Chapter 120

विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः

vistārastu smṛto bhūmeḥ sahasrāṇi ca saptatiḥ

उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं

ucchrāyo daśasāhasraṃ pātālañcaikamekakaṃ

अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत्

atalaṃ vitalañcaiva nitalañca gabhastimat

महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं

mahākhyaṃ sutalañcāgryaṃ pātālañcāpi saptamaṃ

कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः

kṛṣṇapītāruṇāḥ śuklaśarkarāśailakāñcanāḥ

भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं

bhūmayasteṣu ramyeṣu santi daityādayaḥ sukhaṃ

पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः

pātālānāmadhaścāste śeṣo viṣṇuś ca tāmasaḥ

गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं

guṇānantyātsa cānantataḥ śirasā dhārayanmahīṃ

भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः

bhuvo 'dho narakā naike na patettatra vaiṣṇavaḥ

रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं

raviṇā bhāsitā pṛthvī yāvattāyannabho mataṃ

भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं

bhūmeryojanalakṣantu viśiṣṭharavimaṇḍalaṃ

रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः

raver lakṣeṇa candraś ca lakṣānnākṣatramindutaḥ

द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः

dvilakṣādbhādbudhaścāste budhācchukro dvilakṣataḥ

द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः

dvilakṣeṇa kujaḥ śukrādbhaumād dvilakṣato guruḥ

गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः

gurordvilakṣataḥ sauritllakṣātsaptarṣayaḥ śaneḥ

लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च

lakṣād dhruvo hy ṛṣibhyastu trailokyañcocchrayeṇa ca

ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः

dhruvāt koṭyā maharloko yatra te kalpavāsinaḥ

जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः

jano dvikoṭitastasmādyatrāsan sanakādayaḥ

जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः

janāttapaścāṣtakoṭyā vairājā yatra devatāḥ

षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः

ṣaṇavatyā tu koṭīnāntapasaḥ satyalokakaḥ

अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः

apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ

पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः

pādagamyastu bhūlloko bhuvaḥ sūryāntaraḥ smṛtaḥ

स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश

svargaloko dhruvāntastu niyutāni caturdaśa

एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः

etadaṇḍakaṭāhena vṛto brahmāṇḍavistaraḥ

वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः

vārivahnyanilākāśaistato bhūtādinā vahiḥ

वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा

vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā

दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने

daśottarāṇi śeṣāṇi ekaikasmānmāmune

महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं

mahāntañca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitaṃ

अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते

anantasya na tasyāntaḥ saṅkhyānaṃ nāpi vidyate

हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने

hetubhūtamaśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune

असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां

asaṅkhyātāni śāṇḍāni tatra jātāni cedṛśāṃ

दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति

dāruṇyagniryathā tailaṃ tile tadvat pumāniti

प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः

pradhāne ca sthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ

प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया

pradhānañca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhṛtayā

विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ

viṣṇuśaktyā mahāprājña vṛtau saṃśrayadharmiṇau

तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च

tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca

क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने

kṣobhakāraṇabhūtaś ca sargakāle mahāmune

यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं

yathā śaityaṃ jale vāto vibharti kaṇikāgataṃ

जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां

jagacchaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapratipādikāṃ

विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि

viṣṇuśaktiṃ samāsādya devādyāḥ sambhavanti hi

स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत्

sa ca viṣṇuḥ svayaṃ brahma yataḥ sarvamidaṃ jagat

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava

ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

īśādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama

सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै ॥AP_120.022चे

sārdhakoṭis tathā saptaniyutānyadhikāni vai //AP_120.022ce

योजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं

yojanānāntu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitaṃ

त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं

trinābhimatipañcāraṃ ṣaṇṇemi dvyayanātmakaṃ

संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं

saṃvatsaramayaṃ kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitaṃ

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः

catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyakṣo vivasvataḥ

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते

pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः

akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇantadadyugārdhayoḥ

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै

hrasvo 'kṣastadyugārdhañca dhruvādhāraṃ rathasya vai

हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत

hayāś ca sapta chandāṃsi gāyatryādīni suvrata

उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः

udayāstamanaṃ jñeyaṃ darśanādarśanaṃ raveḥ

यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः

yāvanmātrapradeśe tu vaśiṣṭho 'vasthito dhruvaḥ

स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे

svayamāyāti tāvattu bhūmerābhūtasamplave

ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः

ūrdhottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra vyavasthitaḥ

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं

etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaraṃ

निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ sthānamuttamaṃ

ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी

tato gaṅgā prabhavati smaraṇāt pāśanāśanī

दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो

divi rūpaṃ harerjñeyaṃ śiśumārākṛti prabho

स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान्

sthitaḥ pucche dhruvastatra bhraman bhrāmayati grahān

स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः

sa ratho 'dhiṣṭhitā devair ādityair ṛṣibhirvaraiḥ

गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

gandharvair apsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः

himoṣṇavārivarṣāṇāṃ kāraṇaṃ bhagavān raviḥ

ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं

ṛgvedādimayo viṣṇuḥ sa śubhāśubhakāraṇaṃ

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः

rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ

vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caratyasau

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च

trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca

त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं

trayastriṃśattathā devāḥ pivanti kṣaṇadākaraṃ

एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः

ekāṃ kalāñca pitara ekāmāraśmisaṃsthitāḥ

वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च

vāyvagnidravyasambhūto rathaś candrasutasya ca

अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि

aṣṭābhisturagair yukto budhastena caratyapi

शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा

śukrasyāpi ratho 'ṣṭāśvo bhaumasyāpi rathas tathā

वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः

vṛhaspate ratho 'ṣṭāśvaḥ śaneraṣṭāśvako rathaḥ

स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः

svarbhānoś ca ratho 'ṣṭāśvaḥ ketoścāṣṭāśvako rathaḥ

यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा

yadadya vaiṣṇavaḥ kāyastato vipra vasundharā

पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता

padmākarā samudbhūtā parvatādyādisaṃyutā

ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः

jyotirbhuvananadyadrisamudravanakaṃ hariḥ

यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं

yadasti nāsti tadviṣṇurviṣṇujñānavijṛmbhitaṃ

न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं

na vijñānamṛte kiñcij jñānaṃ viṣṇuḥ parampadaṃ

तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं

tat kuryād yena viṣṇuḥ syāt satyaṃ jñānamanantakaṃ

पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्

paṭhed bhuvanakoṣaṃ hi yaḥ so 'vāptasukhātmabhāk

ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः

jyotiḥśāstrādividhyāś ca śubhāśubhādhipo hariḥ