Chapter 361

आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने

ākāśe tridive nāko lokastu bhavane jane

पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

padye yaśasi ca ślokaḥśare khaḍge ca sāyakaḥ

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः

ānakaḥ paṭaho bherī kalaṅko 'ṅkāpavādayoḥ

मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

mārute vedhasi vradhne puṃsi kaḥ kaṃ śiro 'mbunoḥ

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके

syāt pulākastucchadhānye saṃkṣepe bhaktasikthake

महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

mahendraguggulūlūkavyālagrāhiṣu kauśikaḥ

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं

śālāvṛkau kapiśvānau mānaṃ syānmitisādhanaṃ

सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

sargaḥ svabhāvanirmokṣaniś cayādhyāyasmṛṣṭiṣu

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु

yogaḥ sannahanopāyadhyānasaṅgatiyuktiṣu

भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

bhogaḥ sukhe stryādibhṛtāvabjau śaṅkaniśākarau

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः

kāke bhagaṇḍau karaṭau duś carmā śipiviṣṭakaḥ

रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

riṣṭaṃ kṣemāśubhābhāveṣvariṣṭe tu śubhāśubhe

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने

vyuṣṭiḥ phale samṛddhau ca dṛṣṭirjñāne 'kṣṇi darśane

निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

niṣṭhāniṣpattināśāntāḥ kāṣṭhotkarṣe sthitau diśi

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः

bhūgovācastviḍā ilāḥ pragāḍhaṃ bhṛṣakṛcchrayoḥ

भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

bhṛśapratijñayorvāḍhaṃ śaktasthūlau dṛḍhau triṣu

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ

vinyastasaṃhatau vyūḍhau kṛṣṇo vyāse 'rjune harau

पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

paṇo dūyatādiṣūtsṛṣṭe bhṛtau mūlye dhane 'pi ca

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः

maurvyāṃ dravyāśrite satvaśuklasandhyādike guṇaḥ

श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

śreṣṭhe 'dhipe grāmaṇīḥ syāt jugpsākaruṇe ghṛṇe

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे

tṛṣṇā spṛhāpipāse dve vipaṇiḥ syādvaṇikpathe

विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

viṣābhimaraloheṣu tīkṣṇaṃ klīve khare triṣu

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु

pramāṇaṃ hetumaryādāśāstreyattāpramātṛṣu

करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

karaṇaṃ kṣetragātrādāvīriṇaṃ śūnyamūṣaraṃ

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः

yantā hastipake sūte vahnijvālā ca hetayaḥ

स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

srutaṃ śāstrāvadhṛtayoryugaparyāptayoḥ kṛtaṃ

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे

khyāte hṛṣṭe pratīto 'bhijātastu kulaje budhe

विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

viviktau pūtavijanau mūrchitau mūḍsocchayau

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु

artho 'bhidheyaraivastuprayojananivṛttiṣu

निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

nidānāgamayostīrthamṛṣijuṣṭajale gurau

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां

prādhānye rājaliṅge ca vṛṣāṅge kakudo 'striyāṃ

स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

strī sambijjñānasambhāṣākriyākārājināmasu

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत्

dharme rahasyupaniṣat syādṛtau vatsare śarat

पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

padaṃ vyavasititrāṇasthānalakṣmāṅghrivastuṣu

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ

triṣvaṣṭamadhurau svādū mṛdū cātīkṣṇakomalau

सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

satye sādhau vidyamāne praśaste 'bhyarhite ca sat

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे

vidhirvidhāne daive 'pi praṇidhiḥ prārthane care

वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

vadhūrjāyā snuṣā ca sudhālepo 'mṛtaṃ snuhī

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ

spṛhā sampratyayaḥ śraddhā paṇḍitammanyagarvitau

ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

brahmabandhuradhikṣepe bhānū raṣmidivākarau

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ

grāvāṇau śailapāṣānau mūrkhanīcau pṛthagjanau

तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

taruśailau śikhariṇau tanustvagdehayorapi

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च

ātmā yatno dhṛtirvuddhiḥ svabhāvo brahmavarṣma ca

उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

utthānaṃ pauruṣe tantre vyutthānaṃ pratirodhane

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च

niryātanaṃ vairaśuddhau dāne nyāsārpaṇe 'pi ca

व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

vyasanaṃ vipadi bhraśe doṣe kāmajakopaje

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः

mṛgayākṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ

तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

tauryatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśako gaṇaḥ

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम्

paiśūnyaṃ sāhasaṃ droha īrṣyāsūyārthadūṣaṇam

वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

vāgdaṇḍaś caiva pāruṣyaṃ krodhajo 'pi gaṇo 'ṣṭakaḥ

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ

akarmaguhye kaupīnaṃ maithunaṃ saṅgatau ratau

प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

pradhānaṃ paramārthā dhīḥ prajñānaṃ buddhicihnayoḥ

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः

krandane rodanāhvāne varṣma dehapramāṇayoḥ

आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

ārādhanaṃ sādhane syādavāptau toṣaṇe 'pi ca

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः

ratnaṃ svajātiśreṣṭhe 'pi lakṣma cihnapradhānayoḥ

कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

kalāpo bhūṣaṇe varhe tūṇīre saṃhate 'pi ca

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ

talpaṃ śayyāṭṭāreṣu ḍimbhau tu śiśuvāliśau

स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

stambhau sthūṇājaḍībhāvau sabhye saṃsadi vai sabhā

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः

kiraṇapragrahau raśmī dharmāḥ puṇyayamādayaḥ

ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

lalāmaṃ pucchapuṇḍrāśvabhūṣāprādhānyaketuṣu

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु

pratyayo 'dhīnaśapathajñānaviśvāsahetuṣu

समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

samayāḥ śapathācārakālasiddhāntasaṃvidaḥ

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः

atyayo 'tikrame kṛcchre satyaṃ śapathatathyayoḥ

वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

vīryaṃ balaprabhāvau ca rūpyaṃ rūpe praśastake

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं

durodaro dyūtakāre paṇe dyūte durodaraṃ

महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

mahāraṇye durgapathe kāntāraḥ punnapuṃsakaṃ

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः

yamānilendracandrārkaviṣṇusiṃhādike hariḥ

दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

daro 'striyāṃ bhaye śvabhre jaṭharaḥ kaṭhine 'pi ca

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः

udāro dātṛmahatoritarastvanyanīcayoḥ

चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

cūḍā kirīṭaṃ keśāś ca saṃyatā maulayastrayaḥ

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं

baliḥ karopahārādau sainyasthair yādike balaṃ

स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

strīkaṭīvastrabandhe 'pi nīvī paripaṇe 'pi ca

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः

śukrale mūṣike śreṣṭhe sukṛte vṛṣabhe vṛṣaḥ

द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

dyūtākṣe sāriphalake 'pyākarṣo 'thākṣamindriye

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे

nā dyūtāṅge ca karṣe ca vyavahāre kalidrume

ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

ūṣṇīṣaḥ syāt kirīṭādau karṣūḥ kulyābhidhāyinī

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू

pratyakṣe 'dhikṛte 'dhyakṣaḥ sūryavahnī vibhāvasū

शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasaḥ

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः

tejaḥpurīṣayorvarca āgaḥ pāpāparādhayoḥ

छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः

chandaḥ padye 'bhilāse ca sādhīyān sādhuvāḍhayoḥ

व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

vyūho vṛnde 'pyahirvṛtre 'pyagnīndvarkāstamonudaḥ