Aṃśa 6 · Chapter 7

न प्रार्थितं त्वया कस्मान् मम राज्यम् अकण्टकम् राज्यलाभाद् विना नान्यत् क्षत्रियाणाम् अतिप्रियम् ॥

na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam //

केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः राज्यम् एतद् अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य् अपण्डिताः ॥

keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ //

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मो यत् प्रजापरिपालनम् वधश् च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम् ॥

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām //

यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य् अपहृते त्वया बन्धायैव भवत्य् एषा अविद्याप्य् अक्रमोज्झिता ॥

yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā //

जन्मोपभोगलिप्सार्थम् इयं राज्यस्पृहा मम अन्येषां दोषजा नैव धर्मम् एवानुरुध्यते ॥

janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate //

न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत् सतां मतम् ॥

na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitat satāṃ matam //

अतो न याचितं राज्यम् अविद्यान्तर्गतं तव ॥

ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava //

राज्ये गृध्नन्त्य् अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः ॥

rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ //

ततः प्रहृष्टः साध्व् इति प्राह केशिध्वजो नृपः खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम ॥

tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama //

अहम् अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै राज्यं यागांश् च विविधान् भोगैः पुण्यक्षयं तथा ॥

aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā //

तद् इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम् श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन ॥

tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana //

अनात्मन्य् आत्मबुद्धिर् या अस्वे स्वम् इति या मतिः अविद्यातरुसंभूतिबीजम् एतद् द्विधा स्थितम् ॥

anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ avidyātarusaṃbhūtibījam etad dvidhā sthitam //

पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः अहम् एतद् इतीत्य् उच्चैः कुरुते कुमतिर् मतिम् ॥

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim //

आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते आत्मन्य् आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे ॥

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare //

कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः अदेहे ह्य् आत्मनि प्राज्ञो ममेदम् इति मन्यते ॥

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate //

इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः करोति पण्डितः स्वाम्यम् अनात्मनि कलेवरे ॥

itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare //

सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः देहश् चान्यो यदा पुंसस् तदा बन्धाय तत्परम् ॥

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam //

मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः ॥

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ //

पञ्चभूतात्मकैर् भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः ॥

pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ //

अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन् मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः ॥

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ //

प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर् ज्ञानोष्णवारिणा तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम् ॥

prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam //

मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान् अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम् ऋच्छति ॥

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati //

निर्वाणमय एवायम् आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस् ते तु नात्मनः ॥

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ //

जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात् तथापि हि शब्दोद्रेकादिकान् धर्मांस् तत् करोति यथा मुने ॥

jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune //

तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद् अहंमानादिदूषितः भजते प्राकृतान् धर्मान् अन्यस् तेभ्यो हि सो ऽव्ययः ॥

tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ //

तद् एतत् कथितं बीजम् अविद्याया मया तव क्लेशानां च क्षयकरं योगाद् अन्यन् न विद्यते ॥

tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate //

तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम विज्ञातयोगशास्त्रार्थस् त्वम् अस्यां निमिसंततौ ॥

taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau //

योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥

yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ //

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर् निर्विषयं तथा ॥

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā //

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः चिन्तयेन् मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram //

आत्मभावं नयत्य् एनं तद् ब्रह्मध्यायिनं मुने विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा ॥

ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā //

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते ॥

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate //

एवम् अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुर् अभिधीयते ॥

evam atyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate //

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते विनिष्पन्नसमाधिस् तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān //

यद्य् अन्तरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम् जन्मान्तरैर् अभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥

yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate //

विनिष्पन्नसमाधिस् तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात् ॥

viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt //

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन् ॥

brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan //

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान् कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः ॥

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ //

एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥

ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ //

एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर् युतः यमाख्यैर् नियमाख्यैश् च युञ्जीत नियतो यतिः ॥

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ //

प्राणाख्यम् अनिलं वश्यम् अभ्यासात् कुरुते तु यत् प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च ॥

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca //

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ कुरुतः स द्विधानेन तृतीयः संयमात् तयोः ॥

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ //

तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम आलम्बनम् अनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम् ॥

tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam //

शब्दादिष्व् अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् कुर्याच् चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ //

वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम् इन्द्रियाणाम् अवश्यैस् तैर् न योगी योगसाधकः ॥

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ //

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः वशीकृतैस् ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये ॥

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye //

कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः यदाधारम् अशेषं तद् धन्ति दोषसमुद्भवम् ॥

kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam //

आश्रयश् चेतसो ब्रह्म द्विधा तच् च स्वरूपतः भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च ॥

āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca //

त्रिविधा भावना भूप विश्वम् एतन् निबोधताम् ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥

trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā //

कर्मभावात्मिका ह्य् एका ब्रह्मभावात्मिकापरा उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥

karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā //

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश् चराः ॥

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ //

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā //

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु विश्वम् एतत् परं चान्यद् भेदभिन्नदृशां नृप ॥

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa //

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रम् अगोचरम् वचसाम् आत्मसंवेद्यं तज् ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam //

तच् च विष्णोः परं रूपम् अरूपस्याजम् अक्षरम् विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥

tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ //

न तद् योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्तयेद् विश्वगोचरम् ॥

na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram //

हिरण्यगर्भो भगवान् वासवो ऽथ प्रजापतिः मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास् तारका ग्रहाः ॥

hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ //

गन्धर्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः ॥

gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ //

भूप भूतान्य् अशेषाणि भूतानां ये च हेतवः प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम् ॥

bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam //

एकपादं द्विपादं च बहुपादम् अपादकम् मूर्तम् एतद् धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam //

एतत् सर्वम् इदं विश्वं जगद् एतच् चराचरम् परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥

etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam //

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते ॥

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate //

यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा संसारतापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसंततान् ॥

yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān //

तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते ॥

tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate //

अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्य् अतिशक्त्या पतत्त्रिषु ॥

aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu //

पतत्त्रिभ्यो मृगास् तेभ्यस् तच्छक्त्या पशवो ऽधिकाः पशुभ्यो मनुजाश् चापि शक्त्या पुंसः प्रभाविताः ॥

patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ //

तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥

tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa //

शक्रः समस्तदेवेभ्यस् ततश् चापि प्रजापतिः हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥

śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ //

एतान्य् अशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव यतस् तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥

etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā //

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत् सद् इत्य् उच्यते बुधैः ॥

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ //

समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः तद् विश्वरूपरूपं वै रूपम् अन्यद् धरेर् महत् ॥

samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat //

समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥

samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā //

जगताम् उपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्य् अव्याहतात्मिका ॥

jagatām upakārāya na sā karmanimittajā ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā //

तद् रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप चिन्त्यम् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥

tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam //

यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam //

तस्मात् समस्तशक्तीनाम् आधारे तत्र चेतसः कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा ॥

tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā //

शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥

śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa //

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः अशुद्धास् ते समस्तास् तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ //

मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम् एषा वै धारणा प्रोक्ता यच् चित्तं तत्र धार्यते ॥

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate //

तच् च मूर्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप तच् छ्रूयताम् अनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥

tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate //

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्त्रोपमेक्षणम् सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् ॥

prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam //

समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम् कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥

samakarṇāntavinyastacārukarṇavibhūṣaṇam kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam //

वलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुम् अथवापि चतुर्भुजम् ॥

valītribhaṅginā magnanābhinā codareṇa vai pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam //

समस्थितोरुजङ्घं च सुस्थिताङ्घ्रिकराम्बुजम् चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam //

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् ॥

kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam //

शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम् ॥

śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam //

चिन्तयेत् तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् ॥

cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam //

तावद् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा व्रजतस् तिष्ठतो ऽन्यद् वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तां तदा ॥

tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā //

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥

tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam //

सा यदा धारणा तद्वद् अवस्थानवती ततः किरीटकेयूरमुखैर् भूषणै रहितं स्मरेत् ॥

sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret //

तद् एकावयवं देवं चेतसा हि पुनर् बुधः कुर्यात् ततो ऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥

tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet //

तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश् चान्यनिःस्पृहा तद्ध्यानं प्रथमैर् अङ्गैः षड्भिर् निष्पाद्यते नृप ॥

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa //

तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते ॥

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate //

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव प्रापणीयस् तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ //

क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत् निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्तते ॥

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate //

तद्भावभावम् आपन्नस् ततो ऽसौ परमात्मना भवत्य् अभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥

tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet //

विभेदजनके ऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति ॥

vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati //

इत्य् उक्तस् ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः संक्षेपविस्तराभ्यां तु किम् अन्यत् क्रियतां तव ॥

ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava //

कथिते योगसद्भावे सर्वम् एव कृतं मम तवोपदेशेनाशेषो नष्टश् चित्तमलो यतः ॥

kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ //

ममेति यन् मया चोक्तम् असद् एतन् न चान्यथा नरेन्द्र गदितुं शक्यम् अपि विज्ञेयवेदिभिः ॥

mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ //

अहं ममेत्य् अविद्येयं व्यवहारस् तथानया परमार्थस् त्व् असंलाप्यो गोचरे वचसां न सः ॥

ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ //

तद् गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद् भवता कृतम् यद् विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ //

यथार्हं पूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः आजगाम पुरं ब्रह्मंस् ततः केशिध्वजो नृपः ॥

yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ //

खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये वनं जगाम गोविन्दे विनिवेशितमानसः ॥

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ //

तत्रैकान्तरतिर् भूत्वा यमादिगुणशोधितः विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्य् अवाप नृपतिर् लयम् ॥

tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam //

केशिध्वजो ऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः बुभुजे विषयान् कर्म चक्रे चानभिसंधितम् ॥

keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam //

अकल्याणोपभोगैश् च क्षीणपापो ऽमलस् ततः अवाप सिद्धिम् अत्यन्ततापक्षयफलां द्विज ॥

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ avāpa siddhim atyantatāpakṣayaphalāṃ dvija //