Chapter 237

नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या

nītiste puṣkaroktā tu rāmoktā lakṣmaṇāya yā

जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं

jayāya tāṃ pravakṣyāmi śṛṇu dharmādivardhanīṃ

न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत्

nyānenārjanamarthasya vardhanaṃ rakṣaṇaṃ caret

सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं

satpātrapratipattiś ca rājavṛttaṃ caturvidhaṃ

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात्

nayasya vinayo mūlaṃ vinayaḥ śāstraniś cayāt

विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं

vinayo hīndriyajayastair yuktaḥ pālayenmahīṃ

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता

śāstraṃ prajñā dhṛtirdākṣyaṃ prāgalbhyaṃ dhārayiṣṇutā

उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता

utsāho vāgmitaudāryamāpatkālasahiṣṇutā

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता

prabhāvaḥ śucitā maitrī tyāgaḥ satyaṃ kṛtajñatā

कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः

kulaṃ śīlaṃ samaśceti guṇāḥ sampattihetavaḥ

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं

prakīrṇaviṣayāraṇye dhāvantaṃ vipramāthinaṃ

ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं

jñānāṅkuśena kurvīta vaśyamindriyadantinaṃ

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा

kāmaḥ krodhas tathā lobho harṣo māno madas tathā

षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः

ṣaḍvargamutsṛjedenamasmiṃstyakte sukhī nṛpaḥ

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः

ānvīkṣikīṃ trayīṃ vārtāṃ daṇḍanītiṃ ca pārthivaḥ

तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः

tadvaidyaistatkriyopaitaiścintatayedvinayānvitaḥ

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ

ānvīkṣikyārthavijñānaṃ dharmādharmau trayīsthitau

अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ

arthānarthau tu vārtāyāṃ daṇḍanītyāṃ nayānayau

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा

ahiṃsā sūnṛtā vāṇī satyaṃ śaucaṃ dayā kṣamā

वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते

varṇināṃ liṅgināṃ caiva sāmānyo dharma ucyate

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं

prajāḥ samanugṛhṇīyāt kuryādācārasaṃsthitiṃ

वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं

vāk sūnṛtā dayā dānaṃ hīnopagatarakṣaṇaṃ

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं

iti vṛttaṃ satāṃ sādhuhitaṃ satpuruṣavrataṃ

आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने

ādhivyādhiparītāya adya śvo vā vināśine

को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत्

ko hi rājā śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret

न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं

na hi svamukhamanvicchan pīḍayet kṛpaṇaṃ janaṃ

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं

kṛpaṇaḥ pīḍyamāno hi manyunā hanti pārthivaṃ

क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः

kriyate 'bhyarhaṇīyāya svajanāya yathāñjaliḥ

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना

tataḥ sādhutaraḥ kāryo durjanāya śivarthinā

प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च

priyamevābhidhātavyaṃ satsu nityaṃ dviṣatsu ca

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः

devāste priyavaktāraḥ paśavaḥ krūravādinaḥ

शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा

śucirāstikyapūtātmā pūjayeddevatāḥ sadā

देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं

devatāvat gurujanamātmavacca suhṛjjanaṃ

प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः

praṇipātena hi guruṃ sato 'mṛṣānuceṣṭitaiḥ

कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा

kurvītābhimukhān bhṛtyair devān sukṛtakarmaṇā

सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्

sadbhāvena harenmitraṃ sambhrameṇa ca bāndhavān

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं

strībhṛtyān premadānābhyāṃ dākṣiṇyetaraṃ janaṃ

अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं

anindā parakṛtyeṣu svadharmaparipālanaṃ

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः

kṛpaṇeṣu dayālutvaṃ sarvatra madhurā giraḥ

प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे

prāṇair apyupakāritvaṃ mitrāyāvyabhicāriṇe

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता

gṛhāgate pariṣvaṅgaḥ śaktyā dānaṃ sahiṣṇutā

स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः

svasamṛddhiṣvanutsekaḥ paravṛddhiṣvamatsaraḥ

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता

aparopatāpi vacanaṃ maunavratacariṣṇutā

बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता

bandhabhirbaddhasaṃyogaḥ svajane caturaśratā

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां ॥23

ucitānuvidhāyitvamiti vṛttaṃ mahātmanāṃ //23