Chapter 244

चामरो रुक्मादण्डो ऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते

cāmaro rukmādaṇḍo 'gryaḥ chatraṃ rājñaḥ praśasyate

हंसपक्षैर् विरचितं मयूरस्य शुकस्य च

haṃsapakṣair viracitaṃ mayūrasya śukasya ca

पक्षैर् वाथ बलाकाया न कार्यं मिश्रपक्षकैः

pakṣair vātha balākāyā na kāryaṃ miśrapakṣakaiḥ

चतुरस्यं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश् च शुक्लकं

caturasyaṃ brāhmaṇasya vṛttaṃ rājñaś ca śuklakaṃ

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वश् च दण्डकः

tricatuḥpañcaṣaṭsaptāṣṭaparvaś ca daṇḍakaḥ

भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः

bhadrāsanaṃ kṣīravṛkṣaiḥ pañcāśadaṅgulocchrayaiḥ

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश् च चित्रितं

vistāreṇa trihastaṃ syāt suvarṇādyaiś ca citritaṃ

धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं दारु द्विजोत्तम

dhanurdravyatrayaṃ lohaṃ śṛṅgaṃ dāru dvijottama

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस् तथा

jyādravyatritayañcaiva vaṃśabhaṅgatvacas tathā

दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं

dārucāpapramāṇantu śreṣṭhaṃ hastacatuṣṭayaṃ

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि

tadeva samahīnantu proktaṃ madhyakanīyasi

मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्

muṣṭigrāhanimittāni madhye dravyāṇi kārayet

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज

svalpakoṭistvacā śṛṅgaṃ śārṅgalohamaye dvija

कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंयुता

kāminībhrūlatākārā koṭiḥ kāryā susaṃyutā

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत्

pṛthagvā vipra miśraṃ vā lauhaṃ śārṅgantu kārayet

शार्ङ्गं समुचितं कार्यं रुक्मविन्दुविभूषितं

śārṅgaṃ samucitaṃ kāryaṃ rukmavinduvibhūṣitaṃ

कुटिलं स्फुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते

kuṭilaṃ sphuṭitañcāpaṃ sacchidrañca na śasyate

सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं

suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyo dhanuṣi smṛtaṃ

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभं

māhiṣaṃ śārabhaṃ śārṅgaṃ rauhiṣaṃ vā dhanuḥśubhaṃ

चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्ककुभन्तरुः

candanaṃ vetasaṃ sālaṃ dhāvalaṅkakubhantaruḥ

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर् गृहीतैः शरदि श्रितैः

sarvaśreṣṭhaṃ dhanurvaṃśair gṛhītaiḥ śaradi śritaiḥ

पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः

pūjayettu dhanuḥ khaḍgamantraistrailokyamohanaiḥ

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च

ayasaścātha vaṃśasya śarasyāpyaśarasya ca

ऋत्विजो हेमवार्णाभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः

ṛtvijo hemavārṇābhāḥ snāyuśliṣṭāḥ supatrakāḥ

रुक्मपुङ्खाः सुपङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः

rukmapuṅkhāḥ supaṅkāste tailadhautāḥ suvarṇakāḥ

यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वाणधनुर्मुखान्

yātrāyāmabhiṣekādau yajedvāṇadhanurmukhān

सपताकास्त्रसङ्ग्राहसांवत्सरकरान्नृपः

sapatākāstrasaṅgrāhasāṃvatsarakarānnṛpaḥ

ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे ऽयजत्

brahmā vai meruśikhare svargagaṅgātaṭe 'yajat

लौहदैत्यं स ददृशे विध्नं यज्ञे तु चिन्तयन्

lauhadaityaṃ sa dadṛśe vidhnaṃ yajñe tu cintayan

तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषो ऽभूद्वली महान्

tasya cintayato vahneḥ puruṣo 'bhūdvalī mahān

ववन्दे ऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः

vavande 'jañca tandevā abhyanandanta harṣitāḥ

तस्मात्स नन्दकः कड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्

tasmātsa nandakaḥ kaḍgo devokto hariragrahīt

तं जग्राह शनैर् देवो विकोषः सो ऽभ्यपद्यत

taṃ jagrāha śanair devo vikoṣaḥ so 'bhyapadyata

खड्गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततो ऽभूच्छतबाहुकः

khaḍgo nīlo ratnamuṣṭistato 'bhūcchatabāhukaḥ

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे

daityaḥ sa gadayā devān drāvayāmāsa vai raṇe

विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले

viṣṇunā khaḍgacchinnāni daityagātrāṇi bhūtale

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि

patitāni tu saṃsparśānnandakasya ca tāni hi

लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं

lohabhūtāni sarvāṇi hatvā tasmai harirvaraṃ

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि

dadau pavitramaṅgante āyudhāya bhavedbhuvi

हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं

hariprasādād brahmāpi vinā vighnaṃ hariṃ prabhuṃ

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्ये ऽथो खड्गलक्षणं

pūjayāmāsa yajñena vakṣye 'tho khaḍgalakṣaṇaṃ

खटीखट्टरजाता ये दशनीयास्तुते स्मृताः

khaṭīkhaṭṭarajātā ye daśanīyāstute smṛtāḥ

कायच्छिदस्त्वाषिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्भवाः

kāyacchidastvāṣikāḥ syurdṛḍhāḥ sūrpārakodbhavāḥ

तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजाः

tīkṣṇāśchedasahā vaṅgāstīkṣṇāḥsyuścāṅgadeśajāḥ

शतार्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खद्गं प्रकीर्तितं

śatārdhamaṅgulānāñca śreṣṭhaṃ khadgaṃ prakīrtitaṃ

तदर्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत्

tadardhaṃ madhyamaṃ jñeyaṃ tato hīnaṃ na dhārayet

दीर्घं सुमधुरं शब्दं युस्य खड्गस्य सत्तम

dīrghaṃ sumadhuraṃ śabdaṃ yusya khaḍgasya sattama

किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते

kiṅkiṇīsadṛśantasya dhāraṇaṃ śreṣṭhamucyate

खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश् च शस्यते

khaḍgaḥ padmapalāśāgro maṇḍalāgraś ca śasyate

करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्प्रभः

karavīradalāgrābho ghṛtagandho viyatprabhaḥ

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खद्गेषु लिङ्गवत्

samāṅgulasthāḥ śasyante vraṇāḥ khadgeṣu liṅgavat

काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः

kākolūkasavarṇābhā viṣamāste na śobhanāḥ

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं

khaḍge na paśyedvadanamucchiṣṭo na spṛśedasiṃ

मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके

mūlyaṃ jātiṃ na kathayenniśi kuryānna śīrṣake