अथ पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः
atha pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ
अग्निस्थापनादिविधिः
agnisthāpanādividhiḥ
ईश्वर उवाच
īśvara uvāca
अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः
arghapātrakaro yāyādagnyāgāraṃ susaṃvṛtaḥ
यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्
yāgopakaraṇaṃ sarvaṃ divyadṛṣṭyā ca kalpayet
उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः
udaṅmukhaḥ kuṇḍamīkṣet praokṣaṇaṃ tāḍanaṃkuśaiḥ
विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं
vidadhyādastramantreṇa varmaṇābhyukṣaṇaṃ mataṃ
खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि
khaḍgena khātamuddhāraṃ pūraṇaṃ samatāmapi
कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना
kurvīta varmaṇā sekaṃ kuṭṭanantu śarātmanā
सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं
sammārjanaṃ samālepaṃ kalārūpaprakalpanaṃ
त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा
trisūtrīparidhānaṃ ca varmaṇābhyarcanaṃ sadā
रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः
rekhātrayamudak kuryādekāṃ pūrvānanāmadhaḥ
कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः
kuśena ca śivāstreṇa yadvā tāsāṃ viparyayaḥ
वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं
vajrīkaraṇamantreṇa hṛdā darbhaiś catuṣpathaṃ
अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा
akṣapātrantatanutreṇa vinyasedviṣṭaraṃ hṛdā
हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत्
hṛdā vāgīśvarīṃ tatra īśāmāvāhya pūjayet
वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं
vahniṃ sadāśrayānītaṃ śuddhapātroparisthitaṃ
क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं
kravyādāṃśaṃ parityajya vīkṣaṇādiviśodhitaṃ
औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं
audaryaṃ caindavaṃ bhautaṃ ekīkṛtyānalatrayaṃ
ओं हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत्
oṃ hūṃ vahnicaitanyāya vahnivījena vinyaset
संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं
saṃhitāmantritaṃ vahniṃ dhenumudrāmṛtīkṛtaṃ
रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं
rakṣitaṃ hetimantreṇa kavacenāvaguṇṭhitaṃ
पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं
pūjitantriḥ paribhrāmya kuṇḍasyordhvaṃ pradakṣiṇaṃ
शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे
śivavījamiti dhyātvā vāgīśāgarbhagocare
वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्
vāgīśvareṇa devena kṣipyamānaṃ vibhāvayet
भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत्
bhūmiṣṭhajānukko mantrī hṛdātmasammukhaṃ kṣipet
ततो ऽन्तस्थितवीजस्य नाभिदेशे समूहनं
tato 'ntasthitavījasya nābhideśe samūhanaṃ
सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा
sambhṛtiṃ paridhānasya śaucamācamanaṃ hṛdā
गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना
garbhāgneḥ pūjanaṃ kṛtvā tadrakṣārthaṃ śarāṇunā
बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे
badhnīyādgarbhajaṃ devyāḥ kakaṅkaṇaṃ pāṇipallave
गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं
garbhādhānāya sampūjya sadyojātena pāvakaṃ
ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं
tato hṛdayamantreṇa juhuyādāhutitrayaṃ
पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्
puṃsavanāya vāmena tṛtīye yāsi pūjayet
आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं
āhutitritayaṃ dadyācchirasāmbukaṇānvitaṃ
सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा
sīmantonnayanaṃ ṣaṣṭhe māsi sampūjya rūpiṇā
जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु
juhuyādāhutīstisraḥ śikhayā śikhayaiva tu
वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती
vaktrāṅgakalpanāṃ kuryādvaktrodghāṭananiṣkṛtī
जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत्
jātakarmanṛkarmabhyāṃ daśame māsi pūrvavat
वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः स्नानं गर्भमलापहं
vahniṃ sandhukṣya darbhādyaiḥ snānaṃ garbhamalāpahaṃ
सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत्
suvarṇabandhanaṃ devyā kṛtaṃ dhyātvā hṛdārcayet
सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा
sadyaḥsūtakanāśāya prokṣayedastravāriṇā
कुम्भन्तु वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत्
kumbhantu vahirastreṇa tāḍayedvarmaṇokṣayet
अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्
astreṇottarapūrvāgrānmekhalāsu vahiḥ kuśān
आस्थाप्य स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं
āsthāpya sthāpayetteṣu hṛdā paridhivistaraṃ
वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये
vaktāṇāmastramantreṇa tato nālāpannuttaye
समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः
samidhiḥ pañca hotavyāḥ prānte mūle ghṛtaplutāḥ
ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumanantañca hṛdārcayet
दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात्
dūrvākṣataiś ca paryantaṃ paridhisthānanukramāt
इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्
indrādīśānaparyantāntānviṣṭarasthānanukramāt
अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत्
agnerabhimukhībhūtān nijadikṣu hṛdārcayet
निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ
nivārya vighnasaṅghātaṃ vālakaṃ pālayiṣyatha
शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं
śaivīmājñābhimānteṣāṃ śrāvayettadanantaraṃ
गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्
gṛhītvā sruksruvāvūrdhvavadanādhomukhaiḥ kramāt
प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत्
pratāpyāgnau tridhā darbhamūlamadhyāgrakaiḥ spṛśet
कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं
kuśaspṛṣṭapradeśe tu ātmavidyāśivātmakaṃ
क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं रवैः क्रमात्
kramāttattvatrayaṃ nyasya hāṃ hīṃ hūṃ saṃ ravaiḥ kramāt
स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना
sruvi śaktiṃ sruve śambhuṃ vinyasya hṛdayāṇunā
त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः
trisūtrīveṣṭitagrīvo pūjitau kusumādibhiḥ
कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे
kuśānāmupariṣṭāttau sthāpayitvā svadakṣiṇe
गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं
gavyamājyaṃ samādāya vīkṣaṇādiviśodhitaṃ
स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं
svakāṃ brahmamayīṃ mūrtiṃ sañcintyādāya tadghṛtaṃ
कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे
kuṇḍasyordhvaṃ hṛdāvartya bhrāmayitvāgnigocare
पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे
punarviṣṇumayīṃ dhyātvā ghṛtamīśānagocare
धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना
dhṛtvādāya kuśāgreṇa svāhāntaṃ śirasāṇunā
जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं
juhuyādviṣṇave vinduṃ rudrarūpamanantaraṃ
भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः
bhāvayannijamātmānaṃ nābhau dhṛtvāplavettataḥ
प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः
prādeśamātradarbhābhyāmaṅguṣṭānāmikāgrakaiḥ
धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत्
dhṛtābhyāṃ sammukhaṃ vahnerastreṇāplavamācaret
हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः
hṛdātmasammukhaṃ tadvat kuryāt samplavanantataḥ
हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत्
hṛdālabdhadagdhadarbhaṃ śastrakṣepāt pavitayet
दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्
dīptenāparadarbheṇa nivāhyānena dīpayet
अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत्
astramantreṇa nirdagdhaṃ vahnau darbhaṃ punaḥ kṣipet
क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं
kṣiptvā ghṛte kṛtagranthikuśaṃ prādeśasammitaṃ
पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत्
pakṣadvayamiḍādīnāṃ trayaṃ cājye vibhāvayet
क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्
krāmādbhāgatrayādājyaṃ sruveṇādāya homayet
स्वेत्यग्नौ हा घृते भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात्
svetyagnau hā ghṛte bhāgaṃ śeṣamājyaṃ kṣipet kramāt
ओं हां अग्नये स्वाहा । ओं हां सोमाय स्वाहा । ओं हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा
oṃ hāṃ agnaye svāhā / oṃ hāṃ somāya svāhā / oṃ hāṃ agnīṣomābhyāṃ svāhā
उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे
udghāṭanāya netrāṇāṃ agnernetratraye mukhe
स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत्
sruveṇa ghṛtapūrṇena caturthīmāhutiṃ yajet
ओं हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ओं हां सद्योजाताय स्वाहा । ओं हां वामदेवाय स्वाहा । ओं हां
oṃ hāṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā abhimantrya ṣaḍaṅgena bodhayeddhenumudrayā avaguṇṭhya tanutreṇa rakṣedājyaṃ śarāṇunā hṛdājyavinduvikṣepāt kuryādabhyukṣya śodhanaṃ vaktrābhighārasandhānāṃ vaktraikīkaraṇaṃ tathā oṃ hāṃ sadyojātāya svāhā / oṃ hāṃ vāmadevāya svāhā / oṃ hāṃ
अघोराय स्वाहा । ओं तत्पुरुषाय स्वाहा । ओं हां ईशानाय स्वाहा
aghorāya svāhā / oṃ tatpuruṣāya svāhā / oṃ hāṃ īśānāya svāhā
इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं
ityekaikaghṛtāhutyā kuryādvaktrābhighārakaṃ
औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा । ओं हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा । ओं हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा । ओं हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा
auṃ hāṃ sadyojātavāmadevābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ vāmadevāghorābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ aghoratatpuruṣābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ tatpuruṣeśānābhyāṃ svāhā
इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत्
itivaktrānusandhānaṃ mantrair ebhiḥ kramāccaret
अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया
agrito gatayā vāyuṃ nirṛtādiśivāntayā
वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया
vaktrāṇāmekatāṃ kuryāt sruveṇa ghṛtaghārayā
ओं हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा
oṃ hāṃ sadyojātavāmadevāghoratatpuruṣeśānebhyaḥ svāhā
इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः
itīṣṭavaktre vaktrāṇāmantarbhāvastadākṛtiḥ
ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं
īśena vahnimabhyarcya datvāstreṇāhutitrayaṃ
कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन
kuryāt sarvātmanā nāma śivāgnistvaṃ hutāśana
हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं
hṛdārcitau visṛṣṭāgnau pitarau vidhipūraṇīṃ
मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि
mūlena vauṣaḍantena dadyāt pūrṇāṃ yathāvidhi
ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं
tato hṛdambuje sāṅgaṃ sasenaṃ bhāsuraṃ paraṃ
यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं
yajet pūrvavadāvāhya prārthyājñāntarpayecchivaṃ
यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना
yāgāgniśivayoḥ kṛtvā nāḍīsandhānamātmanā
शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः
śaktyā mūlāṇunā homaṃ kuryādaṅgair daśāṃśataḥ
घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा
ghṛtasya kārṣiko homaḥ kṣīrasya madhunas tathā
शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु
śaktimātrāhutirdadhnaḥ prasṛtiḥ pāyasyatu
यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं
yathāvat sarvabhakṣāṇāṃ lājānāṃ muṣṭisammitaṃ
खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः
khaṇḍatrayantu mūlānāṃ kalānāṃ svapramāṇataḥ
ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत्
grāsārdhamātramannānāṃ sūkṣmāṇi pañca homayet
इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं
ikṣorāparvikaṃ mānaṃ latānāmaṅguladvayaṃ
पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं
puṣpaṃ patraṃ svamānena samidhāṃ tu daśāṅgulaṃ
चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्
candracandanakāśmīrakastūrīyakṣakardamān
कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत्
kalāyasammitānenān guggulaṃ vadarāsthivat
कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं
kandānāmaṣṭamaṃ bhāgaṃ juhuyādvidhivat paraṃ
होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः
homaṃ nirvartayedevaṃ brahmavījapadaistataḥ
घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं
ghṛtena sruci pūrṇāyāṃ nidhāyādhomukhaṃ sruvaṃ
स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना
srugagre puṣpamāropya paścādvāmena pāṇinā
पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया
punaḥ savyena tau dhṛtvā śaṅkhasannibhamudrayā
समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः
samudgato ardhakāyaś ca samapādaḥ samitthitaḥ
नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः
nābhau tanmūlamādhāya srugagravyagralocanaḥ
ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया
brahmādikāraṇātyāgādviniḥsṛtya suṣumṇayā
वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः
vāmastanāntamānīya tayormūlamatandritaḥ
मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत्
mūlamantramavispaṣṭaṃ vauṣaḍantaṃ samuccaret
तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया
tadagnau juhuyādājyaṃ yavasammitadhārayā
आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि
ācāmaṃ candanaṃ datvā tāmbūlaprabhṛtīnapi
भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां
bhaktyā tadbhūtimāvandya vidadhyātpraṇatiṃ parāṃ
ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान्
tato vahniṃ samabhyarcya paḍantāstreṇa saṃvarān
संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च
saṃhāramudrayāhṛtya kṣamasvetyabhidhāya ca
भासुरान् परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना
bhāsurān paridhīstāṃś ca pūrakeṇa hṛdāṇunā
श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे
śraddhayā parayātmīye sthāpayeta hṛdambuje
सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं
sarvapākāgramādāya kṛtvā maṇḍalakadvayaṃ
अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ
antarvahirbaliṃ dadyādāgneyyāṃ kuṇḍasannidhau
ओं हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा
oṃ hāṃ rudrebhyaḥ svāhā pūrve mātṛbhyo dakṣiṇe tathā
वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः
vāruṇe hāṃ gaṇebhyaś ca svāhā tebhyastvayaṃ baliḥ
उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ
uttare hāñca yakṣebhya īśāne hāṃ grahebhya u
अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः
agnau hāmasurebhyaś ca rakṣobhyo nairṛte baliḥ
वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः
vāyavye hāñca nāgebhyo nakṣatrebhyaś ca madhyataḥ
हां राशिभ्यः स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा
hāṃ rāśibhyaḥ svāhā vahnau viśvebhyo nairṛte yathā
वारुण्यां क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः
vāruṇyāṃ kṣetrapālāya antarbalirudāhṛtaḥ
द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च
dvitīye maṇḍale vāhye indyāyāgniyamāya ca
नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे
nairṛtāya jaleśāya vāyave dhanarakṣiṇe
ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः
īśānāya ca pūrvādau hīśāne brahmaṇe namaḥ
नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः
nairṛte viṣṇave svāhā vāyasādervahirbaliḥ
बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रया.अत्मनि
balidvayagatānmantrān saṃhāramudrayā.atmani
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यं नाम पञ्चसप्ततितमो ऽध्यायः ॥
ity ādimahāpurāṇe āgneye agnikāryaṃ nāma pañcasaptatitamo 'dhyāyaḥ ||