श्री-शुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्व-दर्शनः । सैरन्ध्र्याः काम-तप्तायाः प्रियम् इच्छन् गृहं ययौ ॥
śrī-śuka uvāca atha vijñāya bhagavān sarvātmā sarva-darśanaḥ / sairandhryāḥ kāma-taptāyāḥ priyam icchan gṛhaṃ yayau //
महार्होपस्करैर् आढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्ता-दाम-पताकाभिर् वितान-शयनासनैः । धूपैः सुरभिभिर् दीपैः स्रग्-गन्धैर् अपि मण्डितम् ॥
mahārhopaskarair āḍhyaṃ kāmopāyopabṛṃhitam / muktā-dāma-patākābhir vitāna-śayanāsanaiḥ / dhūpaiḥ surabhibhir dīpaiḥ srag-gandhair api maṇḍitam //
गृहं तम् आयान्तम् अवेक्ष्य सासनात् सद्यः समुत्थाय हि जात-सम्भ्रमा । यथोपसङ्गम्य सखीभिर् अच्युतं सभाजयाम् आस सद्-आसनादिभिः ॥
gṛhaṃ tam āyāntam avekṣya sāsanāt sadyaḥ samutthāya hi jāta-sambhramā / yathopasaṅgamya sakhībhir acyutaṃ sabhājayām āsa sad-āsanādibhiḥ //
तथोद्धवः साधुतयाभिपूजितो न्यषीदद् उर्व्याम् अभिमृश्य चासनम् । कृष्णो ऽपि तूर्णं शयनं महा-धनं विवेश लोकाचरितान्य् अनुव्रतः ॥
tathoddhavaḥ sādhutayābhipūjito nyaṣīdad urvyām abhimṛśya cāsanam / kṛṣṇo 'pi tūrṇaṃ śayanaṃ mahā-dhanaṃ viveśa lokācaritāny anuvrataḥ //
सा मज्जनालेप-दुकूल-भूषण स्रग्-गन्ध-ताम्बूल-सुधासवादिभिः । प्रसाधितात्मोपससार माधवं स-व्रीड-लीलोत्स्मित-विभ्रमेक्षितैः ॥
sā majjanālepa-dukūla-bhūṣaṇa srag-gandha-tāmbūla-sudhāsavādibhiḥ / prasādhitātmopasasāra mādhavaṃ sa-vrīḍa-līlotsmita-vibhramekṣitaiḥ //
आहूय कान्तां नव-सङ्गम-ह्रिया विशङ्कितां कङ्कण-भूषिते करे । प्रगृह्य शय्याम् अधिवेश्य रामया रेमे ऽनुलेपार्पण-पुण्य-लेशया ॥
āhūya kāntāṃ nava-saṅgama-hriyā viśaṅkitāṃ kaṅkaṇa-bhūṣite kare / pragṛhya śayyām adhiveśya rāmayā reme 'nulepārpaṇa-puṇya-leśayā //
सानङ्ग-तप्त-कुचयोर् उरसस् तथाक्ष्णोर् जिघ्रन्त्य् अनन्त-चरणेन रुजो मृजन्ती अम्प्; दोर्भ्यां स्तनान्तर-गतं परिरभ्य कान्तम् आनन्द-मूर्तिम् अजहाद् अति-दीर्घ-तापम् ॥
sānaṅga-tapta-kucayor urasas tathākṣṇor jighranty ananta-caraṇena rujo mṛjantī amp; dorbhyāṃ stanāntara-gataṃ parirabhya kāntam ānanda-mūrtim ajahād ati-dīrgha-tāpam //
सैवं कैवल्य-नाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यम् ईश्वरम् । अङ्ग-रागार्पणेनाहो दुर्भगेदम् अयाचत ॥
saivaṃ kaivalya-nāthaṃ taṃ prāpya duṣprāpyam īśvaram / aṅga-rāgārpaṇenāho durbhagedam ayācata //
सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन् मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं ते ऽम्बुरुहेक्षण ॥
sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā / ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te 'mburuhekṣaṇa //
तस्यै काम-वरं दत्त्वा मानयित्वा च मान-दः । सहोद्धवेन सर्वेशः स्व-धामागमद् ऋद्धिमत् ॥
tasyai kāma-varaṃ dattvā mānayitvā ca māna-daḥ / sahoddhavena sarveśaḥ sva-dhāmāgamad ṛddhimat //
दुरार्ध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनो-ग्राह्यम् असत्त्वात् कुमनीष्य् असौ ॥
durārdhyaṃ samārādhya viṣṇuṃ sarveśvareśvaram / yo vṛṇīte mano-grāhyam asattvāt kumanīṣy asau //
अक्रूर-भवनं कृष्णः सह-रामोद्धवः प्रभुः । किञ्चिच् चिकीर्षयन् प्रागाद् अक्रूर-प्रीय-काम्यया ॥
akrūra-bhavanaṃ kṛṣṇaḥ saha-rāmoddhavaḥ prabhuḥ / kiñcic cikīrṣayan prāgād akrūra-prīya-kāmyayā //
स तान् नर-वर-श्रेष्ठान् आराद् वीक्ष्य स्व-बान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥
sa tān nara-vara-śreṣṭhān ārād vīkṣya sva-bāndhavān / pratyutthāya pramuditaḥ pariṣvajyābhinandya ca //
ननाम कृष्णं रामं च स तैर् अप्य् अभिवादितः । पूजयाम् आस विधि-वत् कृतासन-परिग्रहान् ॥
nanāma kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca sa tair apy abhivāditaḥ / pūjayām āsa vidhi-vat kṛtāsana-parigrahān //
पादावनेजनीर् आपो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर् दिव्यैर् गन्ध-स्रग्-भूषणोत्तमैः ॥
pādāvanejanīr āpo dhārayan śirasā nṛpa / arhaṇenāmbarair divyair gandha-srag-bhūṣaṇottamaiḥ //
अर्चित्वा शिरसानम्य पादाव् अङ्क-गतौ मृजन् । प्रश्रयावनतो ऽक्रूरः कृष्ण-रामाव् अभाषत ॥
arcitvā śirasānamya pādāv aṅka-gatau mṛjan / praśrayāvanato 'krūraḥ kṛṣṇa-rāmāv abhāṣata //
दिष्ट्या पापो हतः कंसः सानुगो वाम् इदं कुलम् । भवद्भ्याम् उद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच् च समेधितम् ॥
diṣṭyā pāpo hataḥ kaṃsaḥ sānugo vām idaṃ kulam / bhavadbhyām uddhṛtaṃ kṛcchrād durantāc ca samedhitam //
युवां प्रधान-पुरुषौ जगद्-धेतू जगन्-मयौ । भवद्भ्यां न विना किञ्चित् परम् अस्ति न चापरम् ॥
yuvāṃ pradhāna-puruṣau jagad-dhetū jagan-mayau / bhavadbhyāṃ na vinā kiñcit param asti na cāparam //
आत्म-सृष्टम् इदं विश्वम् अन्वाविश्य स्व-शक्तिभिः । ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रु त-प्रत्यक्ष-गोचरम् ॥
ātma-sṛṣṭam idaṃ viśvam anvāviśya sva-śaktibhiḥ / īyate bahudhā brahman śru ta-pratyakṣa-gocaram //
यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्य्-आदयो योनिषु भान्ति नाना । एवं भवान् केवल आत्म-योनिष्व् आत्मात्म-तन्त्रो बहुधा विभाति ॥
yathā hi bhūteṣu carācareṣu mahy-ādayo yoniṣu bhānti nānā / evaṃ bhavān kevala ātma-yoniṣv ātmātma-tantro bahudhā vibhāti //
सृजस्य् अथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्-तमः-सत्त्व-गुणैः स्व-शक्तिभिः । न बध्यसे तद्-गुण-कर्मभिर् वा ज्ञानात्मनस् ते क्व च बन्ध-हेतुः ॥
sṛjasy atho lumpasi pāsi viśvaṃ rajas-tamaḥ-sattva-guṇaiḥ sva-śaktibhiḥ / na badhyase tad-guṇa-karmabhir vā jñānātmanas te kva ca bandha-hetuḥ //
देहाद्य्-उपाधेर् अनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान् न भिदात्मनः स्यात् । अतो न बन्धस् तव नैव मोक्षः स्याताम् निकामस् त्वयि नो ऽविवेकः ॥
dehādy-upādher anirūpitatvād bhavo na sākṣān na bhidātmanaḥ syāt / ato na bandhas tava naiva mokṣaḥ syātām nikāmas tvayi no 'vivekaḥ //
त्वयोदितो ऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेद-पथः पुराणः । बाध्येत पाषण्ड-पथैर् असद्भिस् तदा भवान् सत्त्व-गुणं बिभर्ति ॥
tvayodito 'yaṃ jagato hitāya yadā yadā veda-pathaḥ purāṇaḥ / bādhyeta pāṣaṇḍa-pathair asadbhis tadā bhavān sattva-guṇaṃ bibharti //
स त्वम् प्रभो ऽद्य वसुदेव-गृहे ऽवतीर्णः स्वांशेन भारम् अपनेतुम् इहासि भूमेः अम्प्; अक्षौहिणी-शत-वधेन सुरेतरांश- राज्ञाम् अमुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥
sa tvam prabho 'dya vasudeva-gṛhe 'vatīrṇaḥ svāṃśena bhāram apanetum ihāsi bhūmeḥ amp; akṣauhiṇī-śata-vadhena suretarāṃśa- rājñām amuṣya ca kulasya yaśo vitanvan //
अद्येश नो वसतयः खलु भूरि-भागा यः सर्व-देव-पितृ-भूत-नृ-देव-मूर्तिः अद्येश नो वसतयः खलु भूरि-भागा यः सर्व-देव-पितृ-भूत-नृ-देव-मूर्तिः यत्-पाद-शौच-सलिलं त्रि-जगत् पुनाति स त्वं जगद्-गुरुर् अधोक्षज याः प्रविष्टः ॥
adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūri-bhāgā yaḥ sarva-deva-pitṛ-bhūta-nṛ-deva-mūrtiḥ adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūri-bhāgā yaḥ sarva-deva-pitṛ-bhūta-nṛ-deva-mūrtiḥ yat-pāda-śauca-salilaṃ tri-jagat punāti sa tvaṃ jagad-gurur adhokṣaja yāḥ praviṣṭaḥ //
कः पण्डितस् त्वद् अपरं शरणं समीयाद् भक्त-प्रियाद् ऋत-गिरः सुहृदः कृत-ज्ञात् कः पण्डितस् त्वद् अपरं शरणं समीयाद् भक्त-प्रियाद् ऋत-गिरः सुहृदः कृत-ज्ञात् सर्वान् ददाति सुहृदो भजतो ऽभिकामान् आत्मानम् अप्य् उपचयापचयौ न यस्य ॥
kaḥ paṇḍitas tvad aparaṃ śaraṇaṃ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñāt kaḥ paṇḍitas tvad aparaṃ śaraṇaṃ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñāt sarvān dadāti suhṛdo bhajato 'bhikāmān ātmānam apy upacayāpacayau na yasya //
दिष्ट्या जनार्दन भवान् इह नः प्रतीतो योगेश्वरैर् अपि दुराप-गतिः सुरेशैः दिष्ट्या जनार्दन भवान् इह नः प्रतीतो योगेश्वरैर् अपि दुराप-गतिः सुरेशैः छिन्ध्य् आशु नः सुत-कलत्र-धनाप्त-गेह- देहादि-मोह-रशनां भवदीय-मायाम् ॥
diṣṭyā janārdana bhavān iha naḥ pratīto yogeśvarair api durāpa-gatiḥ sureśaiḥ diṣṭyā janārdana bhavān iha naḥ pratīto yogeśvarair api durāpa-gatiḥ sureśaiḥ chindhy āśu naḥ suta-kalatra-dhanāpta-geha- dehādi-moha-raśanāṃ bhavadīya-māyām //
इत्य् अर्चितः संस्तुतश् च भक्तेन भगवान् हरिः । अक्रूरं स-स्मितं प्राह गीर्भिः सम्मोहयन्न् इव ॥
ity arcitaḥ saṃstutaś ca bhaktena bhagavān hariḥ / akrūraṃ sa-smitaṃ prāha gīrbhiḥ sammohayann iva //
श्री-भगवान् उवाच त्वं नो गुरुः पितृव्यश् च श्लाघ्यो बन्धुश् च नित्यदा । वयं तु रक्ष्याः पोष्याश् च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः ॥
śrī-bhagavān uvāca tvaṃ no guruḥ pitṛvyaś ca ślāghyo bandhuś ca nityadā / vayaṃ tu rakṣyāḥ poṣyāś ca anukampyāḥ prajā hi vaḥ //
भवद्-विधा महा-भागा निषेव्या अर्ह-सत्तमाः । श्रेयस्-कामैर् नृभिर् नित्यं देवाः स्वार्था न साधवः ॥
bhavad-vidhā mahā-bhāgā niṣevyā arha-sattamāḥ / śreyas-kāmair nṛbhir nityaṃ devāḥ svārthā na sādhavaḥ //
न ह्य् अम्-मयानि तीर्थानि न देवा मृच्-छिला-मयाः । ते पुनन्त्य् उरु-कालेन दर्शनाद् एव साधवः ॥
na hy am-mayāni tīrthāni na devā mṛc-chilā-mayāḥ / te punanty uru-kālena darśanād eva sādhavaḥ //
स भवान् सुहृदां वै नः श्रेयान् श्रेयश्-चिकीर्षया । जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥
sa bhavān suhṛdāṃ vai naḥ śreyān śreyaś-cikīrṣayā / jijñāsārthaṃ pāṇḍavānāṃ gacchasva tvaṃ gajāhvayam //
पितर्य् उपरते बालाः सह मात्रा सु-दुःखिताः । आनीताः स्व-पुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥
pitary uparate bālāḥ saha mātrā su-duḥkhitāḥ / ānītāḥ sva-puraṃ rājñā vasanta iti śuśruma //
तेषु राजाम्बिका-पुत्रो भ्रातृ-पुत्रेषु दीन-धीः । समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्र-वश-गो ऽन्ध-दृक् ॥
teṣu rājāmbikā-putro bhrātṛ-putreṣu dīna-dhīḥ / samo na vartate nūnaṃ duṣputra-vaśa-go 'ndha-dṛk //
गच्छ जानीहि तद्-वृत्तम् अधुना साध्व् असाधु वा । विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥
gaccha jānīhi tad-vṛttam adhunā sādhv asādhu vā / vijñāya tad vidhāsyāmo yathā śaṃ suhṛdāṃ bhavet //
इत्य् अक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिर् ईश्वरः । सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै ततः स्व-भवनं ययौ ॥
ity akrūraṃ samādiśya bhagavān harir īśvaraḥ / saṅkarṣaṇoddhavābhyāṃ vai tataḥ sva-bhavanaṃ yayau //