Chapter 335

वक्ष्ये शिक्षान्त्रिषष्टिः स्युर्वर्णा वा चतुराधिकाः

vakṣye śikṣāntriṣaṣṭiḥ syurvarṇā vā caturādhikāḥ

स्वरा विंशतिरेकश् च स्पर्शानां पञ्चविंशतिः

svarā viṃśatirekaś ca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ

यादयश् च स्मृता ह्य् अष्टौ चत्वारश् च समाः स्मृताः

yādayaś ca smṛtā hy aṣṭau catvāraś ca samāḥ smṛtāḥ

अनुस्वारो विसर्गश् च पौख्यौ चापि परान्वितौ

anusvāro visargaś ca paukhyau cāpi parānvitau

दुष्पृष्टश्चेति विज्ञेया ऌकारः प्लुत एव च

duṣpṛṣṭaśceti vijñeyā ḷkāraḥ pluta eva ca

रङ्गश् च खे अरं प्रोक्तं हकारः पञ्चमैर् युतः

raṅgaś ca khe araṃ proktaṃ hakāraḥ pañcamair yutaḥ

अन्तस्थाभिः समायुक्त औरस्यः कण्ठ्य एव सः

antasthābhiḥ samāyukta aurasyaḥ kaṇṭhya eva saḥ

आत्मबुद्ध्या समस्यर्थं मनोयुक्ते विवक्षया

ātmabuddhyā samasyarthaṃ manoyukte vivakṣayā

मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम्

manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam

मारुतस्तूरसि चरन् मन्त्रं जनयति स्वरं

mārutastūrasi caran mantraṃ janayati svaraṃ

प्रातःसवनयोगस्तु छन्दो गायत्रमाश्रितम्

prātaḥsavanayogastu chando gāyatramāśritam

कण्ठे माध्यन्दिनयुतं मध्यमन्त्रेषु भानुगम्

kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamantreṣu bhānugam

तारन्तार्तीयसवनं शीर्षण्यं जागतानुगम्

tārantārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugam

सोदीर्णो मूर्ध्न्यभिहितो वक्रमापद्य मारुतः

sodīrṇo mūrdhnyabhihito vakramāpadya mārutaḥ

वर्णान् जनयते तेषां विभागः पञ्चधा स्मृतः

varṇān janayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ

स्वरतः कालतः स्थानात् प्रयत्नार्थप्रदानतः

svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnārthapradānataḥ

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस् तथा

aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śiras tathā

जिह्वामूलञ्च दन्ताश् च नासिकौष्ठौ च तालु च

jihvāmūlañca dantāś ca nāsikauṣṭhau ca tālu ca

स्वभावश् च विवृत्तिश् च शषसा रेफ एव च

svabhāvaś ca vivṛttiś ca śaṣasā repha eva ca

जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः

jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ

पद्यो भावप्रसन्धानमुकारादि परम्पदं

padyo bhāvaprasandhānamukārādi parampadaṃ

स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यद्व्यक्तमूष्मणः

svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ

ऊतीर्थादागतं दग्धमपवर्णञ्च भक्षितं

ūtīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇañca bhakṣitaṃ

एवमुच्चारणं पापमेवमुच्चारणं शुभम्

evamuccāraṇaṃ pāpamevamuccāraṇaṃ śubham

अतीर्थादागतं द्रव्यं साम्नायं सुव्यवस्थितं

atīrthādāgataṃ dravyaṃ sāmnāyaṃ suvyavasthitaṃ

सुस्वरेण सुवक्त्रेण प्रयुक्तं ब्रह्मराजनि

susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahmarājani

न करालो न लम्वोष्ठो नाव्यक्तो नानुनासिकः

na karālo na lamvoṣṭho nāvyakto nānunāsikaḥ

गद्गदो बहुजिह्वश् च न वर्णान् वक्तुम् अर्हति

gadgado bahujihvaś ca na varṇān vaktum arhati

एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिन्ताः

evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍintāḥ

सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते

samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate

उदात्तश्चानुदात्तश् च स्वरितश् च स्वरास्त्रयः

udāttaścānudāttaś ca svaritaś ca svarāstrayaḥ

ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमावधि

hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamāvadhi

कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजा वुपु

kaṇṭhyā vahāvicuyaśāstālavyā oṣṭhajā vupu

स्युर्मूर्धन्या ऋहुरसाः दन्त्याः ऌ+ओलसाः स्मृताः

syurmūrdhanyā ṛhurasāḥ dantyāḥ ḷ+olasāḥ smṛtāḥ

जिह्वामूले तु ह्वः प्रोक्तो दन्त्योष्ठो वः स्मृतो बुधैः

jihvāmūle tu hvaḥ prokto dantyoṣṭho vaḥ smṛto budhaiḥ

एदैतौ कण्टतालव्यौ ओ औ कण्ठ्यौष्ठजौ स्मृतौ

edaitau kaṇṭatālavyau o au kaṇṭhyauṣṭhajau smṛtau

अर्धमात्रा तु कण्ठस्य एकारैकारयोर्भवेत्

ardhamātrā tu kaṇṭhasya ekāraikārayorbhavet

अयोगवाहा विज्ञेया आश्रयस्थानभागिनः

ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ

अचो ऽस्पृष्टापणस्त्वीषन्नोमाः स्पृष्ता हलःस्मृताः

aco 'spṛṣṭāpaṇastvīṣannomāḥ spṛṣtā halaḥsmṛtāḥ

शेषाः स्पृष्टा हलः प्रोक्ता निबोधात्र प्रधानतः

śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhātra pradhānataḥ

अमो ऽनुनासिकानक्रौ नादिमौ हसषः स्मृताः

amo 'nunāsikānakrau nādimau hasaṣaḥ smṛtāḥ

ईषन्नादोपणयशः श्वासिनश् च थकादयः

īṣannādopaṇayaśaḥ śvāsinaś ca thakādayaḥ

ईषच्छासं स्वरं विद्याद्दीर्घमेतत् प्रचक्षते

īṣacchāsaṃ svaraṃ vidyāddīrghametat pracakṣate