yājakān sadasas-patīn / apūjayan mahā-bhāgān yathā-vat su-samāhitaḥ //
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभा-सदः । नाध्यगच्छन्न् अनैकान्त्यात् सहदेवस् तदाब्रवीत् ॥
sadasyāgryārhaṇārhaṃ vai vimṛśantaḥ sabhā-sadaḥ / nādhyagacchann anaikāntyāt sahadevas tadābravīt //
अर्हति ह्य् अच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पतिः । एष वै देवताः सर्वा देश-काल-धनादयः ॥
arhati hy acyutaḥ śraiṣṭhyaṃ bhagavān sātvatāṃ patiḥ / eṣa vai devatāḥ sarvā deśa-kāla-dhanādayaḥ //
यद्-आत्मकम् इदं विश्वं क्रतवश् च यद्-आत्मकाः । अग्निर् आहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश् च यत्-परः ॥
yad-ātmakam idaṃ viśvaṃ kratavaś ca yad-ātmakāḥ / agnir āhutayo mantrā sāṅkhyaṃ yogaś ca yat-paraḥ //
एक एवाद्वितीयो ऽसाव् ऐतद्-आत्म्यम् इदं जगत् । आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्य् अवति हन्त्य् अजः ॥
eka evādvitīyo 'sāv aitad-ātmyam idaṃ jagat / ātmanātmāśrayaḥ sabhyāḥ sṛjaty avati hanty ajaḥ //
विविधानीह कर्माणि जनयन् यद्-अवेक्षया । ईहते यद् अयं सर्वः श्रेयो धर्मादि-लक्षणम् ॥
vividhānīha karmāṇi janayan yad-avekṣayā / īhate yad ayaṃ sarvaḥ śreyo dharmādi-lakṣaṇam //
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् । एवं चेत् सर्व-भूतानाम् आत्मनश् चार्हणं भवेत् ॥
tasmāt kṛṣṇāya mahate dīyatāṃ paramārhaṇam / evaṃ cet sarva-bhūtānām ātmanaś cārhaṇaṃ bhavet //
सर्व-भूतात्म-भूताय कृष्णायानन्य-दर्शिने । देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यम् इच्छता ॥
sarva-bhūtātma-bhūtāya kṛṣṇāyānanya-darśine / deyaṃ śāntāya pūrṇāya dattasyānantyam icchatā //
इत्य् उक्त्वा सहदेवो ऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाव-वित् । तच् छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्व् इति सत्तमाः ॥
ity uktvā sahadevo 'bhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇānubhāva-vit / tac chrutvā tuṣṭuvuḥ sarve sādhu sādhv iti sattamāḥ //
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभा-सदाम् । समर्हयद् धृषीकेशं प्रीतः प्रणय-विह्वलः ॥
śrutvā dvijeritaṃ rājā jñātvā hārdaṃ sabhā-sadām / samarhayad dhṛṣīkeśaṃ prītaḥ praṇaya-vihvalaḥ //
तत्-पादाव् अवनिज्यापः शिरसा लोक-पावनीः । स-भार्यः सानुजामात्यः स-कुटुम्बो वहन् मुदा ॥
tat-pādāv avanijyāpaḥ śirasā loka-pāvanīḥ / sa-bhāryaḥ sānujāmātyaḥ sa-kuṭumbo vahan mudā //
वासोभिः पीत-कौषेयैर् भूषणैश् च महा-धनैः । अर्हयित्वाश्रु-पूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥
vāsobhiḥ pīta-kauṣeyair bhūṣaṇaiś ca mahā-dhanaiḥ / arhayitvāśru-pūrṇākṣo nāśakat samavekṣitum //
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः । नमो जयेति नेमुस् तं निपेतुः पुष्प-वृष्टयः ॥
itthaṃ sabhājitaṃ vīkṣya sarve prāñjalayo janāḥ / namo jayeti nemus taṃ nipetuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ //
इत्थं निशम्य दमघोष-सुतः स्व-पीठाद् उत्थाय कृष्ण-गुण-वर्णन-जात-मन्युः अम्प्; उत्क्षिप्य बाहुम् इदम् आह सदस्य् अमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्य् अभीतः ॥
itthaṃ niśamya damaghoṣa-sutaḥ sva-pīṭhād utthāya kṛṣṇa-guṇa-varṇana-jāta-manyuḥ amp; utkṣipya bāhum idam āha sadasy amarṣī saṃśrāvayan bhagavate paruṣāṇy abhītaḥ //
ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती स्रुतिः । वृद्धानाम् अपि यद् बुद्धिर् बाल-वाक्यैर् विभिद्यते ॥
īśo duratyayaḥ kāla iti satyavatī srutiḥ / vṛddhānām api yad buddhir bāla-vākyair vibhidyate //
यूयं पात्र-विदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बाल-भाषीतम् । सदसस्-पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतो ऽर्हणे ॥
yūyaṃ pātra-vidāṃ śreṣṭhā mā mandhvaṃ bāla-bhāṣītam / sadasas-patayaḥ sarve kṛṣṇo yat sammato 'rhaṇe //
तपो-विद्या-व्रत-धरान् ज्ञान-विध्वस्त-कल्मषान् । परमऋषीन् ब्रह्म-निष्ठांल् लोक-पालैश् च पूजितान् ॥
tapo-vidyā-vrata-dharān jñāna-vidhvasta-kalmaṣān / paramaṛṣīn brahma-niṣṭhāṃl loka-pālaiś ca pūjitān //
सदस्-पतीन् अतिक्रम्य गोपालः कुल-पांसनः । यथा काकः पुरोडाशं सपर्यां कथम् अर्हति ॥
sadas-patīn atikramya gopālaḥ kula-pāṃsanaḥ / yathā kākaḥ puroḍāśaṃ saparyāṃ katham arhati //
वर्णाश्रम-कुलापेतः सर्व-धर्म-बहिष्-कृतः । स्वैर-वर्ती गुणैर् हीनः सपर्यां कथम् अर्हति ॥
varṇāśrama-kulāpetaḥ sarva-dharma-bahiṣ-kṛtaḥ / svaira-vartī guṇair hīnaḥ saparyāṃ katham arhati //
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर् बहिष्-कृतम् । वृथा-पान-रतं शश्वत् सपर्यां कथम् अर्हति ॥
yayātinaiṣāṃ hi kulaṃ śaptaṃ sadbhir bahiṣ-kṛtam / vṛthā-pāna-rataṃ śaśvat saparyāṃ katham arhati //
ब्रह्मर्षि-सेवितान् देशान् हित्वैते ऽब्रह्म-वर्चसम् । समुद्रं दुर्गम् आश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥
brahmarṣi-sevitān deśān hitvaite 'brahma-varcasam / samudraṃ durgam āśritya bādhante dasyavaḥ prajāḥ //
एवम्-आदीन्य् अभद्राणि बभाषे नष्ट-मङ्गलः । नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवा-रुतम् ॥
evam-ādīny abhadrāṇi babhāṣe naṣṭa-maṅgalaḥ / novāca kiñcid bhagavān yathā siṃhaḥ śivā-rutam //
भगवन्-निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत् सभा-सदः । कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश् चेदि-पं रुषा ॥
bhagavan-nindanaṃ śrutvā duḥsahaṃ tat sabhā-sadaḥ / karṇau pidhāya nirjagmuḥ śapantaś cedi-paṃ ruṣā //
निन्दां भगवतः शृण्वंस् तत्-परस्य जनस्य वा । ततो नापैति यः सो ऽपि यात्य् अधः सुकृताच् च्युतः ॥
nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃs tat-parasya janasya vā / tato nāpaiti yaḥ so 'pi yāty adhaḥ sukṛtāc cyutaḥ //
ततः पाण्डु-सुताः क्रुद्धा मत्स्य-कैकय-सृञ्जयाः । उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपाल-जिघांसवः ॥
tataḥ pāṇḍu-sutāḥ kruddhā matsya-kaikaya-sṛñjayāḥ / udāyudhāḥ samuttasthuḥ śiśupāla-jighāṃsavaḥ //
ततश् चैद्यस् त्व् असम्भ्रान्तो जगृहे खड्ग-चर्मणी । भर्त्सयन् कृष्ण-पक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥
tataś caidyas tv asambhrānto jagṛhe khaḍga-carmaṇī / bhartsayan kṛṣṇa-pakṣīyān rājñaḥ sadasi bhārata //
तावद् उत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा । शिरः क्षुरान्त-चक्रेण जहार पततो रिपोः ॥
tāvad utthāya bhagavān svān nivārya svayaṃ ruṣā / śiraḥ kṣurānta-cakreṇa jahāra patato ripoḥ //
शब्दः कोलाहलो ऽथासीच् छिशुपाले हते महान् । तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर् जीवितैषिणः ॥
śabdaḥ kolāhalo 'thāsīc chiśupāle hate mahān / tasyānuyāyino bhūpā dudruvur jīvitaiṣiṇaḥ //
चैद्य-देहोत्थितं ज्योतिर् वासुदेवम् उपाविशत् । पश्यतां सर्व-भूतानाम् उल्केव भुवि खाच् च्युता ॥
caidya-dehotthitaṃ jyotir vāsudevam upāviśat / paśyatāṃ sarva-bhūtānām ulkeva bhuvi khāc cyutā //
जन्म-त्रयानुगुणित- वैर-संरब्धया धिया । ध्यायंस् तन्-मयतां यातो भावो हि भव-कारणम् ॥
janma-trayānuguṇita- vaira-saṃrabdhayā dhiyā / dhyāyaṃs tan-mayatāṃ yāto bhāvo hi bhava-kāraṇam //
ऋत्विग्भ्यः स-सदस्येभ्यो दक्षिनां विपुलाम् अदात् । सर्वान् सम्पूज्य विधि-वच् चक्रे ऽवभृथम् एक-राट् ॥
ṛtvigbhyaḥ sa-sadasyebhyo dakṣināṃ vipulām adāt / sarvān sampūjya vidhi-vac cakre 'vabhṛtham eka-rāṭ //
साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्भिर् अभियाचितः ॥
sādhayitvā kratuḥ rājñaḥ kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ / uvāsa katicin māsān suhṛdbhir abhiyācitaḥ //
ततो ऽनुज्ञाप्य राजानम् अनिच्छन्तम् अपीश्वरः । ययौ स-भार्यः सामात्यः स्व-पुरं देवकी-सुतः ॥
tato 'nujñāpya rājānam anicchantam apīśvaraḥ / yayau sa-bhāryaḥ sāmātyaḥ sva-puraṃ devakī-sutaḥ //
वर्णितं तद् उपाख्यानं मया ते बहु-विस्तरम् । वैकुण्ठ-वासिनोर् जन्म विप्र-शापात् पुनः पुनः ॥
varṇitaṃ tad upākhyānaṃ mayā te bahu-vistaram / vaikuṇṭha-vāsinor janma vipra-śāpāt punaḥ punaḥ //
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः । ब्रह्म-क्षत्र-सभा-मध्ये शुशुभे सुर-राड् इव ॥
rājasūyāvabhṛthyena snāto rājā yudhiṣṭhiraḥ / brahma-kṣatra-sabhā-madhye śuśubhe sura-rāḍ iva //
राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुर-मानव-खेचराः । कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्व-धामानि ययुर् मुदा ॥
rājñā sabhājitāḥ sarve sura-mānava-khecarāḥ / kṛṣṇaṃ kratuṃ ca śaṃsantaḥ sva-dhāmāni yayur mudā //
दुर्योधनम् ऋते पापं कलिं कुरु-कुलामयम् । यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डु-सुतस्य ताम् ॥
duryodhanam ṛte pāpaṃ kaliṃ kuru-kulāmayam / yo na sehe śrīyaṃ sphītāṃ dṛṣṭvā pāṇḍu-sutasya tām //
य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य-वधादिकम् । राज-मोक्षं वितानं च सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥
ya idaṃ kīrtayed viṣṇoḥ karma caidya-vadhādikam / rāja-mokṣaṃ vitānaṃ ca sarva-pāpaiḥ pramucyate //