Chapter 336

काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ

kāvyasya nāṭakādeś ca alaṅkārān vadāmy atha

ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

dhvanirvarṇāḥ padaṃ vākyamityetadvāṅmayaṃ mataṃ

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते

śāstretihāsavākyānāṃ trayaṃ yatra samāpyate

शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

śāstre śabdapradhānatvamitihāseṣu niṣṭhatā

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते

abhidhāyāḥ pradhānatvāt kāvyaṃ tābhyāṃ vibhidyate

नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

naratvaṃ durlabhaṃ loke vidyā tatra ca durlabhā

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा

kavitvaṃ durlabhaṃ tatra śaktistatra ca durlabhā

व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

vyutpātirdurlabhā tatra vivekastatra durlabhaḥ

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति

sarvaṃ śāstramavidvadbhirmṛgyamāṇanna sidhyati

आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

ādivarṇā dvitīyāś ca mahāprāṇasturīyakaḥ

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः

vargeṣu varṇavṛndaṃ syāt padaṃ suptiḍprabhedataḥ

सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

saṅkṣepādvākyamiṣṭārthavyavachinnā padābalī

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम्

kāvyaṃ sphuṭadalaṅkāraṃ guṇavaddoṣavarjitam

योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

yonirvedaś ca lokaś ca siddhamannādayonijaṃ

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां

devādīnām saṃskṛtaṃ syāt prākṛtaṃ trividhaṃ nṛṇāṃ

गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

gadyaṃ padyañca miśrañca kāvyādi trividhaṃ smṛtam

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते

apadaḥ padasantāno gadyantadapi gadyate

चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

cūrṇakotkalikāgandhivṛttabhedāt trirūpakam

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं

alpālpavigrahaṃ nātimṛdusandarbhanirbharaṃ

चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

cūrṇakaṃ nāmto dīrghasamāsāt kalikā bhavet

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम्

bhavenmadhyamasandarbhannātikutsitavigraham

वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

vṛttacchāyāharaṃ vṛttaṃ gandhinaitat kilotkaṭam

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा

ākhyāyikā kathā khaṇḍakathā parikathā tathā

कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

kathāniketi manyante gadyakāvyañca pañcadhā

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात्

kartṛvaṃśapraśaṃsā syādyatra gadyena vistarāt

कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhavipattayaḥ

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

bhavanti yatra dīptāś ca rītivṛttipravṛttayaḥ

उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

ucchāsaiś ca paricchedo yatra yā cūrṇakottarā

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता

vaktraṃ vāparavaktraṃ vā yatra sākhyāyikā smṛtā

श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

ślokaiḥ svavaṃśaṃ saṃkṣepāt kaviryatra praśaṃsati

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम्

sukhyasyārthāvatārāya bhavedyatra kathāntaram

परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

paricchedo na yatra syādbhavedvālambhakaiḥ kvacit

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं

sā kathā nāma tadgarbhe nibadhnīyāccatuṣpadīṃ

भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

bhavet khaṇḍakathā yāsau yāsau parikathā tayoḥ

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः

amātyaṃ sārthakaṃ vāpi dvijaṃ vā nāyakaṃ viduḥ

स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

syāttayoḥ karuṇaṃ viddhi vipralambhaś caturvidhaḥ

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति

samāpyate tayor nādyā sā kathāmanudhāvati

कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

kathākhyāyikayormiśrabhāvāt parikathā smṛtā

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः

bhayānakaṃ sukhaparaṃ garbhe ca karuṇo rasaḥ

अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

adbhuto 'nte sukḷptārtho nodāttā sā kathānikā

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा

padyaṃ catuṣpadī tacca vṛttaṃ jātirititridhā

वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

vṛttamakṣarasaṃkhyeyamukthaṃ tat kṛtiśeṣajam

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः

mātrābhirgaṇanā sā jātiriti kāśyapaḥ

सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ paiṅgalaṃ tridhā

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं

sā vidyā naustitīṣūrṇāṃ gabhīraṃ kāvyasāgaraṃ

महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

mahākāvyaṃ kalāpaś ca paryābandho viśeṣakam

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम्

kulakaṃ muktakaṃ koṣa iti padyakuṭumbakam

सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

sargabandho mahākāvyamārabdhaṃ saṃskṛtena yat

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति

tādātmyamajahattatra tatsamaṃ nāti duṣyati

इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

itihāsakathodbhūtamitaradvā sadāśrayaṃ

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम्

mantradūtaprayāṇājiniyataṃ nātivistaram

शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

śakkaryātijagatyātiśakkaryā triṣṭubhā tathā

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः

puṣpitāgrādibhirvakrābhijanaiścārubhiḥ samaiḥ

मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

muktā tu bhinnavṛttāntā nātisaṃkṣiptasargakam

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः

atiśarkvarikāṣṭibhyāmekasaṅkīrṇakaiḥ paraḥ

मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

mātrayāpyaparaḥ sargaḥ prāśastyeṣu ca paścimaḥ

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां

kalpo 'tininditastasminviśeṣānādaraḥ satāṃ

नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

nagarārṇavaśailartu candrārkāśramapādapaiḥ

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः

udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavaiḥ

दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

dūtīvacanavinyāsair asatīcaritādbhūtaiḥ

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः

tamasā marutāpyanyair vibhāvair atinirbharaiḥ

सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

sarvavṛttipravṛttañca sarvabhāvaprabhāvitam

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः

sarvarītirasaiḥ puṣṭaṃ puṣṭaṅguṇavibhūṣaṇaiḥ

अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

ata eva mahākāvyaṃ tatkartā ca mahākaviḥ

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम्

vāgvaidagdhyapradhānepi rasa evātra jīvitam

पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

pṛthakprayatnanirvartyaṃ vāgvakrimni rasādvapuḥ

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया

caturvargaphalaṃ viśvagvyākhyātaṃ nāyakākhyayā

समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

samānavṛttinirvyūṭaḥ kauśikīvṛttikomalaḥ

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः

kalāpo 'tra pravāsaḥ prāganurāgāhvayo rasaḥ

सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

saviśeṣakañca prāptyādi saṃskṛtenetreṇa ca

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत्

ślokair anekaiḥ kulakaṃ syāt sandānitakāni tat

मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

muktakaṃ śloka ekaikaś camatkārakṣamaḥ satā ṃ

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः

sūktibhiḥ kavisiṃhānāṃ sundarībhiḥ samanvitaḥ

कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

koṣo brahmāparicchinnaḥ sa vidagdhāya rocate

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता

ābhāsopamaśaktiś ca sarge yadbhinnavṛttatā

मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा

miśraṃ vapuriti khyātaṃ prakīrṇamiti ca dvidhā

श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

śravyañcaivābhineyañca prakīrṇaṃ sakaloktibhiḥ