श्री-शुक उवाच अथ कृष्णश् च रामश् च कृत-शौचौ परन्तप । मल्ल-दुन्दुभि-निर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुम् उपेयतुः ॥
śrī-śuka uvāca atha kṛṣṇaś ca rāmaś ca kṛta-śaucau parantapa / malla-dundubhi-nirghoṣaṃ śrutvā draṣṭum upeyatuḥ //
रङ्ग-द्वारं समासाद्य तस्मिन् नागम् अवस्थितम् । अपश्यत् कुवलयापीडं कृष्णो ऽम्बष्ठ-प्रचोदितम् ॥
raṅga-dvāraṃ samāsādya tasmin nāgam avasthitam / apaśyat kuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo 'mbaṣṭha-pracoditam //
बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघ-नाद-गभीरया ॥
baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān / uvāca hastipaṃ vācā megha-nāda-gabhīrayā //
अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्य् अपक्रम मा चिरम् । नो चेत् स-कुञ्जरं त्वाद्य नयामि यम-सादनम् ॥
ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehy apakrama mā ciram / no cet sa-kuñjaraṃ tvādya nayāmi yama-sādanam //
एवं निर्भर्त्सितो ऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् । चोदयाम् आस कृष्णाय कालान्तक-यमोपमम् ॥
evaṃ nirbhartsito 'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam / codayām āsa kṛṣṇāya kālāntaka-yamopamam //
करीन्द्रस् तम् अभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद् विगलितः सो ऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्व् अलीयत ॥
karīndras tam abhidrutya kareṇa tarasāgrahīt / karād vigalitaḥ so 'muṃ nihatyāṅghriṣv alīyata //
सङ्क्रुद्धस् तम् अचक्षाणो घ्राण-दृष्टिः स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः ॥
saṅkruddhas tam acakṣāṇo ghrāṇa-dṛṣṭiḥ sa keśavam / parāmṛśat puṣkareṇa sa prasahya vinirgataḥ //
पुच्छे प्रगृह्याति-बलं धनुषः पञ्च-विंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥
pucche pragṛhyāti-balaṃ dhanuṣaḥ pañca-viṃśatim / vicakarṣa yathā nāgaṃ suparṇa iva līlayā //
स पर्यावर्तमानेन सव्य-दक्षिणतो ऽच्युतः । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गो-वत्सेनेव बालकः ॥
sa paryāvartamānena savya-dakṣiṇato 'cyutaḥ / babhrāma bhrāmyamāṇena go-vatseneva bālakaḥ //
ततो ऽभिमखम् अभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयाम् आस स्पृश्यमानः पदे पदे ॥
tato 'bhimakham abhyetya pāṇināhatya vāraṇam / prādravan pātayām āsa spṛśyamānaḥ pade pade //
स धावन् कृईदया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः । तम् मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सो ऽहनत् क्षितिम् ॥
sa dhāvan kṛīdayā bhūmau patitvā sahasotthitaḥ / tam matvā patitaṃ kruddho dantābhyāṃ so 'hanat kṣitim //
स्व-विक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रो ऽत्य्-अमर्षितः । चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णम् अभ्यद्रवद् रुषा ॥
sva-vikrame pratihate kuñjarendro 'ty-amarṣitaḥ / codyamāno mahāmātraiḥ kṛṣṇam abhyadravad ruṣā //
तम् आपतन्तम् आसाद्य भगवान् मधुसूदनः । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयाम् आस भू-तले ॥
tam āpatantam āsādya bhagavān madhusūdanaḥ / nigṛhya pāṇinā hastaṃ pātayām āsa bhū-tale //
पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तम् उत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश् चाहनद् धरिः ॥
patitasya padākramya mṛgendra iva līlayā / dantam utpāṭya tenebhaṃ hastipāṃś cāhanad dhariḥ //
मृतकं द्विपम् उत्सृज्य दन्त-पाणिः समाविशत् । अंस-न्यस्त-विषाणो ऽसृङ्- मद-बिन्दुभिर् अङ्कितः । विरूढ-स्वेद-कणिका वदनाम्बुरुहो बभौ ॥
mṛtakaṃ dvipam utsṛjya danta-pāṇiḥ samāviśat / aṃsa-nyasta-viṣāṇo 'sṛṅ- mada-bindubhir aṅkitaḥ / virūḍha-sveda-kaṇikā vadanāmburuho babhau //
वृतौ गोपैः कतिपयैर् बलदेव-जनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गज-दन्त-वरायुधौ ॥
vṛtau gopaiḥ katipayair baladeva-janārdanau / raṅgaṃ viviśatū rājan gaja-danta-varāyudhau //
मल्लानाम् अशनिर् नृणां नर-वरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्व-जनो ऽसतां क्षिति-भुजां शास्ता स्व-पित्रोः शिशुः अम्प्; मृत्युर् भोज-पतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां पर-देवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः ॥
mallānām aśanir nṛṇāṃ nara-varaḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ sva-jano 'satāṃ kṣiti-bhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ amp; mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ para-devateti vidito raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ //
हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा ताव् अपि दुर्जयौ । कंसो मनस्य् अपि तदा भृशम् उद्विविजे नृप ॥
hataṃ kuvalayāpīḍaṃ dṛṣṭvā tāv api durjayau / kaṃso manasy api tadā bhṛśam udvivije nṛpa //
तौ रेजतू रङ्ग-गतौ महा-भुजौ विचित्र-वेषाभरण-स्रग्-अम्बरौ । यथा नटाव् उत्तम-वेष-धारिणौ मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥
tau rejatū raṅga-gatau mahā-bhujau vicitra-veṣābharaṇa-srag-ambarau / yathā naṭāv uttama-veṣa-dhāriṇau manaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām //
निरीक्ष्य ताव् उत्तम-पूरुषौ जना मञ्च-स्थिता नागर-राष्ट्रका नृप । प्रहर्ष-वेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुर् न तृप्ता नयनैस् तद्-आननम् ॥
nirīkṣya tāv uttama-pūruṣau janā mañca-sthitā nāgara-rāṣṭrakā nṛpa / praharṣa-vegotkalitekṣaṇānanāḥ papur na tṛptā nayanais tad-ānanam //
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः ॥
pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā / jighranta iva nāsābhyāṃ śliṣyanta iva bāhubhiḥ //
ऊचुः परस्परं ते वै यथा-दृष्टं यथा-श्रुतम् । तद्-रूप-गुण-माधुर्य- प्रागल्भ्य-स्मारिता इव ॥
ūcuḥ parasparaṃ te vai yathā-dṛṣṭaṃ yathā-śrutam / tad-rūpa-guṇa-mādhurya- prāgalbhya-smāritā iva //
एतौ भगवतः साक्षाद् धरेर् नारायणस्य हि । अवतीर्णाव् इहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥
etau bhagavataḥ sākṣād dharer nārāyaṇasya hi / avatīrṇāv ihāṃśena vasudevasya veśmani //
एष वै किल देवक्यां जातो नीतश् च गोकुलम् । कालम् एतं वसन् गूढो ववृधे नन्द-वेश्मनि ॥
eṣa vai kila devakyāṃ jāto nītaś ca gokulam / kālam etaṃ vasan gūḍho vavṛdhe nanda-veśmani //
पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश् च दानवः । अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुको ऽन्ये च तद्-विधाः ॥
pūtanānena nītāntaṃ cakravātaś ca dānavaḥ / arjunau guhyakaḥ keśī dhenuko 'nye ca tad-vidhāḥ //
गावः स-पाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः । कालियो दमितः सर्प इन्द्रश् च विमदः कृतः ॥
gāvaḥ sa-pālā etena dāvāgneḥ parimocitāḥ / kāliyo damitaḥ sarpa indraś ca vimadaḥ kṛtaḥ //
सप्ताहम् एक-हस्तेन धृतो ऽद्रि-प्रवरो ऽमुना । वर्ष-वाताशनिभ्यश् च परित्रातं च गोकुलम् ॥
saptāham eka-hastena dhṛto 'dri-pravaro 'munā / varṣa-vātāśanibhyaś ca paritrātaṃ ca gokulam //
गोप्यो ऽस्य नित्य-मुदित- हसित-प्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस् तापांस् तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥
gopyo 'sya nitya-mudita- hasita-prekṣaṇaṃ mukham / paśyantyo vividhāṃs tāpāṃs taranti smāśramaṃ mudā //
वदन्त्य् अनेन वंशो ऽयं यदोः सु-बहु-विश्रुतः । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः ॥
vadanty anena vaṃśo 'yaṃ yadoḥ su-bahu-viśrutaḥ / śriyaṃ yaśo mahatvaṃ ca lapsyate parirakṣitaḥ //
अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमल-लोचनः । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः ॥
ayaṃ cāsyāgrajaḥ śrīmān rāmaḥ kamala-locanaḥ / pralambo nihato yena vatsako ye bakādayaḥ //
जनेष्व् एवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्ण-रामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
janeṣv evaṃ bruvāṇeṣu tūryeṣu ninadatsu ca / kṛṣṇa-rāmau samābhāṣya cāṇūro vākyam abravīt //
हे नन्द-सूनो हे राम भवन्तौ वीर-सम्मतौ । नियुद्ध-कुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा ॥
he nanda-sūno he rāma bhavantau vīra-sammatau / niyuddha-kuśalau śrutvā rājñāhūtau didṛkṣuṇā //
प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतम् अतो ऽन्यथा ॥
priyaṃ rājñaḥ prakurvatyaḥ śreyo vindanti vai prajāḥ / manasā karmaṇā vācā viparītam ato 'nyathā //
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्स-पाला यथा-स्फुटम् । वनेषु मल्ल-युद्धेन क्रीडन्तश् चारयन्ति गाः ॥
nityaṃ pramuditā gopā vatsa-pālā yathā-sphuṭam / vaneṣu malla-yuddhena krīḍantaś cārayanti gāḥ //
तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्व-भूत-मयो नृपः ॥
tasmād rājñaḥ priyaṃ yūyaṃ vayaṃ ca karavāma he / bhūtāni naḥ prasīdanti sarva-bhūta-mayo nṛpaḥ //
तन् निशम्याब्रवीत् कृष्णो देश-कालोचितं वचः । नियुद्धम् आत्मनो ऽभीष्टं मन्यमानो ऽभिनन्द्य च ॥
tan niśamyābravīt kṛṣṇo deśa-kālocitaṃ vacaḥ / niyuddham ātmano 'bhīṣṭaṃ manyamāno 'bhinandya ca //
प्रजा भोज-पतेर् अस्य वयं चापि वने-चराः । करवाम प्रियं नित्यं तन् नः परम् अनुग्रहः ॥
prajā bhoja-pater asya vayaṃ cāpi vane-carāḥ / karavāma priyaṃ nityaṃ tan naḥ param anugrahaḥ //
बाला वयं तुल्य-बलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन् नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन् मल्ल-सभा-सदः ॥
bālā vayaṃ tulya-balaiḥ krīḍiṣyāmo yathocitam / bhaven niyuddhaṃ mādharmaḥ spṛśen malla-sabhā-sadaḥ //
चाणूर उवाच न बालो न किशोरस् त्वं बलश् च बलिनां वरः । लीलयेभो हतो येन सहस्र-द्विप-सत्त्व-भृत् ॥
cāṇūra uvāca na bālo na kiśoras tvaṃ balaś ca balināṃ varaḥ / līlayebho hato yena sahasra-dvipa-sattva-bhṛt //
तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिर् योद्धव्यं नानयो ऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः ॥
tasmād bhavadbhyāṃ balibhir yoddhavyaṃ nānayo 'tra vai / mayi vikrama vārṣṇeya balena saha muṣṭikaḥ //