श्री-शुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः । अतप्यंस् तम् अचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥
śrī-śuka uvāca antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ / atapyaṃs tam acakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam //
गत्यानुराग-स्मित-विभ्रमेक्षितैर् मनो-रमालाप-विहार-विभ्रमैः । आक्षिप्त-चित्ताः प्रमदा रमा-पतेस् तास् ता विचेष्टा जगृहुस् तद्-आत्मिकाः ॥
gatyānurāga-smita-vibhramekṣitair mano-ramālāpa-vihāra-vibhramaiḥ / ākṣipta-cittāḥ pramadā ramā-pates tās tā viceṣṭā jagṛhus tad-ātmikāḥ //
गति-स्मित-प्रेक्षण-भाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढ-मूर्तयः । असाव् अहं त्व् इत्य् अबलास् तद्-आत्मिका न्यवेदिषुः कृष्ण-विहार-विभ्रमाः ॥
gati-smita-prekṣaṇa-bhāṣaṇādiṣu priyāḥ priyasya pratirūḍha-mūrtayaḥ / asāv ahaṃ tv ity abalās tad-ātmikā nyavediṣuḥ kṛṣṇa-vihāra-vibhramāḥ //
गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तक-वद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुर् आकाश-वद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥
gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattaka-vad vanād vanam / papracchur ākāśa-vad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn //
दृष्टो वः कच्चिद् अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः । नन्द-सूनुर् गतो हृत्वा प्रेम-हासावलोकनैः ॥
dṛṣṭo vaḥ kaccid aśvattha plakṣa nyagrodha no manaḥ / nanda-sūnur gato hṛtvā prema-hāsāvalokanaiḥ //
कच्चित् कुरबकाशोक- नाग-पुन्नाग-चम्पकाः । रामानुजो मानिनीनाम् इतो दर्प-हर-स्मितः ॥
kaccit kurabakāśoka- nāga-punnāga-campakāḥ / rāmānujo māninīnām ito darpa-hara-smitaḥ //
कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्द-चरण-प्रिये । सह त्वालि-कुलैर् बिभ्रद् दृष्टस् ते ऽति-प्रियो ऽच्युतः ॥
kaccit tulasi kalyāṇi govinda-caraṇa-priye / saha tvāli-kulair bibhrad dṛṣṭas te 'ti-priyo 'cyutaḥ //
मालत्य् अदर्शि वः कच्चिन् मल्लिके जाति-यूथिके । प्रीतिं वो जनयन् यातः कर-स्पर्शेन माधवः ॥
mālaty adarśi vaḥ kaccin mallike jāti-yūthike / prītiṃ vo janayan yātaḥ kara-sparśena mādhavaḥ //
चूत-प्रियाल-पनसासन-कोविदार जम्ब्व्-अर्क-बिल्व-बकुलाम्र-कदम्ब-नीपाः । ये ऽन्ये परार्थ-भवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्ण-पदवीं रहितात्मनां नः ॥
cūta-priyāla-panasāsana-kovidāra jambv-arka-bilva-bakulāmra-kadamba-nīpāḥ / ye 'nye parārtha-bhavakā yamunopakūlāḥ śaṃsantu kṛṣṇa-padavīṃ rahitātmanāṃ naḥ //
किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्ग-नहैर् विभासि अम्प्; अप्य् अङ्घ्रि-सम्भव उरुक्रम-विक्रमाद् वा आहो वराह-वपुषः परिरम्भणेन ॥
kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri- sparśotsavotpulakitāṅga-nahair vibhāsi amp; apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā āho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena //
अप्य् एण-पत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सु-निर्वृतिम् अच्युतो वः अप्य् एण-पत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सु-निर्वृतिम् अच्युतो वः कान्ताङ्ग-सङ्ग-कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः कुन्द-स्रजः कुल-पतेर् इह वाति गन्धः ॥
apy eṇa-patny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi su-nirvṛtim acyuto vaḥ apy eṇa-patny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi su-nirvṛtim acyuto vaḥ kāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ kunda-srajaḥ kula-pater iha vāti gandhaḥ //
बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीत-पद्मो रामानुजस् तुलसिकालि-कुलैर् मदान्धैः बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीत-पद्मो रामानुजस् तुलसिकालि-कुलैर् मदान्धैः अन्वीयमान इह वस् तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥
bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ anvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ //
पृच्छतेमा लता बाहून् अप्य् आश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्-करज-स्पृष्टा बिभ्रत्य् उत्पुलकान्य् अहो ॥
pṛcchatemā latā bāhūn apy āśliṣṭā vanaspateḥ / nūnaṃ tat-karaja-spṛṣṭā bibhraty utpulakāny aho //
इत्य् उन्मत्त-वचो गोप्यः कृष्णान्वेषण-कातराः । लीला भगवतस् तास् ता ह्य् अनुचक्रुस् तद्-आत्मिकाः ॥
ity unmatta-vaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇa-kātarāḥ / līlā bhagavatas tās tā hy anucakrus tad-ātmikāḥ //
कस्याचित् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्य् अपिबत् स्तनम् । तोकयित्वा रुदत्य् अन्या पदाहन् शकटायतीम् ॥
kasyācit pūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyanty apibat stanam / tokayitvā rudaty anyā padāhan śakaṭāyatīm //
दैत्यायित्वा जहारान्याम् एको कृष्णार्भ-भावनाम् । रिङ्गयाम् आस काप्य् अङ्घ्री कर्षन्ती घोष-निःस्वनैः ॥
daityāyitvā jahārānyām eko kṛṣṇārbha-bhāvanām / riṅgayām āsa kāpy aṅghrī karṣantī ghoṣa-niḥsvanaiḥ //
कृष्ण-रामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश् च काश्चन । वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥
kṛṣṇa-rāmāyite dve tu gopāyantyaś ca kāścana / vatsāyatīṃ hanti cānyā tatraikā tu bakāyatīm //
आहूय दूर-गा यद्वत् कृष्णस् तम् अनुवर्ततीम् । वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीम् अन्याः शंसन्ति साध्व् इति ॥
āhūya dūra-gā yadvat kṛṣṇas tam anuvartatīm / veṇuṃ kvaṇantīṃ krīḍantīm anyāḥ śaṃsanti sādhv iti //
कस्याञ्चित् स्व-भुजं न्यस्य चलन्त्य् आहापरा ननु । कृष्णो ऽहं पश्यत गतिं ललिताम् इति तन्-मनाः ॥
kasyāñcit sva-bhujaṃ nyasya calanty āhāparā nanu / kṛṣṇo 'haṃ paśyata gatiṃ lalitām iti tan-manāḥ //
मा भैष्ट वात-वर्षाभ्यां तत्-त्राणं विहितं मय । इत्य् उक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्य् उन्निदधे ऽम्बरम् ॥
mā bhaiṣṭa vāta-varṣābhyāṃ tat-trāṇaṃ vihitaṃ maya / ity uktvaikena hastena yatanty unnidadhe 'mbaram //
आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्य् आहापरां नृप । दुष्टाहे गच्छ जातो ऽहं खलानाम् ननु दण्ड-कृत् ॥
āruhyaikā padākramya śirasy āhāparāṃ nṛpa / duṣṭāhe gaccha jāto 'haṃ khalānām nanu daṇḍa-kṛt //
तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् । चक्षूंष्य् आश्व् अपिदध्वं वो विधास्ये क्षेमम् अञ्जसा ॥
tatraikovāca he gopā dāvāgniṃ paśyatolbaṇam / cakṣūṃṣy āśv apidadhvaṃ vo vidhāsye kṣemam añjasā //
बद्धान्यया स्रजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले । बध्नामि भाण्ड-भेत्तारं हैयङ्गव-मुषं त्व् इति । भीता सु-दृक् पिधायास्यं भेजे भीति-विडम्बनम् ॥
baddhānyayā srajā kācit tanvī tatra ulūkhale / badhnāmi bhāṇḍa-bhettāraṃ haiyaṅgava-muṣaṃ tv iti / bhītā su-dṛk pidhāyāsyaṃ bheje bhīti-viḍambanam //
एवं कृष्णं पृच्छमाना व्र्ण्दावन-लतास् तरून् । व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः ॥
evaṃ kṛṣṇaṃ pṛcchamānā vrṇdāvana-latās tarūn / vyacakṣata vanoddeśe padāni paramātmanaḥ //
पदानि व्यक्तम् एतानि नन्द-सूनोर् महात्मनः । लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज- वज्राङ्कुश-यवादिभिः ॥
padāni vyaktam etāni nanda-sūnor mahātmanaḥ / lakṣyante hi dhvajāmbhoja- vajrāṅkuśa-yavādibhiḥ //
तैस् तैः पदैस् तत्-पदवीम् अन्विच्छन्त्यो ऽग्रतोऽबलाः । वध्वाः पदैः सु-पृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥
tais taiḥ padais tat-padavīm anvicchantyo 'grato'balāḥ / vadhvāḥ padaiḥ su-pṛktāni vilokyārtāḥ samabruvan //
कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्द-सूनुना । अंस-न्यस्त-प्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥
kasyāḥ padāni caitāni yātāyā nanda-sūnunā / aṃsa-nyasta-prakoṣṭhāyāḥ kareṇoḥ kariṇā yathā //
अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतो याम् अनयद् रहः ॥
anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ / yan no vihāya govindaḥ prīto yām anayad rahaḥ //
धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्य्-अब्ज-रेणवः । यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर् मूर्ध्न्य् अघ-नुत्तये ॥
dhanyā aho amī ālyo govindāṅghry-abja-reṇavaḥ / yān brahmeśau ramā devī dadhur mūrdhny agha-nuttaye //
तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् यैकापहृत्य गोपीनाम् रहो भुन्क्ते ऽच्युताधरम् । न लक्ष्यन्ते पदान्य् अत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः खिद्यत्-सुजाताङ्घ्रि-तलाम् उन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः ॥
tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat yaikāpahṛtya gopīnām raho bhunkte 'cyutādharam / na lakṣyante padāny atra tasyā nūnaṃ tṛṇāṅkuraiḥ khidyat-sujātāṅghri-talām unninye preyasīṃ priyaḥ //
इमान्य् अधिक-मग्नानि पदानि वहतो वधूम् । गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः । अत्रावरोपिता कान्ता पुष्प-हेतोर् महात्मना ॥
imāny adhika-magnāni padāni vahato vadhūm / gopyaḥ paśyata kṛṣṇasya bhārākrāntasya kāminaḥ / atrāvaropitā kāntā puṣpa-hetor mahātmanā //
अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः । प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे ॥
atra prasūnāvacayaḥ priyārthe preyasā kṛtaḥ / prapadākramaṇa ete paśyatāsakale pade //
केश-प्रसाधनं त्व् अत्र कामिन्याः कामिना कृतम् । तानि चूडयता कान्ताम् उपविष्टम् इह ध्रुवम् ॥
keśa-prasādhanaṃ tv atra kāminyāḥ kāminā kṛtam / tāni cūḍayatā kāntām upaviṣṭam iha dhruvam //
रेमे तया चात्म-रत आत्मारामो ऽप्य् अखण्डितः । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥
reme tayā cātma-rata ātmārāmo 'py akhaṇḍitaḥ / kāmināṃ darśayan dainyaṃ strīṇāṃ caiva durātmatām //
इत्य् एवं दर्शयन्त्यस् ताश् चेरुर् गोप्यो विचेतसः । यां गोपीम् अनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥
ity evaṃ darśayantyas tāś cerur gopyo vicetasaḥ / yāṃ gopīm anayat kṛṣṇo vihāyānyāḥ striyo vane //
सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्व-योषिताम् । हित्वा गोपीः काम-याना माम् असौ भजते प्रियः ॥
sā ca mene tadātmānaṃ variṣṭhaṃ sarva-yoṣitām / hitvā gopīḥ kāma-yānā mām asau bhajate priyaḥ //
ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवम् अब्रवीत् । न पारये ऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥
tato gatvā vanoddeśaṃ dṛptā keśavam abravīt / na pāraye 'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ //
एवम् उक्तः प्रियाम् आह स्कन्ध आरुह्यताम् इति । ततश् चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूर् अन्वतप्यत ॥
evam uktaḥ priyām āha skandha āruhyatām iti / tataś cāntardadhe kṛṣṇaḥ sā vadhūr anvatapyata //
हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महा-भुज । दास्यास् ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम् ॥
hā nātha ramaṇa preṣṭha kvāsi kvāsi mahā-bhuja / dāsyās te kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim //
श्री-शुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्यो ऽविदूरितः । ददृशुः प्रिय-विश्लेषान् मोहितां दुःखितां सखीम् ॥
śrī-śuka uvāca anvicchantyo bhagavato mārgaṃ gopyo 'vidūritaḥ / dadṛśuḥ priya-viśleṣān mohitāṃ duḥkhitāṃ sakhīm //
तया कथितम् आकर्ण्य मान-प्राप्तिं च माधवात् । अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः ॥
tayā kathitam ākarṇya māna-prāptiṃ ca mādhavāt / avamānaṃ ca daurātmyād vismayaṃ paramaṃ yayuḥ //
ततो ऽविशन् वनं चन्द्र ज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते । तमः प्रविष्टम् आलक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥
tato 'viśan vanaṃ candra jyotsnā yāvad vibhāvyate / tamaḥ praviṣṭam ālakṣya tato nivavṛtuḥ striyaḥ //
तन्-मनस्कास् तद्-अलापास् तद्-विचेष्टास् तद्-आत्मिकाः । तद्-गुणान् एव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः ॥
tan-manaskās tad-alāpās tad-viceṣṭās tad-ātmikāḥ / tad-guṇān eva gāyantyo nātmagārāṇi sasmaruḥ //
पुनः पुलिनम् आगत्य कालिन्द्याः कृष्ण-भावनाः । समवेता जगुः कृष्णं तद्-आगमन-काङ्क्षिताः ॥
punaḥ pulinam āgatya kālindyāḥ kṛṣṇa-bhāvanāḥ / samavetā jaguḥ kṛṣṇaṃ tad-āgamana-kāṅkṣitāḥ //