Living Bliss — Awakening Inner Bliss
Hindu Digital Library
ॐ श्री गुरुभ्यो नमःॐ श्री परमात्मने नमः
Viṣṇu Purāṇa

Aṃśa 4 · Chapter 19

विष्णुपुराणम्

ViP_4,19.1|

पूरोर् जनमेजयः पुत्रस् तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः । तस्मान् मनस्युर् मनस्योश् चाभयदस् तस्यापि सुद्युः सुद्योर् बहुगवः । तस्यापि संयातिः संयातेर् अहंयातिः ततो रौद्राश्वः । ऋतेयुः कक्षेयुः स्थण्डिलेयुर् धृतेयुर् जलेयुः स्थलेयुर् धर्मेयुः संनतेयुर् धनेयुर् वनेयुर् नामानो रौद्राश्वस्य दशात्मजा V पुत्रा बभूवुः । ऋतेयो रन्तिनारः पुत्रो ऽभूत् । सुमतिम् अप्रतिरथं ध्रुवं च रन्तिनारः पुत्रान् अवाप । अप्रतिरथात् कण्वस् तस्यापि मेधातिथिः । यतः कण्वायना द्विजा बभूवुः । अप्रतिरथस्यापरः पुत्रो ऽभूद् ऐलीनः । ततो दुष्यन्ताद्याश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः । दुष्यन्ताच् चक्रवर्ती भरतो ऽभवत् यन्नामहेतुर् देवैः श्लोको गीयते । माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥

pūror janamejayaḥ putras tasyāpi pracinvān pracinvataḥ pravīraḥ | tasmān manasyur manasyoś cābhayadas tasyāpi sudyuḥ sudyor bahugavaḥ | tasyāpi saṃyātiḥ saṃyāter ahaṃyātiḥ tato raudrāśvaḥ | ṛteyuḥ kakṣeyuḥ sthaṇḍileyur dhṛteyur jaleyuḥ sthaleyur dharmeyuḥ saṃnateyur dhaneyur vaneyur nāmāno raudrāśvasya daśātmajā V putrā babhūvuḥ | ṛteyo rantināraḥ putro 'bhūt | sumatim apratirathaṃ dhruvaṃ ca rantināraḥ putrān avāpa | apratirathāt kaṇvas tasyāpi medhātithiḥ | yataḥ kaṇvāyanā dvijā babhūvuḥ | apratirathasyāparaḥ putro 'bhūd ailīnaḥ | tato duṣyantādyāś catvāraḥ putrā babhūvuḥ | duṣyantāc cakravartī bharato 'bhavat yannāmahetur devaiḥ śloko gīyate | mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ | bharasva putraṃ duṣyanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām ||

ViP_4,19.2|

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला ॥

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt | tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā ||

ViP_4,19.3|

भरतस्य पत्नित्रये नव पुत्रा बभूवुः । नैते ममानुरूपा इत्य् अभिहितास् तन्मातरो जघ्नुः परित्यागभयात् । ततो ऽस्य वितथे पुत्रजन्मनि पुत्रार्थिनो मरुत्सोमयाजिनो दीर्घतमसा पार्ष्ण्यपास्तबृहस्पतिवीर्याद् उतथ्यपत्नीममतासमुत्पन्नो भरद्वाजाख्यः पुत्रो मरुद्भिर् दत्तः ॥

bharatasya patnitraye nava putrā babhūvuḥ | naite mamānurūpā ity abhihitās tanmātaro jaghnuḥ parityāgabhayāt | tato 'sya vitathe putrajanmani putrārthino marutsomayājino dīrghatamasā pārṣṇyapāstabṛhaspativīryād utathyapatnīmamatāsamutpanno bharadvājākhyaḥ putro marudbhir dattaḥ ||

ViP_4,19.4|

तस्यापि नामनिर्वचनश्लोकः पठ्यते ॥

tasyāpi nāmanirvacanaślokaḥ paṭhyate ||

ViP_4,19.5|

मूढे भर द्वाजम् इमं भर द्वाजं बृहस्पते । यातौ यद् उक्त्वा पितरौ भरद्वाजस् ततस् त्व् अयम् ॥

mūḍhe bhara dvājam imaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate | yātau yad uktvā pitarau bharadvājas tatas tv ayam ||

ViP_4,19.6|

इति भरद्वाजश् च तस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरुद्भिर् दत्तस् ततो वितथसंज्ञाम् अवाप ॥

iti bharadvājaś ca tasya vitathe putrajanmani marudbhir dattas tato vitathasaṃjñām avāpa ||

ViP_4,19.7|

वितथस्य भवन् मन्युः पुत्रो ऽभूत् । बृहत्क्षत्रमहावीर्यनरगर्गा अभवन् मन्युपुत्राः । नरस्य संकृतिः संकृते रुचिरधीरन्तिदेवौ । गर्गाच् छिनिस् ततो गार्ग्याः शैन्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः ॥

vitathasya bhavan manyuḥ putro 'bhūt | bṛhatkṣatramahāvīryanaragargā abhavan manyuputrāḥ | narasya saṃkṛtiḥ saṃkṛte ruciradhīrantidevau | gargāc chinis tato gārgyāḥ śainyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ ||

ViP_4,19.8|

महावीर्याद् दुरुक्षयो नाम पुत्रो ऽभूत् तस्य त्रय्यारुणपुष्करिणौ कपिश् च पुत्रत्रयम् अभूत् । तच् च त्रितयम् अपि पश्चाद् विप्रताम् उपजगाम । बृहत्क्षत्रस्य सुहोत्रः सुहोत्राद् धस्ती य इदं हस्तिनापुरम् आरोपयाम् आस । अजमीढद्विमीढपुरुमीढास् त्रयो हस्तिनस् तनयाः । अजमीढात् कण्वः कण्वान् मेधातिथिः । यतः कण्वायना द्विजाः ॥

mahāvīryād durukṣayo nāma putro 'bhūt tasya trayyāruṇapuṣkariṇau kapiś ca putratrayam abhūt | tac ca tritayam api paścād vipratām upajagāma | bṛhatkṣatrasya suhotraḥ suhotrād dhastī ya idaṃ hastināpuram āropayām āsa | ajamīḍhadvimīḍhapurumīḍhās trayo hastinas tanayāḥ | ajamīḍhāt kaṇvaḥ kaṇvān medhātithiḥ | yataḥ kaṇvāyanā dvijāḥ ||

ViP_4,19.9|

अजमीढस्यान्यः पुत्रो बृहदिषुः । ततो बृहद्धनुस् ततश् च बृहत्कर्मा तस्माज् जयद्रथस् ततो ऽपि विश्वजित् । ततः सेनजित् । रुचिराश्वकाश्यदृढहनुवत्सहनुसंज्ञाः सेनजितः पुत्राः । रुचिराश्वतः पृथुसेनः । तस्मात् पारः पारान् नीपः । तस्यैकशतं पुत्राणाम् । तेषां प्रधानः काम्पिल्याधिपतिः समरः ॥

ajamīḍhasyānyaḥ putro bṛhadiṣuḥ | tato bṛhaddhanus tataś ca bṛhatkarmā tasmāj jayadrathas tato 'pi viśvajit | tataḥ senajit | rucirāśvakāśyadṛḍhahanuvatsahanusaṃjñāḥ senajitaḥ putrāḥ | rucirāśvataḥ pṛthusenaḥ | tasmāt pāraḥ pārān nīpaḥ | tasyaikaśataṃ putrāṇām | teṣāṃ pradhānaḥ kāmpilyādhipatiḥ samaraḥ ||

ViP_4,19.10|

समरस्यापि पारसुपारसदश्वास् त्रयः पुत्राः । पारात् पृथुः पृथोः सुकृतिः सुकृतेर् विभ्राजः । ततश् चाणुहो यः शुकदुहितरं कृत्वीं नामोपयेमे ॥

samarasyāpi pārasupārasadaśvās trayaḥ putrāḥ | pārāt pṛthuḥ pṛthoḥ sukṛtiḥ sukṛter vibhrājaḥ | tataś cāṇuho yaḥ śukaduhitaraṃ kṛtvīṃ nāmopayeme ||

ViP_4,19.11|

अणुहाद् ब्रह्मदत्तः । ततो विष्वक्सेनस् तस्योदक्सेनः । भल्लाटस् तस्यात्मजः । द्विमीढस्य तु यवीनरसंज्ञस् तस्यापि धृतिमांस् ततः सत्यधृतिस् ततश् च दृढनेमिः तस्माच् च सुपार्श्वस् ततः सुमतिस् ततश् च सन्नतिमान् सन्नतिमतः कृतो ऽभूत् । यं हिरण्यनाभो योगम् अध्यापयाम् आस । यश् चतुर्विंशति प्राच्यसामगानां संहिताश् चकार ॥

aṇuhād brahmadattaḥ | tato viṣvaksenas tasyodaksenaḥ | bhallāṭas tasyātmajaḥ | dvimīḍhasya tu yavīnarasaṃjñas tasyāpi dhṛtimāṃs tataḥ satyadhṛtis tataś ca dṛḍhanemiḥ tasmāc ca supārśvas tataḥ sumatis tataś ca sannatimān sannatimataḥ kṛto 'bhūt | yaṃ hiraṇyanābho yogam adhyāpayām āsa | yaś caturviṃśati prācyasāmagānāṃ saṃhitāś cakāra ||

ViP_4,19.12|

कृताच् चोग्रायुधो येन प्राचुर्येण नीपक्षयः कृतः ॥

kṛtāc cogrāyudho yena prācuryeṇa nīpakṣayaḥ kṛtaḥ ||

ViP_4,19.13|

उग्रायुधात् क्षेम्यः क्षेम्यात् सुवीरस् तस्माद् रिपुंजयस् तस्माच् च बहुरथ इत्य् एते पौरवाः । अजमीढस्य नलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्रो ऽभवत् । तस्माद् अपि शान्तिः शान्तेः सुशान्तिः सुशान्तेः पुरुजानुः । ततश् चक्षुस् ततो हर्यश्वः । हर्यश्वान् मुद्गलसृञ्जयबृहदिषुप्रवीरकाम्पिल्याः । पञ्चानाम् एतेषां विषयाणां रक्षणायालम् एते मत्पुत्रा इति पित्राभिहितम् । अतः पाञ्चालाः ॥

ugrāyudhāt kṣemyaḥ kṣemyāt suvīras tasmād ripuṃjayas tasmāc ca bahuratha ity ete pauravāḥ | ajamīḍhasya nalinī nāma patnī tasyāṃ nīlasaṃjñaḥ putro 'bhavat | tasmād api śāntiḥ śānteḥ suśāntiḥ suśānteḥ purujānuḥ | tataś cakṣus tato haryaśvaḥ | haryaśvān mudgalasṛñjayabṛhadiṣupravīrakāmpilyāḥ | pañcānām eteṣāṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇāyālam ete matputrā iti pitrābhihitam | ataḥ pāñcālāḥ ||

ViP_4,19.14|

मुद्गलाच् च मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः । मुद्गलाद् वध्यश्वो वध्यश्वाद् दिवोदासो ऽहल्या च मिथुनम् अभूत् । शरद्वतो ऽहल्यायां शतानन्दो ऽभवत् । शतानन्दात् सत्यधृतिर् धनुर्वेदान्तगो जज्ञे । सत्यधृतेस् तु वराप्सरसम् उर्वशीं दृष्ट्वा रेतः स्कन्नं शरस्तम्बे पपात ॥

mudgalāc ca maudgalyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ | mudgalād vadhyaśvo vadhyaśvād divodāso 'halyā ca mithunam abhūt | śaradvato 'halyāyāṃ śatānando 'bhavat | śatānandāt satyadhṛtir dhanurvedāntago jajñe | satyadhṛtes tu varāpsarasam urvaśīṃ dṛṣṭvā retaḥ skannaṃ śarastambe papāta ||

ViP_4,19.15|

तच् च द्विधा गतम् अपत्यद्वयं कुमारः कन्यका चाभवत् । मृगयाम् उपगतः शान्तनुर् दृष्ट्वा कृपया जग्राह ॥

tac ca dvidhā gatam apatyadvayaṃ kumāraḥ kanyakā cābhavat | mṛgayām upagataḥ śāntanur dṛṣṭvā kṛpayā jagrāha ||

ViP_4,19.16|

ततः स कुमारः कृपः कन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रोणस्य पत्न्य् अभवत् । दिवोदासस्यापि मित्रायुः पुत्रो मित्रायोश् च्यवनो नाम राजा च्यवनात् सुदासः । ततः सौदासः सहदेवस् तस्यापि सोमकः । ततो जन्तुः पुत्रशतज्येष्ठो ऽभवत् । तेषां यवीयान् पृषतः पृषताद् द्रुपदस् तस्माद् धृष्टद्युम्नस् ततो धृष्टकेतुः । अजमीढस्यान्य ऋक्षनामा पुत्रो ऽभूत् । ऋक्षात् संवरणः संवरणाच् च कुरुः । य इदं धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं चकार ॥

tataḥ sa kumāraḥ kṛpaḥ kanyā cāśvatthāmno jananī kṛpī droṇasya patny abhavat | divodāsasyāpi mitrāyuḥ putro mitrāyoś cyavano nāma rājā cyavanāt sudāsaḥ | tataḥ saudāsaḥ sahadevas tasyāpi somakaḥ | tato jantuḥ putraśatajyeṣṭho 'bhavat | teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ pṛṣatād drupadas tasmād dhṛṣṭadyumnas tato dhṛṣṭaketuḥ | ajamīḍhasyānya ṛkṣanāmā putro 'bhūt | ṛkṣāt saṃvaraṇaḥ saṃvaraṇāc ca kuruḥ | ya idaṃ dharmakṣetraṃ kurukṣetraṃ cakāra ||

ViP_4,19.17|

सुधनुर्जह्नुपरीक्षित्प्रमुखाः कुरोः पुत्राः बभूवुः । सुधनुषः पुत्रः सुहोत्रः तस्माच् च्यवनश् च्यवनात् कृतकः । ततश् चोपरिचरो वसुः । बृहद्रथप्रत्यग्रकुशाम्बमावेल्लमत्स्यप्रमुखाः वसोः पुत्राः सप्ताजायन्त । बृहद्रथात् कुशाग्रस् तस्माद् ऋषभस् ततः पुष्पवान् । तस्मात् सत्यहितस् तस्मात् सुधन्वा तस्य च जन्तुः । बृहद्रथाच् चान्यः शकलद्वयजन्मा जरया संधितो जरासंधनामा । तस्मात् सहदेवस् ततः सोमपिस् ततः श्रुतश्रवाः । इत्य् एते मागधा भूभृतः ॥

sudhanurjahnuparīkṣitpramukhāḥ kuroḥ putrāḥ babhūvuḥ | sudhanuṣaḥ putraḥ suhotraḥ tasmāc cyavanaś cyavanāt kṛtakaḥ | tataś coparicaro vasuḥ | bṛhadrathapratyagrakuśāmbamāvellamatsyapramukhāḥ vasoḥ putrāḥ saptājāyanta | bṛhadrathāt kuśāgras tasmād ṛṣabhas tataḥ puṣpavān | tasmāt satyahitas tasmāt sudhanvā tasya ca jantuḥ | bṛhadrathāc cānyaḥ śakaladvayajanmā jarayā saṃdhito jarāsaṃdhanāmā | tasmāt sahadevas tataḥ somapis tataḥ śrutaśravāḥ | ity ete māgadhā bhūbhṛtaḥ ||

§

[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे एकोनविंशो ऽध्यायः ]]

[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ]]

Edition, source and reuse
Edition
M. M. Pathak, The Critical Edition of the Viṣṇupurāṇam, Oriental Institute, Vadodara, 1997–1999.
Electronic text
Peter Schreiner · GRETIL, SUB Göttingen · 2020-07-31
Review status
Source imported; scholarly proofreading pending

The IAST Sanskrit is preserved from the source. Devanāgarī is generated from IAST and awaits proofreading. Source variants and edition notes are shown separately. Unusual numbering and repeated source lines are retained.

TEI chapter extraction, regularized readings, whitespace normalization, reference labels and mechanical IAST-to-Devanāgarī conversion. Original XML preserved. No translation or commentary added.

This text and our script conversion are available under CC BY-NC-SA 4.0, including attribution, noncommercial use and share-alike requirements. This licence applies to the text, independently of the site design.

Hindu Digital Library
ॐ श्री गुरुभ्यो नमःॐ श्री परमात्मने नमः