Chapter 278

आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत्

āyurvedaṃ pravakṣyāmi suśrutāya yamabravīt

देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं

devo dhanvantariḥ sāraṃ mṛtasañjīvanīkaraṃ

आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम्

āyurvedaṃ mama brūhi narāśvebharugardanam

सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्

siddhayogānsiddhamantrānmṛtasañjīvanīkarān

रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक्

rakṣan balaṃ hi jvaritaṃ laṅghitaṃ bhojayedbhiṣak

सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्

saviśvaṃ lājamaṇḍantu tṛḍjvarāntaṃ śṛtaṃ jalam

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः

mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ

षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं

ṣaḍahe ca vyatikrānte tittakaṃ pāyayeddhruvaṃ

स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत्

snehayettaktadoṣantu tatastañca virecayet

जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः

jīrṇāḥ ṣaṣṭikanīvāraraktaśālipramodakāḥ

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा

tadvidhāste jvareṣviṣṭā yavānāṃ vikṛtis tathā

मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः

mudgā masūrāś ca ṇakāḥ kulatthāś ca sakuṣṭhakāḥ

आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम्

āṭakyo nārakādyāś ca karkoṭakakatolvakam

पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे

paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ parpaṭaṃ dāḍimaṃ jvare

अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम्

adhoge vamanaṃ śastamūrdhvage ca virecanam

रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्

raktapitte tathā pānaṃ ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhivarjitam

शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः

śaktugodhūmalājāś ca yavaśālimasūrakāḥ

सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः

sakuṣṭhacaṇakā mudgā bhakṣyā godhūmakā hitāḥ

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु

sādhitā ghṛtadugdhābhyāṃ kṣaudraṃ vṛṣaraso madhu

अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं

atīsāre purāṇānāṃ śālīnāṃ bhakṣaṇaṃ hitaṃ

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम्

anabhiṣyandi yaccānnaṃ lodhravalkalasaṃyutam

मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा

mārutaṃ varjayed yatnaḥ kāryo gulmeṣu sarvathā

वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं

vāṭyaṃ kṣīreṇa cāśnīyādvāstūkaṃ ghṛtasādhitaṃ

गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ

godhūmaśālayastiktā hitā jaṭhariṇāmatha

गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया

godhūmaśālayo mudgā brahmarkṣakhadiro 'bhayā

पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः

pañcakolañjāṅgalāś ca nimbadhātryaḥ paṭolakāḥ

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः

mātulaṅgarasājātiśuṣkamūlakasaindhavāḥ

कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं

kuṣṭhināñca tathā śastaṃ pānārthe khadirodakaṃ

मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः

masūrasudgau peyārthe bhojyā jirṇāś ca śālayaḥ

निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः

nimbaparpaṭakaiḥ śākair jāṅgalānāṃ tathā rasaḥ

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका

viḍaṅgaṃ maricaṃ mustaṃ kuṣṭhaṃ lodhraṃ suvarcikā

मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः

manaḥśilā ca vāleyaḥ kuṣṭhahā mūtrapeṣitaḥ

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः

apūpakuṣṭhakulmāṣayavādyā mehināṃ hitāḥ

यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः

yavānnavikṛtirmudgā kulatthā jīrṇaśālayaḥ

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च

tiktarukṣāṇi śākāni tiktāni haritāni ca

तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च

tailāni tilaśigrukavibhītakeṅgudāni ca

मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत्

mudgāḥ sayavagodhūmā dhānyaṃ varṣasthatañca yat

जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां

jāṅgalasya rasaḥ śasto bhojane rājayakṣmiṇāṃ

कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः

kaulatthamaudgako rāsnāśuṣkamūlakajāṅgalaiḥ

पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः

pūpair vā viskaraiḥ siddhair dadhidāḍimasādhitaiḥ

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः

mātulaṅgarasakṣaudradrākṣāvyoṣādisaṃskṛtaiḥ

यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं

yavagodhūmaśālyannair bhojayecchvāsakāsinaṃ

दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः

daṣamūlavalārāsnākulatthair upasādhitāḥ

पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः

peyāḥ pūparasāḥ kvāthāḥ śvāsahikkānivāraṇāḥ

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः(?)

śuṣkamūlakakaulatthamūlajāṅgalajairasaiḥ(?)

यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्

yavagodhūmaśālyannaṃ jīrṇam sośīramācaret

सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम्

sothavān saguḍāṃ pathyāṃ khādedvā guḍanāgaram

तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ

takrañca citrakañcobhau grahaṇīroganāśanau

पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः

purāṇayavagodhūmaśālayo jaṅgalo rasaḥ

मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च

mudgāmalakakharjūramṛdvīkāvadarāṇi ca

मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम्

madhu sarpiḥ payaḥ śakraṃ nimbaparpaṭakau vṛṣam

तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्

takrāriṣṭāś ca śasyante satataṃ vātarogiṇām

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः

hṛdrogiṇo virecyāstu pippalyo hikkināṃ hitāḥ

तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा

takrāvalālasindhūni muktāni śiśirāmbhasā

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये

muktāḥ sauvarcalājādi madyaṃ śastaṃ madātyaye

सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः

sakṣaudrapayasā lākṣāṃ pivecca kṣatavānnaraḥ

क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत्

kṣayaṃ māṃsarasāhāro vahnisaṃrakṣaṇājjayet

शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः

śālayo bhojane raktā nīvārakalamādayaḥ

यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी

yavānnavikṛtirmāsaṃ śākaṃ sauvarcalaṃ śaṭī

पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा

pathyā tathaivārśasāṃ yanmaṇḍaṃ takrañca vāriṇā

मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया

mustābhyāsas tathā lepaścitrakeṇa haridrayā

यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्

yavānnavikṛtiḥ śālirvāstūkaṃ sasuvarcalam

त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः

trapuṣarvārugodhūmāḥ kṣīrekṣughṛtasaṃyutāḥ

मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः

mūtrakṛcchre ca śastāḥ syuḥ pāne maṇḍasurādayaḥ

लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम्

lājāḥ śaktus tathā kṣaudraṃ śūnyaṃ māṃsaṃ parūṣakam

वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च

vārtākulāvaśikhinaśchardighnāḥ pānakāni ca

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा

śālyannantoyapayasī kevaloṣṇe śṛte 'pi vā

तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता

tṛṣṇāghne mustaguḍayorguṭikā vā mukhe dhṛtā

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा

yavānnavikṛtiḥ pūpaṃ śuṣkamūlakajantathā

शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्

śākaṃ paṭolavetrāgramurustambhavināśanam

मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः(?)

mudgāḍhakamasūrāṇāṃ satilair jāṅgalairasaiḥ(?)

ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः

sasaindhavaghṛtadrākṣāśuṇṭhyāmalakakolajaiḥ

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत्

yūṣaiḥ purāṇagodhūmayavaśālyannamabhyaset

विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्

visarpī sasitākṣaudramṛdvīkādāḍimodakam

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु

raktayaṣṭikagodhūmayavamudgādikaṃ laghu

काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला

kākamārī ca vetrāgraṃ vāstukañca suvarcalā

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु

vātaśoṇitanāśāya toyaṃ śastaṃ sitaṃ madhu

नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्

nāśārogeśu ca hitaṃ ghṛtaṃ durvāprasādhitam

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा

bhṛṅgarājarase siddhaṃ tailaṃ dhātrīrase 'pi vā

नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च

naśyaṃ sarvāmayeṣviṣṭaṃ mūrdhajantūdbhaveṣu ca

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम्

śītatoyānnapānañca tilānāṃ vipra bhakṣaṇam

द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्

dvijadārḍhyakaraṃ proktaṃ tathā tuṣṭikaramparam

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं

gaṇḍūṣaṃ tilatailena dvijadārḍhyakaraṃ paraṃ

विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने

viḍaṅgacūrṇaṃ gomūtraṃ sarvatra kṛmināśane

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम्

dhātrīphalānyathājyañca śirolepanamuttamam

शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्

śirorogavināśāya snigdhamuṣṇañca bhojanam

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम्

tailaṃ vā vastamūtrañca karṇapūraṇamuttamam

कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज

karṇaśūlavināśāya sarvaśuktāni vā dvija

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा

girimṛccandanaṃ lākṣā mālatī kalikā tathā

संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा

saṃyojyā yā kṛtā vartiḥ kṣataśukraharī tu sā

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम्

vyoṣaṃ triphalayā yuktaṃ tucchakañca tathā jalam

सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं

sarvākṣirogaśamanaṃ tathā caiva rasāñjanaṃ

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः

ājyabhṛṣṭaṃ śilāpiṣṭaṃ lodhrakāñjikasaindhavaiḥ

आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्

āścyotanāvināśāya sarvanetrāmaye hitam

गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते

girimṛccandanair lepo vahirnetrasya śasyate

नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा

netrāmayavighātārthaṃ triphalāṃ śīlayet sadā

रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः

rātrau tu madhusarpirbhyāṃ dīrghamāyurjijīviṣuḥ

शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ

śatāvarīrase siddhau vṛṣyau kṣīraghṛtau smṛtau

कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा

kalambikāni māṣāś ca vṛṣyau kṣīraghṛtau tathā

आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता

āyuṣyā triphalā jñeyā pūrvavanmadhukānvitā

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी

madhukādirasopetā balīpalitanāśinī

वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्

vacāsiddhaghṛtaṃ vipra bhūtadoṣavināśanam

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम्

kavyaṃ buddhipradañcaiva tathā sarvārthasādhanam

वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्

valākalkakaṣāyeṇa siddhamabhyañjane hitam

रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम्

rāsnāsahacarair vāpi tailaṃ vātavikāriṇām

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते

anabhiṣyandi yaccānnaṃ tadbraṇeṣu praśasyate

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते

śaktupiṇḍī tathaivāmlā pācanāya praśasyate

पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे

pakvasya ca tathā bhede nimbacūrṇañca ropaṇe

तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः

tathā śūcyupacāraś ca balikarma viśeṣataḥ

सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता

sūtikā ca tathā rakṣā prāṇināntu sadā hitā

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम्

bhakṣaṇaṃ nimbapatrāṇāṃ sarpadaṣṭasya bheṣajam

तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्

tālanimbadalaṅkeśyaṃ jīrṇantailaṃ yavāghṛtam

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा

dhūpo vṛścikadaṣṭasya śikhipatraghṛtena vā

अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं

arkakṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ lopā vījaṃ palāśajaṃ

वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता

vṛścikārtasya kṛṣṇā vā śivā ca phalasaṃyutā

अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्

arkakṣīraṃ tilaṃ tailaṃ palalañca guḍaṃ samam

पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु

pānājjayati durvāraṃ śvaviṣaṃ śīghrameva tu

पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा

pītvā mūlaṃ trivṛttulyaṃ taṇḍulīyasya sarpiṣā

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि

sarpakīṭaviṣāṇyāśu jayatyatibalānyapi

चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः

candanaṃ padmakaṅkuṣṭhaṃ latāmbūśīrapāṭalāḥ

निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः

nirguṇḍī śārivā selurlūtāviṣaharo gadaḥ

शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज

śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम्

snehapāne tathā vastau tailaṃ dhṛtamanuttamam

स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्

svedanīyaḥ paro vahniḥ śītāmbhaḥstambhanaṃ param

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा

trivṛddhi recane śreṣṭhā vamane madanaṃ tathā

वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु

vastirvireko vamanaṃ tailaṃ sarpis tathā madhu

वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं

vātapittabalāśānāṃ krameṇa paramauṣadhaṃ