श्री-शुक उवाच दुर्योधन-सुतां राजन् लक्ष्मणां समितिं-जयः । स्वयंवर-स्थाम् अहरत् साम्बो जाम्बवती-सुतः ॥
śrī-śuka uvāca duryodhana-sutāṃ rājan lakṣmaṇāṃ samitiṃ-jayaḥ / svayaṃvara-sthām aharat sāmbo jāmbavatī-sutaḥ //
कौरवाः कुपिता ऊचुर् दुर्विनीतो ऽयम् अर्भकः । कदर्थी-कृत्य नः कन्याम् अकामाम् अहरद् बलात् ॥
kauravāḥ kupitā ūcur durvinīto 'yam arbhakaḥ / kadarthī-kṛtya naḥ kanyām akāmām aharad balāt //
बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः । ये ऽस्मत्-प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥
badhnītemaṃ durvinītaṃ kiṃ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ / ye 'smat-prasādopacitāṃ dattāṃ no bhuñjate mahīm //
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्य् एष्यन्तीह वृष्णयः । भग्न-दर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सु-संयताः ॥
nigṛhītaṃ sutaṃ śrutvā yady eṣyantīha vṛṣṇayaḥ / bhagna-darpāḥ śamaṃ yānti prāṇā iva su-saṃyatāḥ //
इति कर्णः शलो भूरिर् यज्ञकेतुः सुयोधनः । साम्बम् आरेभिरे योद्धुं कुरु-वृद्धानुमोदिताः ॥
iti karṇaḥ śalo bhūrir yajñaketuḥ suyodhanaḥ / sāmbam ārebhire yoddhuṃ kuru-vṛddhānumoditāḥ //
दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महा-रथः । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः ॥
dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahā-rathaḥ / pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ tasthau siṃha ivaikalaḥ //
तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धास् तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः । आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन् ॥
taṃ te jighṛkṣavaḥ kruddhās tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ / āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran //
सो ऽपविद्धः कुरु-श्रेष्ठ कुरुभिर् यदु-नन्दनः । नामृष्यत् तद् अचिन्त्यार्भः सिंह क्षुद्र-मृगैर् इव ॥
so 'paviddhaḥ kuru-śreṣṭha kurubhir yadu-nandanaḥ / nāmṛṣyat tad acintyārbhaḥ siṃha kṣudra-mṛgair iva //
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः । कर्णादीन् षड् रथान् वीरस् तावद्भिर् युगपत् पृथक् ॥
visphūrjya ruciraṃ cāpaṃ sarvān vivyādha sāyakaiḥ / karṇādīn ṣaḍ rathān vīras tāvadbhir yugapat pṛthak //
चतुर्भिश् चतुरो वाहान् एकैकेन च सारथीन् । रथिनश् च महेष्वासांस् तस्य तत् ते ऽभ्यपूजयन् ॥
caturbhiś caturo vāhān ekaikena ca sārathīn / rathinaś ca maheṣvāsāṃs tasya tat te 'bhyapūjayan //
तं तु ते विरथं चक्रुश् चत्वारश् चतुरो हयान् । एकस् तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदण्यः शरासनम् ॥
taṃ tu te virathaṃ cakruś catvāraś caturo hayān / ekas tu sārathiṃ jaghne cicchedaṇyaḥ śarāsanam //
तं बद्ध्वा विरथी-कृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्व-पुरं जयिनो ऽविशन् ॥
taṃ baddhvā virathī-kṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi / kumāraṃ svasya kanyāṃ ca sva-puraṃ jayino 'viśan //
तच् छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जात-मन्यवः । कुरून् प्रत्य् उद्यमं चक्रुर् उग्रसेन-प्रचोदिताः ॥
tac chrutvā nāradoktena rājan sañjāta-manyavaḥ / kurūn praty udyamaṃ cakrur ugrasena-pracoditāḥ //
सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णि-पुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलि-मलापहः ॥
sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇi-puṅgavān / naicchat kurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kaliṃ kali-malāpahaḥ //
जगाम हास्तिन-पुरं रथेनादित्य-वर्चसा । ब्राह्मणैः कुल-वृद्धैश् च वृतश् चन्द्र इव ग्रहैः ॥
jagāma hāstina-puraṃ rathenāditya-varcasā / brāhmaṇaiḥ kula-vṛddhaiś ca vṛtaś candra iva grahaiḥ //
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनम् आस्थितः । उद्धवं प्रेषयाम् आस धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥
gatvā gajāhvayaṃ rāmo bāhyopavanam āsthitaḥ / uddhavaṃ preṣayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ bubhutsayā //
सो ऽभिवन्द्याम्बिका-पुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधि-वद् रामम् आगतं अब्रवीत् ॥
so 'bhivandyāmbikā-putraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ ca bāhlikam / duryodhanaṃ ca vidhi-vad rāmam āgataṃ abravīt //
ते ऽति-प्रीतास् तम् आकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्-तमम् । तम् अर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गल-पाणयः ॥
te 'ti-prītās tam ākarṇya prāptaṃ rāmaṃ suhṛt-tamam / tam arcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgala-pāṇayaḥ //
तं सङ्गम्य यथा-न्यायं गाम् अर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्-प्रभाव-ज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम् ॥
taṃ saṅgamya yathā-nyāyaṃ gām arghyaṃ ca nyavedayan / teṣāṃ ye tat-prabhāva-jñāḥ praṇemuḥ śirasā balam //
बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवम् अनामयम् । परस्परम् अथो रामो बभाषे ऽविक्लवं वचः ॥
bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivam anāmayam / parasparam atho rāmo babhāṣe 'viklavaṃ vacaḥ //
उग्रसेनः क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः । तद् अव्यग्र-धियः श्रुत्वा कुरुध्वम् अविलम्बितम् ॥
ugrasenaḥ kṣiteśeśo yad va ājñāpayat prabhuḥ / tad avyagra-dhiyaḥ śrutvā kurudhvam avilambitam //
यद् यूयं बहवस् त्व् एकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन् मृष्ये बन्धूनाम् ऐक्य-काम्यया ॥
yad yūyaṃ bahavas tv ekaṃ jitvādharmeṇa dhārmikam / abadhnītātha tan mṛṣye bandhūnām aikya-kāmyayā //
वीर्य-शौर्य-बलोन्नद्धम् आत्म-शक्ति-समं वचः । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः ॥
vīrya-śaurya-balonnaddham ātma-śakti-samaṃ vacaḥ / kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ //
अहो महच् चित्रम् इदं काल-गत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्य् उपानद् वै शिरो मुकुट-सेवितम् ॥
aho mahac citram idaṃ kāla-gatyā duratyayā / ārurukṣaty upānad vai śiro mukuṭa-sevitam //
एते यौनेन सम्बद्धाः सह-शय्यासनाशनाः । वृष्णयस् तुल्यतां नीता अस्मद्-दत्त-नृपासनाः ॥
ete yaunena sambaddhāḥ saha-śayyāsanāśanāḥ / vṛṣṇayas tulyatāṃ nītā asmad-datta-nṛpāsanāḥ //
चामर-व्यजने शङ्खम् आतपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटम् आसनं शय्यां भुञ्जते ऽस्मद्-उपेक्षया ॥
cāmara-vyajane śaṅkham ātapatraṃ ca pāṇḍuram / kirīṭam āsanaṃ śayyāṃ bhuñjate 'smad-upekṣayā //
अलं यदूनां नरदेव-लाञ्छनैर् दातुः प्रतीपैः फणिनाम् इवामृतम् । ये ऽस्मत्-प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्य् अद्य गत-त्रपा बत ॥
alaṃ yadūnāṃ naradeva-lāñchanair dātuḥ pratīpaiḥ phaṇinām ivāmṛtam / ye 'smat-prasādopacitā hi yādavā ājñāpayanty adya gata-trapā bata //
कथम् इन्द्रो ऽपि कुरुभिर् भीष्म-द्रोणार्जुनादिभिः । अदत्तम् अवरुन्धीत सिंह-ग्रस्तम् इवोरणः ॥
katham indro 'pi kurubhir bhīṣma-droṇārjunādibhiḥ / adattam avarundhīta siṃha-grastam ivoraṇaḥ //
श्री-बादरायणिर् उवाच जन्म-बन्धु-श्रीयोन्नद्ध- मदास् ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यम् असभ्याः पुरम् आविशन् ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca janma-bandhu-śrīyonnaddha- madās te bharatarṣabha / āśrāvya rāmaṃ durvācyam asabhyāḥ puram āviśan //
दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः । अवोचत् कोप-संरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः ॥
dṛṣṭvā kurūnāṃ dauḥśīlyaṃ śrutvāvācyāni cācyutaḥ / avocat kopa-saṃrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ //
नूनं नाना-मदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्य् असाधवः । तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा ॥
nūnaṃ nānā-madonnaddhāḥ śāntiṃ necchanty asādhavaḥ / teṣāṃ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṃ laguḍo yathā //
अहो यदून् सु-संरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः । सान्त्वयित्वाहम् एतेषां शमम् इच्छन्न् इहागतः ॥
aho yadūn su-saṃrabdhān kṛṣṇaṃ ca kupitaṃ śanaiḥ / sāntvayitvāham eteṣāṃ śamam icchann ihāgataḥ //
त इमे मन्द-मतयः कलहाभिरताः खलाः । तं माम् अवज्ञाय मुहुर् दुर्भाषान् मानिनो ऽब्रुवन् ॥
ta ime manda-matayaḥ kalahābhiratāḥ khalāḥ / taṃ mām avajñāya muhur durbhāṣān mānino 'bruvan //
नोग्रसेनः किल विभुर् भोज-वृष्ण्य्-अन्धकेश्वरः । शक्रादयो लोक-पाला यस्यादेशानुवर्तिनः ॥
nograsenaḥ kila vibhur bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ / śakrādayo loka-pālā yasyādeśānuvartinaḥ //
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातो ऽमराङ्घ्रिपः । आनीय भुज्यते सो ऽसौ न किलाध्यासनार्हणः ॥
sudharmākramyate yena pārijāto 'marāṅghripaḥ / ānīya bhujyate so 'sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ //
यस्य पाद-युगं साक्षाच् छ्रीर् उपास्ते ऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेव-परिच्छदान् ॥
yasya pāda-yugaṃ sākṣāc chrīr upāste 'khileśvarī / sa nārhati kila śrīśo naradeva-paricchadān //
यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजो ऽखिल-लोक-पालैर् मौल्य्-उत्तमैर् धृतम् उपासित-तीर्थ-तीर्थम् अम्प्; ब्रह्मा भवो ऽहम् अपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश् चोद्वहेम चिरम् अस्य नृपासनं क्व ॥
yasyāṅghri-paṅkaja-rajo 'khila-loka-pālair mauly-uttamair dhṛtam upāsita-tīrtha-tīrtham amp; brahmā bhavo 'ham api yasya kalāḥ kalāyāḥ śrīś codvahema ciram asya nṛpāsanaṃ kva //
भुञ्जते कुरुभिर् दत्तं भू-खण्डं वृष्णयः किल । उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः ॥
bhuñjate kurubhir dattaṃ bhū-khaṇḍaṃ vṛṣṇayaḥ kila / upānahaḥ kila vayaṃ svayaṃ tu kuravaḥ śiraḥ //
अहो ऐश्वर्य-मत्तानां मत्तानाम् इव मानिनाम् । असम्बद्धा गिऋओ रुक्षाः कः सहेतानुशासीता ॥
aho aiśvarya-mattānāṃ mattānām iva māninām / asambaddhā giṛo rukṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā //
अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्य् अमर्षितः । गृहीत्वा हलम् उत्तस्थौ दहन्न् इव जगत्-त्रयम् ॥
adya niṣkauravaṃ pṛthvīṃ kariṣyāmīty amarṣitaḥ / gṛhītvā halam uttasthau dahann iva jagat-trayam //
लाङ्गलाग्रेण नगरम् उद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्न् अमर्षितः ॥
lāṅgalāgreṇa nagaram udvidārya gajāhvayam / vicakarṣa sa gaṅgāyāṃ prahariṣyann amarṣitaḥ //
जल-यानम् इवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणम् आलोक्य कौरवाः जात-सम्भ्रमाः ॥
jala-yānam ivāghūrṇaṃ gaṅgāyāṃ nagaraṃ patat / ākṛṣyamāṇam ālokya kauravāḥ jāta-sambhramāḥ //
तम् एव शरणं जग्मुः स-कुटुम्बा जिजीविषवः । स-लक्ष्मणं पुरस्-कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम् ॥
tam eva śaraṇaṃ jagmuḥ sa-kuṭumbā jijīviṣavaḥ / sa-lakṣmaṇaṃ puras-kṛtya sāmbaṃ prāñjalayaḥ prabhum //
राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां नः कु-बुद्धीनां क्षन्तुम् अर्हस्य् अतिक्रमम् ॥
rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṃ na vidāma te / mūḍhānāṃ naḥ ku-buddhīnāṃ kṣantum arhasy atikramam //
स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्ययानां त्वम् एको हेतुर् निराश्रयः । लोकान् क्रीडनकान् ईश क्रीडतस् ते वदन्ति हि ॥
sthity-utpatty-apyayānāṃ tvam eko hetur nirāśrayaḥ / lokān krīḍanakān īśa krīḍatas te vadanti hi //
त्वम् एव मूर्ध्नीदम् अनन्त लीलया भू-मण्डलं बिभर्षि सहस्र-मूर्धन् । अन्ते च यः स्वात्म-निरुद्ध-विश्वः शेषे ऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः ॥
tvam eva mūrdhnīdam ananta līlayā bhū-maṇḍalaṃ bibharṣi sahasra-mūrdhan / ante ca yaḥ svātma-niruddha-viśvaḥ śeṣe 'dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ //
कोपस् ते ऽखिल-शिक्षार्थं न द्वेषान् न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थिति-पालन-तत्परः ॥
kopas te 'khila-śikṣārthaṃ na dveṣān na ca matsarāt / bibhrato bhagavan sattvaṃ sthiti-pālana-tatparaḥ //
नमस् ते सर्व-भूतात्मन् सर्व-शक्ति-धराव्यय । विश्व-कर्मन् नमस् ते ऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः ॥
namas te sarva-bhūtātman sarva-śakti-dharāvyaya / viśva-karman namas te 'stu tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //
श्री-शुक उवाच एवं प्रपन्नैः संविग्नैर् वेपमानायनैर् बलः । प्रसादितः सु-प्रसन्नो मा भैष्टेत्य् अभयं ददौ ॥
śrī-śuka uvāca evaṃ prapannaiḥ saṃvignair vepamānāyanair balaḥ / prasāditaḥ su-prasanno mā bhaiṣṭety abhayaṃ dadau //
दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टि-हायनान् । ददौ च द्वादश-शतान्य् अयुतानि तुरङ्गमान् ॥
duryodhanaḥ pāribarhaṃ kuñjarān ṣaṣṭi-hāyanān / dadau ca dvādaśa-śatāny ayutāni turaṅgamān //
रथानां षट्-सहस्राणि रौक्माणां सूर्य-वर्चसाम् । दासीनां निष्क-कण्ठीनां सहस्रं दुहितृ-वत्सलः ॥
rathānāṃ ṣaṭ-sahasrāṇi raukmāṇāṃ sūrya-varcasām / dāsīnāṃ niṣka-kaṇṭhīnāṃ sahasraṃ duhitṛ-vatsalaḥ //
प्रतिगृह्य तु तत् सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः । स-सुतः स-स्नुषः प्रायात् सुहृद्भिर् अभिनन्दितः ॥
pratigṛhya tu tat sarvaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ / sa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyāt suhṛdbhir abhinanditaḥ //
ततः प्रविष्टः स्व-पुरं हलायुधः समेत्य बन्धून् अनुरक्त-चेतसः अम्प्; शशंस सर्वं यदु-पुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्व-चेष्टितम् ॥
tataḥ praviṣṭaḥ sva-puraṃ halāyudhaḥ sametya bandhūn anurakta-cetasaḥ amp; śaśaṃsa sarvaṃ yadu-puṅgavānāṃ madhye sabhāyāṃ kuruṣu sva-ceṣṭitam //
अद्यापि च पुरं ह्य् एतत् सूचयद् राम-विक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायाम् अनुदृश्यते ॥
adyāpi ca puraṃ hy etat sūcayad rāma-vikramam / samunnataṃ dakṣiṇato gaṅgāyām anudṛśyate //