अथैकपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः
athaikapañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
धनुर्वेदकथनं
dhanurvedakathanaṃ
अग्निर् उवाच
agnir uvāca
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतं
bhrāntamudbhrāntamāviddhamāplutaṃ viplutaṃ sṛtaṃ
सम्पातं समुदीशञ्च श्येनपातमथाकुलं
sampātaṃ samudīśañca śyenapātamathākulaṃ
उद्धूतमवधूतञ्च सव्यं दक्षिणमेव च
uddhūtamavadhūtañca savyaṃ dakṣiṇameva ca
अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्द्रमहासखौ
anālakṣitavisphoṭau karālendramahāsakhau
विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ
vikarālanipātau ca vibhīṣaṇabhayānakau
समग्रार्धतृतीयांशपादपादर्धवारिजाः
samagrārdhatṛtīyāṃśapādapādardhavārijāḥ
प्रत्यालीढमथालीढं वराहं लुलितन्तथा
pratyālīḍhamathālīḍhaṃ varāhaṃ lulitantathā
इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खड्गचर्मविधौ रणे
iti dvātriṃśato jñeyāḥ khaḍgacarmavidhau raṇe
परावृत्तमपावृत्तं गृहीतं लघुसञ्ज्ञितं
parāvṛttamapāvṛttaṃ gṛhītaṃ laghusañjñitaṃ
ऊर्ध्वात् क्षिप्तमधः क्षिप्तं सन्धारितविधारितं
ūrdhvāt kṣiptamadhaḥ kṣiptaṃ sandhāritavidhāritaṃ
श्येनपातं गजपातं ग्राहग्राह्यन्तथैव च
śyenapātaṃ gajapātaṃ grāhagrāhyantathaiva ca
एवमेकादशविधा ज्ञेयाः पाशविधा नराः
evamekādaśavidhā jñeyāḥ pāśavidhā narāḥ
ऋज्वायतं विशालञ्च तिर्यग्भ्रामितमेव च
ṛjvāyataṃ viśālañca tiryagbhrāmitameva ca
पञ्चकर्म विनिर्दिष्टं व्यस्ते पाशे महात्मभिः
pañcakarma vinirdiṣṭaṃ vyaste pāśe mahātmabhiḥ
छेदनं भेदनं पातो भ्रमणं शयनं तथा
chedanaṃ bhedanaṃ pāto bhramaṇaṃ śayanaṃ tathā
विकर्तनं कर्तनञ्च चक्रकर्मेदमेव च
vikartanaṃ kartanañca cakrakarmedameva ca
आस्फोटः क्षेडनं भेदस्त्रासान्दोलितकौ तथा
āsphoṭaḥ kṣeḍanaṃ bhedastrāsāndolitakau tathā
शूलकर्माणि जानीहि षष्ठमाघातसञ्ज्ञितं
śūlakarmāṇi jānīhi ṣaṣṭhamāghātasañjñitaṃ
दृष्टिघातं भुजाघातं पार्श्वघातं द्विजोत्तम
dṛṣṭighātaṃ bhujāghātaṃ pārśvaghātaṃ dvijottama
ऋजुपक्षेषुणा पातं तोमरस्य प्रकीर्तितं
ṛjupakṣeṣuṇā pātaṃ tomarasya prakīrtitaṃ
आहतं विप्र गोमूत्रप्रभूतङ्कमलासनं
āhataṃ vipra gomūtraprabhūtaṅkamalāsanaṃ
ततोर्ध्वगात्रं नमितं वामदक्षिणमेव च
tatordhvagātraṃ namitaṃ vāmadakṣiṇameva ca
आवृत्तञ्च परावृत्तं पादोद्धूतमप्लुतं
āvṛttañca parāvṛttaṃ pādoddhūtamaplutaṃ
हंसमर्दं विमर्दञ्च गदाकर्म प्रकीर्तितं
haṃsamardaṃ vimardañca gadākarma prakīrtitaṃ
करालमवघातञ्च दशोपप्लुतमेव च
karālamavaghātañca daśopaplutameva ca
क्षिप्तहस्तं स्थितं शून्यं पराशोस्तु विनिर्दिशेत्
kṣiptahastaṃ sthitaṃ śūnyaṃ parāśostu vinirdiśet
ताडनं छेदनं विप्र तथा चूर्णनमेव च
tāḍanaṃ chedanaṃ vipra tathā cūrṇanameva ca
मुद्गरस्य तु कर्माणि तथा प्लवनघातनं
mudgarasya tu karmāṇi tathā plavanaghātanaṃ
संश्रान्तमथ विश्रान्तं गोविसर्गं सुदुर्धरं
saṃśrāntamatha viśrāntaṃ govisargaṃ sudurdharaṃ
भिन्दिपालस्य कर्माणि लगुडस्य च तान्यपि
bhindipālasya karmāṇi laguḍasya ca tānyapi
अन्त्यं मध्यं परावृत्तं निदेशान्तं द्विजोत्तम
antyaṃ madhyaṃ parāvṛttaṃ nideśāntaṃ dvijottama
वज्रस्येतानि कर्माणि पट्टिशस्य च तान्यपि
vajrasyetāni karmāṇi paṭṭiśasya ca tānyapi
हरणं छेदनं घातो बलोद्धारणमायतं
haraṇaṃ chedanaṃ ghāto baloddhāraṇamāyataṃ
कृपाणकर्म निर्दिष्टं पातनं स्फोटनं तथा
kṛpāṇakarma nirdiṣṭaṃ pātanaṃ sphoṭanaṃ tathā
त्रासनं रक्षणं घातो बलोद्धरणमायतम्
trāsanaṃ rakṣaṇaṃ ghāto baloddharaṇamāyatam
क्षेपणीकर्म निर्दिष्टं यन्त्रकर्मैतदेव तु
kṣepaṇīkarma nirdiṣṭaṃ yantrakarmaitadeva tu
सन्त्यागमवदंशश् च वराहोद्धूतकं तथा
santyāgamavadaṃśaś ca varāhoddhūtakaṃ tathā
हस्तावहस्तमालीनमेकहस्तस्तावहस्तके
hastāvahastamālīnamekahastastāvahastake
द्विहस्तवाहुपाशे च कटिरेचितकोद्गते
dvihastavāhupāśe ca kaṭirecitakodgate
उरोललाटघाते च भुजाविधमनन्तथा
urolalāṭaghāte ca bhujāvidhamanantathā
करोद्धूतं विमानञ्च पादाहति विपादिकं
karoddhūtaṃ vimānañca pādāhati vipādikaṃ
गात्रसंश्लेषणं शान्तं तथा गात्रविपर्ययः
gātrasaṃśleṣaṇaṃ śāntaṃ tathā gātraviparyayaḥ
ऊर्ध्वप्रहारं घातञ्च गोमूत्रं सव्यदक्षिणे
ūrdhvaprahāraṃ ghātañca gomūtraṃ savyadakṣiṇe
पारन्तारकं दण्डं करवीरन्धमाकुलं
pārantārakaṃ daṇḍaṃ karavīrandhamākulaṃ
तिर्यग्बन्धमपामार्गं भीमवेगं सुदर्शनं
tiryagbandhamapāmārgaṃ bhīmavegaṃ sudarśanaṃ
सिंहाक्रान्तं गजाक्रान्तं गर्दभाक्रान्तमेव च
siṃhākrāntaṃ gajākrāntaṃ gardabhākrāntameva ca
गदाकर्माणि जानीयान्नियुद्धस्याथ कर्म च
gadākarmāṇi jānīyānniyuddhasyātha karma ca
आकर्षणं विकर्षणञ्च बाहूनां मूलमेव च
ākarṣaṇaṃ vikarṣaṇañca bāhūnāṃ mūlameva ca
ग्रीवाविपरिवर्तञ्च पृष्ठभङ्गं सुदारुणं
grīvāviparivartañca pṛṣṭhabhaṅgaṃ sudāruṇaṃ
पर्यासनविपर्यासौ पशुमारमजाविकं
paryāsanaviparyāsau paśumāramajāvikaṃ
पादप्रहारमास्फोटं कटिरेचितकन्तथा
pādaprahāramāsphoṭaṃ kaṭirecitakantathā
गात्राश्लेषं स्कन्धगतं महीव्याजनमेव च
gātrāśleṣaṃ skandhagataṃ mahīvyājanameva ca
उरोललाटघातञ्च विस्पष्टकरणन्तथा
urolalāṭaghātañca vispaṣṭakaraṇantathā
उद्धूतमवधूतञ्च तिर्यङ्मार्गगतं तथा
uddhūtamavadhūtañca tiryaṅmārgagataṃ tathā
गजस्कन्धमवक्षेपमपराङ्मुखमेव च
gajaskandhamavakṣepamaparāṅmukhameva ca
देवमार्गमधोमार्गममार्गगमनाकुलं
devamārgamadhomārgamamārgagamanākulaṃ
यष्टिघातमवक्षेपो वसुधादारणन्तथा
yaṣṭighātamavakṣepo vasudhādāraṇantathā
जानुबन्धं भुजाबन्धं सुदारुणं
jānubandhaṃ bhujābandhaṃ sudāruṇaṃ
विपृष्ठं सोदकं शुभ्रं भुजावेष्टितमेव च
vipṛṣṭhaṃ sodakaṃ śubhraṃ bhujāveṣṭitameva ca
सन्नद्धैः संयुगे भाव्यं सशस्त्रैस्तैर् गजादिभिः
sannaddhaiḥ saṃyuge bhāvyaṃ saśastraistair gajādibhiḥ
वराङ्कुशधरौ चोभौ एको ग्रीवागतो ऽपरः
varāṅkuśadharau cobhau eko grīvāgato 'paraḥ
स्कन्धौ द्वौ च धानुष्कौ द्वौ च खड्गधरौ गजे
skandhau dvau ca dhānuṣkau dvau ca khaḍgadharau gaje
रथे रणे गजे चैव तुरगाणां त्रयं भवेत्
rathe raṇe gaje caiva turagāṇāṃ trayaṃ bhavet
धानुष्काणान्त्रयं प्रोक्तं रक्षार्थे तुरगस्य च
dhānuṣkāṇāntrayaṃ proktaṃ rakṣārthe turagasya ca
धन्विनो रक्षणार्थाय चर्मिणन्तु नियोजयेत्
dhanvino rakṣaṇārthāya carmiṇantu niyojayet
स्वमन्त्रैः शस्त्रमभ्यर्च्य शास्त्रन्त्रैलोक्यमोहनं
svamantraiḥ śastramabhyarcya śāstrantrailokyamohanaṃ
यो युद्धे याति च जयेदरीन् सम्पालयेद्भुवं ॥34
yo yuddhe yāti ca jayedarīn sampālayedbhuvaṃ //34
इत्य् आग्नेये महापुराणे धनुर्वेदो नामैकपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe dhanurvedo nāmaikapañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||