अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः
atha pañcacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ
रत्नपरीक्षा
ratnaparīkṣā
अग्निर् उवाच
agnir uvāca
रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः
ratnānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye ratnaṃ dhāryamidaṃ nṛpaiḥ
वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
vajraṃ marakataṃ ratnaṃ padmarāgañca mauktikaṃ
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं
indranīlaṃ mahānīlaṃ vaidūryaṃ gandhaśasyakaṃ
चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
candrakāntaṃ sūryakāntaṃ sphaṭikaṃ pulakaṃ tathā
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज
karketanaṃ puṣparāgaṃ tathā jyotīrasaṃ dvija
स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
spaṭikaṃ rājapaṭṭañca tathā rājamayaṃ śubhaṃ
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा
saugandhikaṃ tathā gañjaṃ śaṅkhabrahmamayaṃ tathā
गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
gomedaṃ rudhirākṣañca tathā bhallātakaṃ dvija
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च
dhūlīṃ marakatañcaiva tuthakaṃ sīsameva ca
पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
pīluṃ pravālakañcaiva girivajraṃ dvijottama
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं
bhujaṅgamamaṇiñcaiva tathā vajramaṇiṃ śubhaṃ
टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
ṭiṭṭibhañca tathā piṇḍaṃ bhrāmarañca tathotpalaṃ
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके
suvarṇapratibaddhāni ratnāni śrījayādike
अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
antaḥprabhatvaṃ vaimalyaṃ susaṃsthānatvameva ca
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा
sudhāryā naiva dhāryāstu niṣprabhā malinās tathā
खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
khaṇḍāḥ saśarkarā ye ca praśastaṃ vajradharaṇam
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत्
ambhastarati yadvajramabhedyaṃ vimalaṃ ca yat
षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
ṣaṭkoṇaṃ śakracāpābhaṃ laghu cārkanibhaṃ śubham
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा
śukapakṣanibhaḥ snigdhaḥ kāntimānvimalas tathā
स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
svarṇacūrṇanibhaiḥ sūkṣmair marakataś ca vindubhiḥ
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः
sphaṭikajāḥ padmarāgāḥ syū rāgavanto 'tinirmalāḥ
जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
jātavaṅgā bhavantīha kuruvindasamudbhavāḥ
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः
saugandhikotthā kāṣāyā muktāphalāstu śuktijāḥ
विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
vimalāstebhya utkṛṣṭā ye ca śaṅkhodbhavā mune
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः
nāgadantabhavāścāgryāḥ kumbhaśūkaramatsyajāḥ
वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
veṇunāgabhavāḥ śreṣṭhā mauktikaṃ meghajaṃ varaṃ
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः
vṛttatvaṃ śukratā svācchyaṃmahattvaṃ mauktike guṇāḥ
इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
indranīlaṃ śubhaṃ kṣīre rājate bhrājate 'dhikaṃ
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत्
rañjayet svaprabhāveṇa tamamūlyaṃ vinirdiśet
नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
nīlaraktantu vaidūryaṃ śreṣṭhaṃ hārādikaṃ bhajet
इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥
ity āgneye mahāpurāṇe ratnaparīkṣā nāma pañcacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ ||