Chapter 279

शारीरमानमागन्तुसहजा व्याधयो मताः

śārīramānamāgantusahajā vyādhayo matāḥ

शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या क्रोधाद्या मानसा मताः

śārīrā jvarakuṣṭhādyā krodhādyā mānasā matāḥ

आगन्तवो विघातोत्था सहजाः क्षुज्जरादयः

āgantavo vighātotthā sahajāḥ kṣujjarādayaḥ

शारीरागन्तुनाशाय सूर्यवारे घृतं गुडम्

śārīrāgantunāśāya sūryavāre ghṛtaṃ guḍam

लवणं सहिरण्यञ्च विप्रायापूपमर्पयेत्

lavaṇaṃ sahiraṇyañca viprāyāpūpamarpayet

चन्द्रे चाभ्यङ्गदो विप्रे सर्वरोगैः प्रमुच्यते

candre cābhyaṅgado vipre sarvarogaiḥ pramucyate

तैलं शनैश् चरे दद्यादाश्विने गोरसान्नदः

tailaṃ śanaiś care dadyādāśvine gorasānnadaḥ

घृतेन पयसा लिङ्गं संस्नाप्य स्याद्रुगुज्झितः

ghṛtena payasā liṅgaṃ saṃsnāpya syādrugujjhitaḥ

गायत्र्या हावयेद्वह्नौ दूर्वान्त्रिमधुराप्लुताम्

gāyatryā hāvayedvahnau dūrvāntrimadhurāplutām

यस्मिन् भे व्याधिमाप्नोति तस्मिन् स्नानं बलिः शुभे

yasmin bhe vyādhimāpnoti tasmin snānaṃ baliḥ śubhe

मानसानां रुजादीनां विष्णोः स्तोत्रं हरं भवेत्

mānasānāṃ rujādīnāṃ viṣṇoḥ stotraṃ haraṃ bhavet

वातपित्तकफा दोषा धातवश् च तथा शृणु

vātapittakaphā doṣā dhātavaś ca tathā śṛṇu

भुक्तं पक्वाशयादन्नं द्विधा याति च सुश्रुत

bhuktaṃ pakvāśayādannaṃ dvidhā yāti ca suśruta

अंशेनैकेन किट्टद्वं रसताञ्चापरेण च

aṃśenaikena kiṭṭadvaṃ rasatāñcāpareṇa ca

किट्टभागो मलस्तत्र विन्मूत्रस्वेददूषिकाः

kiṭṭabhāgo malastatra vinmūtrasvedadūṣikāḥ

नासामलङ्कर्णमलं तथा देहमलञ्च यत्

nāsāmalaṅkarṇamalaṃ tathā dehamalañca yat

रसभागाद्रसस्तत्र समाच्छोणिततां व्रजेत्

rasabhāgādrasastatra samācchoṇitatāṃ vrajet

मांसं रक्तत्तितो मेदो मेदसो ऽस्थ्नश् च सम्भवः

māṃsaṃ raktattito medo medaso 'sthnaś ca sambhavaḥ

अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुकाद्रागस्तथौजसः

asthno majjā tataḥ śukraṃ śukādrāgastathaujasaḥ

देशमार्तिं बलं शक्तिं कालं प्रकृतिमेव च

deśamārtiṃ balaṃ śaktiṃ kālaṃ prakṛtimeva ca

ज्ञात्वा चिकित्सतं कुर्याद्भेषजस्य तथा बलम्

jñātvā cikitsataṃ kuryādbheṣajasya tathā balam

तिथिं रिक्तान्त्यजेद् भौमं मन्दभन्दारुणोग्रकम्

tithiṃ riktāntyajed bhaumaṃ mandabhandāruṇograkam

हरिगोद्विजचन्द्रार्कसुरादीन् प्रतिपूज्य च

harigodvijacandrārkasurādīn pratipūjya ca

शृणु मन्त्रमिमं विद्वन् भेषजारम्भमाचरेत्

śṛṇu mantramimaṃ vidvan bheṣajārambhamācaret

ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः

brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ

ऋषयश् चौषधिग्रामा भूतसङ्घाश् च पान्तु ते

ṛṣayaś cauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा

rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā

सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते

sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te

वातश्लेष्मातको देशो बहुवृक्षो बहूदकः

vātaśleṣmātako deśo bahuvṛkṣo bahūdakaḥ

अनूपड्तिबिख्यातो जाङ्गलस्तद्विवर्जितः

anūpaḍtibikhyāto jāṅgalastadvivarjitaḥ

किञ्चिद्वृक्षोदको देशस् तथा साधारणः स्मृतः

kiñcidvṛkṣodako deśas tathā sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

जाङ्गलः पित्तबहुलो मध्यः साधारणः स्मृतः

jāṅgalaḥ pittabahulo madhyaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ

रूक्ष्मः शीतश् चलो वायुः पित्तमुष्णं कटुत्रयम्

rūkṣmaḥ śītaś calo vāyuḥ pittamuṣṇaṃ kaṭutrayam

स्थिराम्लस्निग्धमधुरं बलाशञ्च प्रचक्षते

sthirāmlasnigdhamadhuraṃ balāśañca pracakṣate

वृद्धिः समानैर् एतेषां विपरीतैर् विपर्ययः

vṛddhiḥ samānair eteṣāṃ viparītair viparyayaḥ

रसाः स्वाद्वम्ललवणाः श्लेष्मला वायुनाशनाः

rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ śleṣmalā vāyunāśanāḥ

कटुतिक्तकषायाश् च वातलाः श्लेष्मनाशनाः

kaṭutiktakaṣāyāś ca vātalāḥ śleṣmanāśanāḥ

कट्वम्ललवणा ज्ञेयास् तथा पित्तविवर्धनाः

kaṭvamlalavaṇā jñeyās tathā pittavivardhanāḥ

तिक्तस्वादुकषायाश् च तथा पित्तविनाशनाः

tiktasvādukaṣāyāś ca tathā pittavināśanāḥ

रसस्यैतद्गुणं नास्ति विपाकस्यैतदिष्यते

rasasyaitadguṇaṃ nāsti vipākasyaitadiṣyate

वीर्योष्णाः कफवातघ्नाः शीताः पित्तविनाशनाः

vīryoṣṇāḥ kaphavātaghnāḥ śītāḥ pittavināśanāḥ

प्रभावतस् तथा कर्म ते कुर्वन्ति च सुश्रुत

prabhāvatas tathā karma te kurvanti ca suśruta

शिशिरे च वसन्ते च निदाघे च तथा क्रमात्

śiśire ca vasante ca nidāghe ca tathā kramāt

चयप्रकोपप्रशमाः कफस्य तु प्रकीर्तिताः

cayaprakopapraśamāḥ kaphasya tu prakīrtitāḥ

निदाघवर्षारात्रौ च तथा शरदि सुश्रुत

nidāghavarṣārātrau ca tathā śaradi suśruta

चयप्रकोपप्रशमाः पवनस्य प्रकीर्तिताः

cayaprakopapraśamāḥ pavanasya prakīrtitāḥ

मेघकाले च शरदि हेमन्ते च यथाक्रमात्

meghakāle ca śaradi hemante ca yathākramāt

चयप्रकोपप्रशमास् तथा पित्तस्य कीर्तिताः

cayaprakopapraśamās tathā pittasya kīrtitāḥ

वर्षाद्यो विसर्गस्तु हेमन्ताद्यास् तथा त्रयः

varṣādyo visargastu hemantādyās tathā trayaḥ

शिशिराद्यास् तथादानं ग्रीष्मान्ता ऋतवस्त्रयः

śiśirādyās tathādānaṃ grīṣmāntā ṛtavastrayaḥ

सौम्यो विसर्गस्त्वादानमाग्नेयं परिकीर्तितम्

saumyo visargastvādānamāgneyaṃ parikīrtitam

वर्षादींस्त्रीनृतून् सोमश् चरन् पर्यायशो रसान्

varṣādīṃstrīnṛtūn somaś caran paryāyaśo rasān

जनयत्यम्ललवणमधुरांस्त्रीन् यथाक्रमम्

janayatyamlalavaṇamadhurāṃstrīn yathākramam

शिशिरादीनृतूनर्कश् चरन् पर्ययशो रसान्

śiśirādīnṛtūnarkaś caran paryayaśo rasān

विवर्धयेत्तथा तिक्तकषायकटुकान् क्रमात्

vivardhayettathā tiktakaṣāyakaṭukān kramāt

यथा रजन्यो वर्धन्ते वलमेकं हि वर्धते

yathā rajanyo vardhante valamekaṃ hi vardhate

क्रमशो ऽथ मनुष्याणां हीयमानासु हीयते

kramaśo 'tha manuṣyāṇāṃ hīyamānāsu hīyate

रात्रिभुक्तदिनानाञ्च वयसश् च तथैव च

rātribhuktadinānāñca vayasaś ca tathaiva ca

आदिमध्यावसानेषु कफपित्तसमीरणाः

ādimadhyāvasāneṣu kaphapittasamīraṇāḥ

प्रकोपं यान्ति कोपादौ काले तेषाञ्चयः स्मृतः

prakopaṃ yānti kopādau kāle teṣāñcayaḥ smṛtaḥ

प्रकोपोत्तरके काले शमस्तेषां प्रकीर्तितः

prakopottarake kāle śamasteṣāṃ prakīrtitaḥ

अदिभोजनतो विप्र तथा चाभोजनेन च

adibhojanato vipra tathā cābhojanena ca

रोगा हि सर्वे जायन्ते वेगोदीरणधारणैः

rogā hi sarve jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ

अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशावेकं पानेन पूरयेत्

annena kukṣerdvāvaṃśāvekaṃ pānena pūrayet

आश्रयं पवनादीनां तथैकमवशेषयेत्

āśrayaṃ pavanādīnāṃ tathaikamavaśeṣayet

व्याधेर् निदानस्य तथा विपरीतमथौषधम्

vyādher nidānasya tathā viparītamathauṣadham

कर्तव्यमेतदेवात्र मया सारं प्रकीर्तितम्

kartavyametadevātra mayā sāraṃ prakīrtitam

नाभेरूर्ध्वमधश् चैव गुदश्रोण्योस्तथैव च

nābherūrdhvamadhaś caiva gudaśroṇyostathaiva ca

बलाशपित्तवातानां देहे स्थानं प्रकीर्तितं

balāśapittavātānāṃ dehe sthānaṃ prakīrtitaṃ

तथापि सर्वगाश् चैते देहे वायुर्विशेषतः

tathāpi sarvagāś caite dehe vāyurviśeṣataḥ

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन्मनसः स्मृतम्

dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tanmanasaḥ smṛtam

कृशो ऽल्पकेशश् चपलो बहुवाग्विषमानलः

kṛśo 'lpakeśaś capalo bahuvāgviṣamānalaḥ

व्योमगश् च तथा स्वप्ने वातप्रकृतिरुच्यते

vyomagaś ca tathā svapne vātaprakṛtirucyate

अकालपलितः क्रोधी प्रस्वेदी मधुरप्रियः

akālapalitaḥ krodhī prasvedī madhurapriyaḥ

स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

svapne ca dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate

दृढाङ्गः स्थिरचित्तश् च सुप्रभः स्निग्धसूर्धजः

dṛḍhāṅgaḥ sthiracittaś ca suprabhaḥ snigdhasūrdhajaḥ

शुद्धाम्बुदर्शी स्वप्ने च कफप्रकृतिको नरः

śuddhāmbudarśī svapne ca kaphaprakṛtiko naraḥ

तामसा राजसाश् चैव सात्विकाश् च तथा स्मृताः

tāmasā rājasāś caiva sātvikāś ca tathā smṛtāḥ

मनुष्या मुनिर्शादूल वातपित्तकफात्मकाः

manuṣyā munirśādūla vātapittakaphātmakāḥ

रक्तपित्तं व्यवायाच्च गुरुकर्मप्रवर्तनैः

raktapittaṃ vyavāyācca gurukarmapravartanaiḥ

कदन्नभोजनाद्वायुर्देहे शोकाच्च कुप्यति

kadannabhojanādvāyurdehe śokācca kupyati

विदाहिनां तथोल्कानामुष्णान्नाध्वनिसेविनां

vidāhināṃ tatholkānāmuṣṇānnādhvanisevināṃ

पित्तं प्रकोपमायाति भयेन च तथा द्विज

pittaṃ prakopamāyāti bhayena ca tathā dvija

अत्यम्बुपानगुर्वन्नभोजिनां भुक्तशायिनाम्

atyambupānagurvannabhojināṃ bhuktaśāyinām

श्लेकेष्माप्रकोपमायाति तथा ये चालसा जनाः

ślekeṣmāprakopamāyāti tathā ye cālasā janāḥ

वाताद्युत्थानि रोगाणि ज्ञात्वा शाम्यानि लक्षणैः

vātādyutthāni rogāṇi jñātvā śāmyāni lakṣaṇaiḥ

अस्थिभङ्गः कषायत्वमास्ये शुष्कास्यता तथा

asthibhaṅgaḥ kaṣāyatvamāsye śuṣkāsyatā tathā

जृम्भणं लोमहर्षश् च वातिकव्याधिलक्षणम्

jṛmbhaṇaṃ lomaharṣaś ca vātikavyādhilakṣaṇam

नखनेत्रशिराणान्तु पीतत्वं कटुता मुखे

nakhanetraśirāṇāntu pītatvaṃ kaṭutā mukhe

तृष्णा दाहोष्णता चैव पित्तव्याधिनिदर्शनम्

tṛṣṇā dāhoṣṇatā caiva pittavyādhinidarśanam

आलस्यञ्च प्रसेकश् च गुरुता मधुरास्यता

ālasyañca prasekaś ca gurutā madhurāsyatā

उष्णाभिलाषिता चेति श्लैष्मिकव्याधिलक्षणम्

uṣṇābhilāṣitā ceti ślaiṣmikavyādhilakṣaṇam

स्निग्धोष्णमन्नमभ्यङ्गस्तैलपानादि वातनुत्

snigdhoṣṇamannamabhyaṅgastailapānādi vātanut

आज्यं क्षीरं सिताद्यञ्च चन्द्ररश्म्यादि पित्तनुत्

ājyaṃ kṣīraṃ sitādyañca candraraśmyādi pittanut

सक्षौद्रं त्रिफलातैलं व्यायामादि कफापहम्

sakṣaudraṃ triphalātailaṃ vyāyāmādi kaphāpaham

सर्वरोगप्रशान्त्यै स्यद्विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम्

sarvarogapraśāntyai syadviṣṇordhyānañca pūjanam