Chapter 252

व्यवहारं प्रवक्ष्यामि नयानयविवेकदं

vyavahāraṃ pravakṣyāmi nayānayavivekadaṃ

चतुष्पाच्च चतुःस्थानश् चतुःसाधन उच्यते

catuṣpācca catuḥsthānaś catuḥsādhana ucyate

चतुर्हितश् चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते

caturhitaś caturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate

अष्टाङ्गो ऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च

aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhastathaiva ca

त्रियोनिर्द्व्यभियोगश् च द्विद्वारो द्विगतिस् तथा

triyonirdvyabhiyogaś ca dvidvāro dvigatis tathā

धर्मश् च व्यवहारश् च चरित्रं राजशासनं

dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanaṃ

चतुष्पाद्व्यवहाराणामुत्तरः पूर्वसाधकः

catuṣpādvyavahārāṇāmuttaraḥ pūrvasādhakaḥ

तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु

tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṣu

चरित्रं सङ्ग्रहे पुंसां राजाज्ञायान्तु शासनं

caritraṃ saṅgrahe puṃsāṃ rājājñāyāntu śāsanaṃ

सामाभ्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते

sāmābhyupāyasādhyatvāccatuḥsādhana ucyate

चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात्स चतुर्हितः

caturṇāmāśramāṇāñca rakṣaṇātsa caturhitaḥ

कर्तारं साक्षिणश् चैव सत्यान्राजानमेव च

kartāraṃ sākṣiṇaś caiva satyānrājānameva ca

व्याप्नोति पादगो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः

vyāpnoti pādago yasmāccaturvyāpī tataḥ smṛtaḥ

धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपङ्क्तेस्तथैव च

dharmasyārthasya yaśaso lokapaṅktestathaiva ca

चतुर्णाङ्करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्तितः

caturṇāṅkaraṇādeṣa catuṣkārī prakīrtitaḥ

राजा सपुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ

rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau

हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः

hiraṇyamagnirudakamaṣṭāṅgaḥ samudāhṛtaḥ

कामात् क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात् प्रवर्तते

kāmāt krodhācca lobhācca tribhyo yasmāt pravartate

त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत्

triyoniḥ kīrtyate tena trayametadvivādakṛt

द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः

dvyabhiyogastu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ

शङ्काषड्भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढादिदर्शणात्

śaṅkāṣaḍbhistu saṃsargāttattvaṣoḍhādidarśaṇāt

पक्षद्वयाभिसम्बन्धाद्द्विद्वारः समुदाहृतः

pakṣadvayābhisambandhāddvidvāraḥ samudāhṛtaḥ

पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः

pūrvavādastayoḥ pakṣaḥ pratipakṣastvanantaraḥ

भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः समुदाहृता

bhūtacchalānusāritvāddvigatiḥ samudāhṛtā

ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत्

ṛṇandeyamadeyañca yena yatra yathā ca yat

दानग्रहणधर्मश् च ऋणादानमिति स्मृतम्

dānagrahaṇadharmaś ca ṛṇādānamiti smṛtam

स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः

svadravyaṃ yatra viśrambhānnikṣipatyaviśaṅkitaḥ

निक्षेपन्नाम तत् प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः

nikṣepannāma tat proktaṃ vyavahārapadambudhaiḥ

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते

vaṇikprabhṛtayo yatra karma sambhūya kurvate

तत्सम्भूयसमुप्त्यानं व्यवहारपदं विदुः

tatsambhūyasamuptyānaṃ vyavahārapadaṃ viduḥ

दत्त्वा द्रव्यञ्च सम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति

dattvā dravyañca samyagyaḥ punarādātumicchati

दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतं

dattvāpradānikaṃ nāma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते

abhyupetya ca śuśrūṣāṃ yastāṃ na pratipadyate

अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते

aśuśrūṣābhyupetyaitadvivādapadamucyate

भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया

bhṛtyānāṃ vetanasyoktādānādānavidhikriyā

वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम्

vetanasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtam

निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा प्रहृत्य वा

nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ labdhvā prahṛtya vā

किक्रीयते परोक्षं यत् स ज्ञेयो ऽस्वामिविक्रयः

kikrīyate parokṣaṃ yat sa jñeyo 'svāmivikrayaḥ

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यच्च न दीयते

vikrīya paṇyaṃ mūlyena kretre yacca na dīyate

विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते

vikrīyāsampradānantadvivādapadamucyate

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते

krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ kretā na bahu manyate

क्रीत्वा मूल्येन यत् पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी

krītvā mūlyena yat paṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī

पाषण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते

pāṣaṇḍanaigamādīnāṃ sthitiḥ samaya ucyate

समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतं

samayasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ

सेतुकेदारमर्यादाविकृष्टाकृष्टनिश् चयाः

setukedāramaryādāvikṛṣṭākṛṣṭaniś cayāḥ

क्षेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः

kṣetrādhikāre yatra syurvivādaḥ kṣetrajastu saḥ

वैवाहिको विधिः स्त्रीनां यत्र पुंसाञ्च कीर्त्यते

vaivāhiko vidhiḥ strīnāṃ yatra puṃsāñca kīrtyate

स्त्रीपुंसयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम्

strīpuṃsayogasaṃjñantu tadvivādapadaṃ smṛtam

विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर् यस्तु प्रकल्प्यते

vibhāgorthasya paitrasya putrair yastu prakalpyate

दायमागमिति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः

dāyamāgamiti proktaṃ tadvivādapadaṃ budhaiḥ

सहसा क्रियते कर्म यत् किञ्चित् बलदर्पितैः

sahasā kriyate karma yat kiñcit baladarpitaiḥ

तत् साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते

tat sāhasamiti proktaṃ vivādapadamucyate

देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम्

deśajātikulādīnāmākrośatyaṅgasaṃyutam

यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते

yadvacaḥ pratikūlārthaṃ vākpāruṣyaṃ taducyate

परगात्रेष्वभिद्रेही हस्तपादायुधादिभिः

paragātreṣvabhidrehī hastapādāyudhādibhiḥ

अग्न्यादिभिश् चोपघातैर्(?) दण्डपारुष्यमुच्यते

agnyādibhiś copaghātair(?) daṇḍapāruṣyamucyate

अक्षवज्जशलाकाद्यैर् दैवतं द्यूतमुच्यते

akṣavajjaśalākādyair daivataṃ dyūtamucyate

पञ्चक्रिडावयोभिश् च प्राणिद्युतसमाह्वयः

pañcakriḍāvayobhiś ca prāṇidyutasamāhvayaḥ

प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः

prakīrṇakaḥ punarjñeyo vyavahāro nirāśrayaḥ

राज्ञामाज्ञाप्रतोघातस्तत्कर्माकरणन्तथा

rājñāmājñāpratoghātastatkarmākaraṇantathā

व्यवहारो ऽष्टादशपदस्तेषां भेदो ऽथ वै शतम्

vyavahāro 'ṣṭādaśapadasteṣāṃ bhedo 'tha vai śatam

क्रियाभेदान्मनुष्यानां शतशाखो निगद्यते

kriyābhedānmanuṣyānāṃ śataśākho nigadyate

व्यवहारान्नृपः पश्येज् ज्ञानिविप्रैर् अकोपनः

vyavahārānnṛpaḥ paśyej jñāniviprair akopanaḥ

शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः

śatrumitrasamāḥ sabhyā alobhāḥ śrutivedinaḥ

अपश्यता कार्यवशात् सभ्यैर् विप्रं नियोजयेत्

apaśyatā kāryavaśāt sabhyair vipraṃ niyojayet

रागाल्लोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः

rāgāllobhādbhayādvāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ

सभ्याः पृथक् पृथग् दण्ड्या विवादाद्व्दिगुणो दमः

sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādādvdiguṇo damaḥ

स्मृत्याचारएष्व्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः

smṛtyācāraeṣvyapetena mārgeṇa dharṣitaḥ paraiḥ

आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्

āvedayati yadrājñe vyavahārapadaṃ hi tat

प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना

pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathā veditamarthinā

समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम्

samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam

श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ

śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasannidhau

तप्तो ऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्

tapto 'rthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam

तत्सिद्धौ सिद्धमाप्नोति विपरीतमतो ऽन्यथा

tatsiddhau siddhamāpnoti viparītamato 'nyathā

चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः

catuṣpādvyavahāroyaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ

अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्

abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet

अभियुक्तञ्च नान्येन त्यक्तं विप्रकृतिं नयेत्

abhiyuktañca nānyena tyaktaṃ viprakṛtiṃ nayet

कुर्यात् प्रत्यभियोगन्तु कलहे साहसेषु च

kuryāt pratyabhiyogantu kalahe sāhaseṣu ca

उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः काम्यनिर्णये

ubhayoḥ pratibhūrgrāhyaḥ samarthaḥ kāmyanirṇaye

निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम्

nihnave bhāvito dadyāddhanaṃ rājñe tu tatsamam

मिथ्याभियोगाद् द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत्

mithyābhiyogād dviguṇamabhiyogāddhanaṃ haret

साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः

sāhasasteyapāruṣyeṣvabhiśāpātyaye striyāḥ

विचारयेत्सद्यः एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः

vicārayetsadyaḥ eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ

देशाद्देशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च

deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkaṇī parileḍhi ca

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च

lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhavaivarṇyameva ca

स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्कायकर्मभिः

svabhāvādvikṛtaṃ gacchenmanovākkāyakarmabhiḥ

अभियोगे ऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टः परिकीर्तितः

abhiyoge 'tha vā sākṣye vāgduṣṭaḥ parikīrtitaḥ

सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश् च निष्पतेत्

sandigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayedyaś ca niṣpatet

न चाहूतो वदेत् किञ्चिद्धनी दण्ड्यश् च स स्मृतः

na cāhūto vadet kiñciddhanī daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ

साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः

sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ

पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः

pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavantyuttaravādinaḥ

सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत्

sagaṇaścedvivādaḥ syāttatra hīnantu dāpayet

दत्तं पणं वसञ्चैव धनिनो धनमेव च

dattaṃ paṇaṃ vasañcaiva dhanino dhanameva ca

छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः

chalannirasya dūtena vyavahārānnayennṛpaḥ

भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः

bhūtamapyarthamapyastaṃ hīyate vyavahārataḥ

निह्नुते निखिलानेकमेकदेशविभावितम्

nihnute nikhilānekamekadeśavibhāvitam

दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः

dāpyaḥ sarvānnṛpeṇārthānna grāhyastvaniveditaḥ

स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु वल्लवान् व्यवहारतः

smṛtyorvirodhe nyāyastu vallavān vyavahārataḥ

अर्थशास्त्राद्धि बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः

arthaśāstrāddhi balavaddharmaśāstramiti sthitiḥ

प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति किर्तितम्

pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaśceti kirtitam

एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते

eṣāmanyatamābhāve divyānyatamamucyate

सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया

sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा

ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā

पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी

paśyato bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī

परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी

pareṇa bhujyamānā yā dhanasya daśavārṣikī

आधिसौमोपनिःक्षेपजडबालधनैर् विना

ādhisaumopaniḥkṣepajaḍabāladhanair vinā

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर् अपि

tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api

आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं

ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayeddhanaṃ

दण्ड्यं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा

daṇḍyaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣyamathāpi vā

आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां

āgamopyadhiko bhuktiṃ vinā pūrvakramāgatāṃ

आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न

āgamopi balannaiva bhuktiḥ stokāpi yatra na

आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम्

āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति

aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ nādhigacchati

आगमस्तु कृतो येन सो ऽभियुक्तस्तमुद्धरेत्

āgamastu kṛto yena so 'bhiyuktastamuddharet

न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी

na tatsutastatsuto vā bhuktistatra garīyasī

योभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य ऋक्थात्तमुद्धरेत्

yobhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya ṛkthāttamuddharet

न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता

na tatra kāraṇaṃ bhuktirāgamena vinākṛtā

बलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्तयेत्

balopādhivinirvṛttān vyavahārānnivartayet

स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस् तथा

strīnaktamantarāgāravahiḥśatrukṛtas tathā

मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः

mattonmattārtavyasanibālabhītaprayojitaḥ

असम्बद्धकृतश् चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति

asambaddhakṛtaś caiva vyavahāro na siddhyati

प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं

pranaṣṭādhiśataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanaṃ

विभावयेन्नचेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति

vibhāvayennacelliṅgaistatsamaṃ dātumarhati

देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु

deyañcaurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā janapadāya tu

अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके

aśītibhāgo vṛddhiḥ syānmāsi māsi sabandhake

वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा

varṇakramācchataṃ dvitricatuṣpañcakamanyathā

सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा

saptatistu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā

वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा

vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā tathā

ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं

grāmāntarāttu daśakaṃ sāmudrādapi viṃśatiṃ

दद्युर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु

dadyurvā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu

प्रपन्न साधयन्नर्थं न वाच्या नृपतिर्भवेत्

prapanna sādhayannarthaṃ na vācyā nṛpatirbhavet

साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश् च तद्धनं

sādhyamāno nṛpaṃ gaccheddaṇḍyo dāpyaś ca taddhanaṃ