श्री-शुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्णः कृष्णाहिना विभुः । तस्या विशुद्धिम् अन्विच्छन् सर्पं तम् उदवासयत् ॥
śrī-śuka uvāca vilokya dūṣitāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇāhinā vibhuḥ / tasyā viśuddhim anvicchan sarpaṃ tam udavāsayat //
श्री-राजोवाच कथम् अन्तर्-जले ऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवान् अहिम् । स वै बहु-युगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥
śrī-rājovāca katham antar-jale 'gādhe nyagṛhṇād bhagavān ahim / sa vai bahu-yugāvāsaṃ yathāsīd vipra kathyatām //
ब्रह्मन् भगवतस् तस्य भूम्नः स्वच्छन्द-वर्तिनः । गोपालोदार-चरितं कस् तृप्येतामृतं जुषन् ॥
brahman bhagavatas tasya bhūmnaḥ svacchanda-vartinaḥ / gopālodāra-caritaṃ kas tṛpyetāmṛtaṃ juṣan //
श्री-शुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रदः कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाण-पया यस्मिन् पतन्त्य् उपरि-गाः खगाः ॥
śrī-śuka uvāca kālindyāṃ kāliyasyāsīd hradaḥ kaścid viṣāgninā / śrapyamāṇa-payā yasmin patanty upari-gāḥ khagāḥ //
विप्रुष्मता विषदोर्मि- मारुतेनाभिमर्शिताः । म्रियन्ते तीर-गा यस्य प्राणिनः स्थिर-जङ्गमाः ॥
vipruṣmatā viṣadormi- mārutenābhimarśitāḥ / mriyante tīra-gā yasya prāṇinaḥ sthira-jaṅgamāḥ //
तं चण्ड-वेग-विष-वीर्यम् अवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खल-संयमनावतारः अम्प्; कृष्णः कदम्बम् अधिरुह्य ततो ऽति-तुङ्गम् आस्फोट्य गाढ-रशनो न्यपतद् विषोदे ॥
taṃ caṇḍa-vega-viṣa-vīryam avekṣya tena duṣṭāṃ nadīṃ ca khala-saṃyamanāvatāraḥ amp; kṛṣṇaḥ kadambam adhiruhya tato 'ti-tuṅgam āsphoṭya gāḍha-raśano nyapatad viṣode //
सर्प-ह्रदः पुरुष-सार-निपात-वेग- सङ्क्षोभितोरग-विषोच्छ्वसिताम्बु-राशिः सर्प-ह्रदः पुरुष-सार-निपात-वेग- सङ्क्षोभितोरग-विषोच्छ्वसिताम्बु-राशिः पर्यक् प्लुतो विष-कषाय-बिभीषणोर्मिर् धावन् धनुः-शतम् अनन्त-बलस्य किं तत् ॥
sarpa-hradaḥ puruṣa-sāra-nipāta-vega- saṅkṣobhitoraga-viṣocchvasitāmbu-rāśiḥ sarpa-hradaḥ puruṣa-sāra-nipāta-vega- saṅkṣobhitoraga-viṣocchvasitāmbu-rāśiḥ paryak pluto viṣa-kaṣāya-bibhīṣaṇormir dhāvan dhanuḥ-śatam ananta-balasya kiṃ tat //
तस्य ह्रदे विहरतो भुज-दण्ड-घूर्ण- वार्-घोषम् अङ्ग वर-वारण-विक्रमस्य तस्य ह्रदे विहरतो भुज-दण्ड-घूर्ण- वार्-घोषम् अङ्ग वर-वारण-विक्रमस्य आश्रुत्य तत् स्व-सदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षुः-श्रवाः समसरत् तद् अमृष्यमाणः ॥
tasya hrade viharato bhuja-daṇḍa-ghūrṇa- vār-ghoṣam aṅga vara-vāraṇa-vikramasya tasya hrade viharato bhuja-daṇḍa-ghūrṇa- vār-ghoṣam aṅga vara-vāraṇa-vikramasya āśrutya tat sva-sadanābhibhavaṃ nirīkṣya cakṣuḥ-śravāḥ samasarat tad amṛṣyamāṇaḥ //
तं प्रेक्षणीय-सुकुमार-घनावदातं श्रीवत्स-पीत-वसनं स्मित-सुन्दरास्यम् तं प्रेक्षणीय-सुकुमार-घनावदातं श्रीवत्स-पीत-वसनं स्मित-सुन्दरास्यम् क्रीडन्तम् अप्रतिभयं कमलोदराङ्घ्रिं सन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद ॥
taṃ prekṣaṇīya-sukumāra-ghanāvadātaṃ śrīvatsa-pīta-vasanaṃ smita-sundarāsyam taṃ prekṣaṇīya-sukumāra-ghanāvadātaṃ śrīvatsa-pīta-vasanaṃ smita-sundarāsyam krīḍantam apratibhayaṃ kamalodarāṅghriṃ sandaśya marmasu ruṣā bhujayā cachāda //
तं नाग-भोग-परिवीतम् अदृष्ट-चेष्टम् आलोक्य तत्-प्रिय-सखाः पशुपा भृशार्ताः तं नाग-भोग-परिवीतम् अदृष्ट-चेष्टम् आलोक्य तत्-प्रिय-सखाः पशुपा भृशार्ताः कृष्णे ऽर्पितात्म-सुहृद्-अर्थ-कलत्र-कामा दुःखानुशोक-भय-मूढ-धियो निपेतुः ॥
taṃ nāga-bhoga-parivītam adṛṣṭa-ceṣṭam ālokya tat-priya-sakhāḥ paśupā bhṛśārtāḥ taṃ nāga-bhoga-parivītam adṛṣṭa-ceṣṭam ālokya tat-priya-sakhāḥ paśupā bhṛśārtāḥ kṛṣṇe 'rpitātma-suhṛd-artha-kalatra-kāmā duḥkhānuśoka-bhaya-mūḍha-dhiyo nipetuḥ //
गावो वृषा वत्सतर्यः क्रन्दमानाः सु-दुःखिताः । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥
gāvo vṛṣā vatsataryaḥ krandamānāḥ su-duḥkhitāḥ / kṛṣṇe nyastekṣaṇā bhītā rudantya iva tasthire //
अथ व्रजे महोत्पातास् त्रि-विधा ह्य् अति-दारुणाः । उत्पेतुर् भुवि दिव्य् आत्मन्य् आसन्न-भय-शंसिनः ॥
atha vraje mahotpātās tri-vidhā hy ati-dāruṇāḥ / utpetur bhuvi divy ātmany āsanna-bhaya-śaṃsinaḥ //
तान् आलक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्द-पुरोगमाः । विना रामेण गाः कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥
tān ālakṣya bhayodvignā gopā nanda-purogamāḥ / vinā rāmeṇa gāḥ kṛṣṇaṃ jñātvā cārayituṃ gatam //
तैर् दुर्निमित्तैर् निधनं मत्वा प्राप्तम् अतद्-विदः । तत्-प्राणास् तन्-मनस्कास् ते दुःख-शोक-भयातुराः ॥
tair durnimittair nidhanaṃ matvā prāptam atad-vidaḥ / tat-prāṇās tan-manaskās te duḥkha-śoka-bhayāturāḥ //
आ-बाल-वृद्ध-वनिताः सर्वे ऽङ्ग पशु-वृत्तयः । निर्जग्मुर् गोकुलाद् दीनाः कृष्ण-दर्शन-लालसाः ॥
ā-bāla-vṛddha-vanitāḥ sarve 'ṅga paśu-vṛttayaḥ / nirjagmur gokulād dīnāḥ kṛṣṇa-darśana-lālasāḥ //
तांस् तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बलः । प्रहस्य किञ्चिन् नोवाच प्रभाव-ज्ञो ऽनुजस्य सः ॥
tāṃs tathā kātarān vīkṣya bhagavān mādhavo balaḥ / prahasya kiñcin novāca prabhāva-jño 'nujasya saḥ //
ते ऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदैः । भगवल्-लक्षणैर् जग्मुः पदव्या यमुना-तटम् ॥
te 'nveṣamāṇā dayitaṃ kṛṣṇaṃ sūcitayā padaiḥ / bhagaval-lakṣaṇair jagmuḥ padavyā yamunā-taṭam //
ते तत्र तत्राब्ज-यवाङ्कुशाशनि- ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्-पतेः । मार्गे गवाम् अन्य-पदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुर् अङ्ग सत्वराः ॥
te tatra tatrābja-yavāṅkuśāśani- dhvajopapannāni padāni viś-pateḥ / mārge gavām anya-padāntarāntare nirīkṣamāṇā yayur aṅga satvarāḥ //
अन्तर् ह्रदे भुजग-भोग-परीतम् आरात् कृष्णं निरीहम् उपलभ्य जलाशयान्ते अम्प्; गोपांश् च मूढ-धिषणान् परितः पशूंश् च सङ्क्रन्दतः परम-कश्मलम् आपुर् आर्ताः ॥
antar hrade bhujaga-bhoga-parītam ārāt kṛṣṇaṃ nirīham upalabhya jalāśayānte amp; gopāṃś ca mūḍha-dhiṣaṇān paritaḥ paśūṃś ca saṅkrandataḥ parama-kaśmalam āpur ārtāḥ //
गोप्यो ऽनुरक्त-मनसो भगवत्य् अनन्ते तत्-सौहृद-स्मित-विलोक-गिरः स्मरन्त्यः गोप्यो ऽनुरक्त-मनसो भगवत्य् अनन्ते तत्-सौहृद-स्मित-विलोक-गिरः स्मरन्त्यः ग्रस्ते ऽहिना प्रियतमे भृश-दुःख-तप्ताः शून्यं प्रिय-व्यतिहृतं ददृशुस् त्रि-लोकम् ॥
gopyo 'nurakta-manaso bhagavaty anante tat-sauhṛda-smita-viloka-giraḥ smarantyaḥ gopyo 'nurakta-manaso bhagavaty anante tat-sauhṛda-smita-viloka-giraḥ smarantyaḥ graste 'hinā priyatame bhṛśa-duḥkha-taptāḥ śūnyaṃ priya-vyatihṛtaṃ dadṛśus tri-lokam //
ताः कृष्ण-मातरम् अपत्यम् अनुप्रविष्टां तुल्य-व्यथाः समनुगृह्य शुचः स्रवन्त्यः ताः कृष्ण-मातरम् अपत्यम् अनुप्रविष्टां तुल्य-व्यथाः समनुगृह्य शुचः स्रवन्त्यः तास् ता व्रज-प्रिय-कथाः कथयन्त्य आसन् कृष्णानने ऽर्पित-दृशो मृतक-प्रतीकाः ॥
tāḥ kṛṣṇa-mātaram apatyam anupraviṣṭāṃ tulya-vyathāḥ samanugṛhya śucaḥ sravantyaḥ tāḥ kṛṣṇa-mātaram apatyam anupraviṣṭāṃ tulya-vyathāḥ samanugṛhya śucaḥ sravantyaḥ tās tā vraja-priya-kathāḥ kathayantya āsan kṛṣṇānane 'rpita-dṛśo mṛtaka-pratīkāḥ //
कृष्ण-प्राणान् निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् रामः कृष्णानुभाव-वित् ॥
kṛṣṇa-prāṇān nirviśato nandādīn vīkṣya taṃ hradam / pratyaṣedhat sa bhagavān rāmaḥ kṛṣṇānubhāva-vit //
इत्थम् स्व-गोकुलम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य स-स्त्री-कुमारम् अति-दुःखितम् आत्म-हेतोः अम्प्; आज्ञाय मर्त्य-पदवीम् अनुवर्तमानः स्थित्वा मुहूर्तम् उदतिष्ठद् उरङ्ग-बन्धात् ॥
ittham sva-gokulam ananya-gatiṃ nirīkṣya sa-strī-kumāram ati-duḥkhitam ātma-hetoḥ amp; ājñāya martya-padavīm anuvartamānaḥ sthitvā muhūrtam udatiṣṭhad uraṅga-bandhāt //
तत्-प्रथ्यमान-वपुषा व्यथितात्म-भोगस् त्यक्त्वोन्नमय्य कुपितः स्व-फणान् भुजङ्गः तत्-प्रथ्यमान-वपुषा व्यथितात्म-भोगस् त्यक्त्वोन्नमय्य कुपितः स्व-फणान् भुजङ्गः तस्थौ श्वसञ् छ्वसन-रन्ध्र-विषाम्बरीष- स्तब्धेक्षणोल्मुक-मुखो हरिम् ईक्षमाणः ॥
tat-prathyamāna-vapuṣā vyathitātma-bhogas tyaktvonnamayya kupitaḥ sva-phaṇān bhujaṅgaḥ tat-prathyamāna-vapuṣā vyathitātma-bhogas tyaktvonnamayya kupitaḥ sva-phaṇān bhujaṅgaḥ tasthau śvasañ chvasana-randhra-viṣāmbarīṣa- stabdhekṣaṇolmuka-mukho harim īkṣamāṇaḥ //
तं जिह्वया द्वि-शिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्य् अति-कराल-विषाग्नि-दृष्टिम् तं जिह्वया द्वि-शिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्य् अति-कराल-विषाग्नि-दृष्टिम् क्रीडन्न् अमुं परिससार यथा खगेन्द्रो बभ्राम सो ऽप्य् अवसरं प्रसमीक्षमाणः ॥
taṃ jihvayā dvi-śikhayā parilelihānaṃ dve sṛkvaṇī hy ati-karāla-viṣāgni-dṛṣṭim taṃ jihvayā dvi-śikhayā parilelihānaṃ dve sṛkvaṇī hy ati-karāla-viṣāgni-dṛṣṭim krīḍann amuṃ parisasāra yathā khagendro babhrāma so 'py avasaraṃ prasamīkṣamāṇaḥ //
एवं परिभ्रम-हतौजसम् उन्नतांसम् आनम्य तत्-पृथु-शिरःस्व् अधिरूढ आद्यः एवं परिभ्रम-हतौजसम् उन्नतांसम् आनम्य तत्-पृथु-शिरःस्व् अधिरूढ आद्यः तन्-मूर्ध-रत्न-निकर-स्पर्शाति-ताम्र- पादाम्बुजो ऽखिल-कलादि-गुरुर् ननर्त ॥
evaṃ paribhrama-hataujasam unnatāṃsam ānamya tat-pṛthu-śiraḥsv adhirūḍha ādyaḥ evaṃ paribhrama-hataujasam unnatāṃsam ānamya tat-pṛthu-śiraḥsv adhirūḍha ādyaḥ tan-mūrdha-ratna-nikara-sparśāti-tāmra- pādāmbujo 'khila-kalādi-gurur nanarta //
तं नर्तुम् उद्यतम् अवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्व-सिद्ध-मुनि-चारण-देव-वध्वः तं नर्तुम् उद्यतम् अवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्व-सिद्ध-मुनि-चारण-देव-वध्वः प्रीत्या मृदङ्ग-पणवानक-वाद्य-गीत- पुष्पोपहार-नुतिभिः सहसोपसेदुः ॥
taṃ nartum udyatam avekṣya tadā tadīya- gandharva-siddha-muni-cāraṇa-deva-vadhvaḥ taṃ nartum udyatam avekṣya tadā tadīya- gandharva-siddha-muni-cāraṇa-deva-vadhvaḥ prītyā mṛdaṅga-paṇavānaka-vādya-gīta- puṣpopahāra-nutibhiḥ sahasopaseduḥ //
यद् यच् छिरो न नमते ऽङ्ग शतैक-शीर्ष्णस् तत् तन् ममर्द खर-दण्ड-धरो ऽङ्घ्रि-पातैः यद् यच् छिरो न नमते ऽङ्ग शतैक-शीर्ष्णस् तत् तन् ममर्द खर-दण्ड-धरो ऽङ्घ्रि-पातैः क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणम् आस्यतो ऽसृङ् नस्तो वमन् परम-कश्मलम् आप नागः ॥
yad yac chiro na namate 'ṅga śataika-śīrṣṇas tat tan mamarda khara-daṇḍa-dharo 'ṅghri-pātaiḥ yad yac chiro na namate 'ṅga śataika-śīrṣṇas tat tan mamarda khara-daṇḍa-dharo 'ṅghri-pātaiḥ kṣīṇāyuṣo bhramata ulbaṇam āsyato 'sṛṅ nasto vaman parama-kaśmalam āpa nāgaḥ //
तस्याक्षिभिर् गरलम् उद्वमतः शिरःसु यद् यत् समुन्नमति निःश्वसतो रुषोच्चैः तस्याक्षिभिर् गरलम् उद्वमतः शिरःसु यद् यत् समुन्नमति निःश्वसतो रुषोच्चैः नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पैः प्रपूजित इवेह पुमान् पुराणः ॥
tasyākṣibhir garalam udvamataḥ śiraḥsu yad yat samunnamati niḥśvasato ruṣoccaiḥ tasyākṣibhir garalam udvamataḥ śiraḥsu yad yat samunnamati niḥśvasato ruṣoccaiḥ nṛtyan padānunamayan damayāṃ babhūva puṣpaiḥ prapūjita iveha pumān purāṇaḥ //
तच्-चित्र-ताण्डव-विरुग्न-फणा-सहस्रो रक्तं मुखैर् उरु वमन् नृप भग्न-गात्रः तच्-चित्र-ताण्डव-विरुग्न-फणा-सहस्रो रक्तं मुखैर् उरु वमन् नृप भग्न-गात्रः स्मृत्वा चराचर-गुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तम् अरणं मनसा जगाम ॥
tac-citra-tāṇḍava-virugna-phaṇā-sahasro raktaṃ mukhair uru vaman nṛpa bhagna-gātraḥ tac-citra-tāṇḍava-virugna-phaṇā-sahasro raktaṃ mukhair uru vaman nṛpa bhagna-gātraḥ smṛtvā carācara-guruṃ puruṣaṃ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ tam araṇaṃ manasā jagāma //
कृष्णस्य गर्भ-जगतो ऽति-भरावसन्नं पार्ष्णि-प्रहार-परिरुग्न-फणातपत्रम् कृष्णस्य गर्भ-जगतो ऽति-भरावसन्नं पार्ष्णि-प्रहार-परिरुग्न-फणातपत्रम् दृष्ट्वाहिम् आद्यम् उपसेदुर् अमुष्य पत्न्य आर्ताः श्लथद्-वसन-भूषण-केश-बन्धाः ॥
kṛṣṇasya garbha-jagato 'ti-bharāvasannaṃ pārṣṇi-prahāra-parirugna-phaṇātapatram kṛṣṇasya garbha-jagato 'ti-bharāvasannaṃ pārṣṇi-prahāra-parirugna-phaṇātapatram dṛṣṭvāhim ādyam upasedur amuṣya patnya ārtāḥ ślathad-vasana-bhūṣaṇa-keśa-bandhāḥ //
तास् तं सु-विग्न-मनसो ऽथ पुरस्कृतार्भाः कायं निधाय भुवि भूत-पतिं प्रणेमुः तास् तं सु-विग्न-मनसो ऽथ पुरस्कृतार्भाः कायं निधाय भुवि भूत-पतिं प्रणेमुः साध्व्यः कृताञ्जलि-पुटाः शमलस्य भर्तुर् मोक्षेप्सवः शरण-दं शरणं प्रपन्नाः ॥
tās taṃ su-vigna-manaso 'tha puraskṛtārbhāḥ kāyaṃ nidhāya bhuvi bhūta-patiṃ praṇemuḥ tās taṃ su-vigna-manaso 'tha puraskṛtārbhāḥ kāyaṃ nidhāya bhuvi bhūta-patiṃ praṇemuḥ sādhvyaḥ kṛtāñjali-puṭāḥ śamalasya bhartur mokṣepsavaḥ śaraṇa-daṃ śaraṇaṃ prapannāḥ //
नाग-पत्न्य ऊचुः न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय रिपोः सुतानाम् अपि तुल्य-दृष्टिर् धत्से दमं फलम् एवानुशंसन् ॥
nāga-patnya ūcuḥ nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭir dhatse damaṃ phalam evānuśaṃsan //
अनुग्रहो ऽयं भवतः कृतो हि नो दण्डो ऽसतां ते खलु कल्मषापहः । यद् दन्दशूकत्वम् अमुष्य देहिनः क्रोधो ऽपि ते ऽनुग्रह एव सम्मतः ॥
anugraho 'yaṃ bhavataḥ kṛto hi no daṇḍo 'satāṃ te khalu kalmaṣāpahaḥ / yad dandaśūkatvam amuṣya dehinaḥ krodho 'pi te 'nugraha eva sammataḥ //
तपः सुतप्तं किम् अनेन पूर्वं निरस्त-मानेन च मान-देन । धर्मो ऽथ वा सर्व-जनानुकम्पया यतो भवांस् तुष्यति सर्व-जीवः ॥
tapaḥ sutaptaṃ kim anena pūrvaṃ nirasta-mānena ca māna-dena / dharmo 'tha vā sarva-janānukampayā yato bhavāṃs tuṣyati sarva-jīvaḥ //
कस्यानुभावो ऽस्य न देव विद्महे तवाङ्घ्रि-रेणु-स्परशाधिकारः । यद्-वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो विहाय कामान् सु-चिरं धृत-व्रता ॥
kasyānubhāvo 'sya na deva vidmahe tavāṅghri-reṇu-sparaśādhikāraḥ / yad-vāñchayā śrīr lalanācarat tapo vihāya kāmān su-ciraṃ dhṛta-vratā //
न नाक-पृष्ठं न च सार्व-भौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् अम्प्; न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा वाञ्छन्ति यत्-पाद-रजः-प्रपन्नाः ॥
na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca sārva-bhaumaṃ na pārameṣṭhyaṃ na rasādhipatyam amp; na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā vāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ //
तद् एष नाथाप दुरापम् अन्यैस् तमो-जनिः क्रोध-वशो ऽप्य् अहीशः । संसार-चक्रे भ्रमतः शरीरिणो यद्-इच्छतः स्याद् विभवः समक्षः ॥
tad eṣa nāthāpa durāpam anyais tamo-janiḥ krodha-vaśo 'py ahīśaḥ / saṃsāra-cakre bhramataḥ śarīriṇo yad-icchataḥ syād vibhavaḥ samakṣaḥ //
नमस् तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥
namas tubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahātmane / bhūtāvāsāya bhūtāya parāya paramātmane //
ज्ञान-विज्ञान-नीधये ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये । अगुणायाविकाराय नमस् ते प्राकृताय च ॥
jñāna-vijñāna-nīdhaye brahmaṇe 'nanta-śaktaye / aguṇāyāvikārāya namas te prākṛtāya ca //
कालाय काल-नाभाय कालावयव-साक्षिणे । विश्वाय तद्-उपद्रष्ट्रे तत्-कर्त्रे विश्व-हेतवे ॥
kālāya kāla-nābhāya kālāvayava-sākṣiṇe / viśvāya tad-upadraṣṭre tat-kartre viśva-hetave //
भूत-मात्रेन्द्रिय-प्राण- मनो-बुद्ध्य्-आशयात्मने । त्रि-गुणेनाभिमानेन गूढ-स्वात्मानुभूतये ॥
bhūta-mātrendriya-prāṇa- mano-buddhy-āśayātmane / tri-guṇenābhimānena gūḍha-svātmānubhūtaye //
नमो ऽनन्ताय सूक्ष्माय कूट-स्थाय विपश्चिते । नाना-वादानुरोधाय वाच्य-वाचक-शक्तये ॥
namo 'nantāya sūkṣmāya kūṭa-sthāya vipaścite / nānā-vādānurodhāya vācya-vācaka-śaktaye //
नमः प्रमाण-मूलाय कवये शास्त्र-योनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नमः ॥
namaḥ pramāṇa-mūlāya kavaye śāstra-yonaye / pravṛttāya nivṛttāya nigamāya namo namaḥ //
नमः कृष्णाय रामाय वसुदेव-सुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥
namaḥ kṛṣṇāya rāmāya vasudeva-sutāya ca / pradyumnāyāniruddhāya sātvatāṃ pataye namaḥ //
नमो गुण-प्रदीपाय गुणात्म-च्छादनाय च । गुण-वृत्त्य्-उपलक्ष्याय गुण-द्रष्ट्रे स्व-संविदे ॥
namo guṇa-pradīpāya guṇātma-cchādanāya ca / guṇa-vṛtty-upalakṣyāya guṇa-draṣṭre sva-saṃvide //
अव्याकृत-विहाराय सर्व-व्याकृत-सिद्धये । हृषीकेश नमस् ते ऽस्तु मुनये मौन-शीलिने ॥
avyākṛta-vihārāya sarva-vyākṛta-siddhaye / hṛṣīkeśa namas te 'stu munaye mauna-śīline //
परावर-गति-ज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः । अविश्वाय च विश्वाय तद्-द्रष्ट्रे ऽस्य च हेतवे ॥
parāvara-gati-jñāya sarvādhyakṣāya te namaḥ / aviśvāya ca viśvāya tad-draṣṭre 'sya ca hetave //
त्वं ह्य् अस्य जन्म-स्थिति-संयमान् विभो गुणैर् अनीहो ऽकृत-काल-शक्ति-धृक् अम्प्; तत्-तत्-स्वभावान् प्रतिबोधयन् सतः समीक्षयामोघ-विहार ईहसे ॥
tvaṃ hy asya janma-sthiti-saṃyamān vibho guṇair anīho 'kṛta-kāla-śakti-dhṛk amp; tat-tat-svabhāvān pratibodhayan sataḥ samīkṣayāmogha-vihāra īhase //
तस्यैव ते ऽमूस् तनवस् त्रि-लोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढ-योनयः तस्यैव ते ऽमूस् तनवस् त्रि-लोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढ-योनयः शान्ताः प्रियास् ते ह्य् अधुनावितुं सतां स्थातुश् च ते धर्म-परीप्सयेहतः ॥
tasyaiva te 'mūs tanavas tri-lokyāṃ śāntā aśāntā uta mūḍha-yonayaḥ tasyaiva te 'mūs tanavas tri-lokyāṃ śāntā aśāntā uta mūḍha-yonayaḥ śāntāḥ priyās te hy adhunāvituṃ satāṃ sthātuś ca te dharma-parīpsayehataḥ //
अपराधः सकृद् भर्त्रा सोढव्यः स्व-प्रजा-कृतः । क्षन्तुम् अर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वाम् अजानतः ॥
aparādhaḥ sakṛd bhartrā soḍhavyaḥ sva-prajā-kṛtaḥ / kṣantum arhasi śāntātman mūḍhasya tvām ajānataḥ //
अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस् त्यजति पन्नगः । स्त्रीणां नः साधु-शोच्यानां पतिः प्राणः प्रदीयताम् ॥
anugṛhṇīṣva bhagavan prāṇāṃs tyajati pannagaḥ / strīṇāṃ naḥ sādhu-śocyānāṃ patiḥ prāṇaḥ pradīyatām //
विधेहि ते किङ्करीणाम् अनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्-छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतो भयात् ॥
vidhehi te kiṅkarīṇām anuṣṭheyaṃ tavājñayā / yac-chraddhayānutiṣṭhan vai mucyate sarvato bhayāt //
श्री-शुक उवाच इत्थं स नाग-पत्नीभिर् भगवान् समभिष्टुतः । मूर्च्छितं भग्न-शिरसं विससर्जाङ्घ्रि-कुट्टनैः ॥
śrī-śuka uvāca itthaṃ sa nāga-patnībhir bhagavān samabhiṣṭutaḥ / mūrcchitaṃ bhagna-śirasaṃ visasarjāṅghri-kuṭṭanaiḥ //
प्रतिलब्धेन्द्रिय-प्राणः कालियः शनकैर् हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीनः कृष्णं प्राह कृताञ्जलिः ॥
pratilabdhendriya-prāṇaḥ kāliyaḥ śanakair harim / kṛcchrāt samucchvasan dīnaḥ kṛṣṇaṃ prāha kṛtāñjaliḥ //
कालिय उवाच वयं खलाः सहोत्पत्त्या तमसा दीर्घ-मन्यवः । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यद् असद्-ग्रहः ॥
kāliya uvāca vayaṃ khalāḥ sahotpattyā tamasā dīrgha-manyavaḥ / svabhāvo dustyajo nātha lokānāṃ yad asad-grahaḥ //
त्वया सृष्टम् इदं विश्वं धातर् गुण-विसर्जनम् । नाना-स्वभाव-वीर्यौजो- योनि-बीजाशयाकृति ॥
tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ dhātar guṇa-visarjanam / nānā-svabhāva-vīryaujo- yoni-bījāśayākṛti //
वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्य्-उरु-मन्यवः । कथं त्यजामस् त्वन्-मायां दुस्त्यजां मोहिताः स्वयम् ॥
vayaṃ ca tatra bhagavan sarpā jāty-uru-manyavaḥ / kathaṃ tyajāmas tvan-māyāṃ dustyajāṃ mohitāḥ svayam //
भवान् हि कारणं तत्र सर्व-ज्ञो जगद्-ईश्वरः । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि नः ॥
bhavān hi kāraṇaṃ tatra sarva-jño jagad-īśvaraḥ / anugrahaṃ nigrahaṃ vā manyase tad vidhehi naḥ //
श्री-शुक उवाच इत्य् आकर्ण्य वचः प्राह भगवान् कार्य-मानुषः । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्व-ज्ञात्य्-अपत्य-दाराढ्यो गो-नृभिर् भुज्यते नदी ॥
śrī-śuka uvāca ity ākarṇya vacaḥ prāha bhagavān kārya-mānuṣaḥ / nātra stheyaṃ tvayā sarpa samudraṃ yāhi mā ciram / sva-jñāty-apatya-dārāḍhyo go-nṛbhir bhujyate nadī //
य एतत् संस्मरेन् मर्त्यस् तुभ्यं मद्-अनुशासनम् । कीर्तयन्न् उभयोः सन्ध्योर् न युष्मद् भयम् आप्नुयात् ॥
ya etat saṃsmaren martyas tubhyaṃ mad-anuśāsanam / kīrtayann ubhayoḥ sandhyor na yuṣmad bhayam āpnuyāt //
यो ऽस्मिन् स्नात्वा मद्-आक्रीडे देवादींस् तर्पयेज् जलैः । उपोष्य मां स्मरन्न् अर्चेत् सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥
yo 'smin snātvā mad-ākrīḍe devādīṃs tarpayej jalaiḥ / upoṣya māṃ smarann arcet sarva-pāpaiḥ pramucyate //
द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदम् एतम् उपाश्रितः । यद्-भयात् स सुपर्णस् त्वां नाद्यान् मत्-पाद-लाञ्छितम् ॥
dvīpaṃ ramaṇakaṃ hitvā hradam etam upāśritaḥ / yad-bhayāt sa suparṇas tvāṃ nādyān mat-pāda-lāñchitam //
श्री-ऋषिर् उवाच मुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुत-कर्मणा । तं पूजयाम् आस मुदा नाग-पत्न्यश् च सादरम् ॥
śrī-ṛṣir uvāca mukto bhagavatā rājan kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā / taṃ pūjayām āsa mudā nāga-patnyaś ca sādaram //
दिव्याम्बर-स्रङ्-मणिभिः परार्ध्यैर् अपि भूषणैः । दिव्य-गन्धानुलेपैश् च महत्योत्पल-मालया ॥
divyāmbara-sraṅ-maṇibhiḥ parārdhyair api bhūṣaṇaiḥ / divya-gandhānulepaiś ca mahatyotpala-mālayā //
पूजयित्वा जगन्-नाथं प्रसाद्य गरुड-ध्वजम् । ततः प्रीतो ऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥
pūjayitvā jagan-nāthaṃ prasādya garuḍa-dhvajam / tataḥ prīto 'bhyanujñātaḥ parikramyābhivandya tam //
स-कलत्र-सुहृत्-पुत्रो द्वीपम् अब्धेर् जगाम ह । तदैव सामृत-जला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवतः क्रीडा-मानुष-रूपिणः ॥
sa-kalatra-suhṛt-putro dvīpam abdher jagāma ha / tadaiva sāmṛta-jalā yamunā nirviṣābhavat / anugrahād bhagavataḥ krīḍā-mānuṣa-rūpiṇaḥ //