Aṃśa 4 · Chapter 15

दैत्येश्वरस्य तु वधायाखिललोकोत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणापूर्वं तनुग्रहणं कुर्वता नृसिंहरूपम् आविष्कृतम् । तत्र तु हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत् ॥

daityeśvarasya tu vadhāyākhilalokotpattisthitivināśakāriṇāpūrvaṃ tanugrahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃharūpam āviṣkṛtam | tatra tu hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt ||

निरतिशयपुण्यजातसमुद्भूतम् एतत् सत्त्वम् इति रजोद्रेकप्रेरितैकाग्रमतिस् तद्भावनायोगात् ततो ऽवाप्तवधहैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिलत्रैलोक्याधिक्यधारिणीं दशाननत्वे भोगसंपदम् अवाप ॥

niratiśayapuṇyajātasamudbhūtam etat sattvam iti rajodrekapreritaikāgramatis tadbhāvanāyogāt tato 'vāptavadhahaitukīṃ niratiśayām evākhilatrailokyādhikyadhāriṇīṃ daśānanatve bhogasaṃpadam avāpa ||

नातस् तस्मिन्न् अनादिनिधने परब्रह्मभूते भगवत्य् अनालम्बनीकृते मनसस् तल्लयम् । दशाननत्वे ऽप्य् अनङ्गपराधीनतया जानकीसक्तचेतसो दाशरथिरूपधारिणस् तद्रूपदर्शनम् एवासिन् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतो ऽन्तःकरणस्य मानुषबुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत् ॥

nātas tasminn anādinidhane parabrahmabhūte bhagavaty anālambanīkṛte manasas tallayam | daśānanatve 'py anaṅgaparādhīnatayā jānakīsaktacetaso dāśarathirūpadhāriṇas tadrūpadarśanam evāsin nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato 'ntaḥkaraṇasya mānuṣabuddhir eva kevalam asyābhūt ||

पुनर् अप्य् अच्युतविनिपातमात्रफलम् अखिलभूमण्डलश्लाघ्यचेदिराजकुले जन्माव्याहतं ऐश्वर्यं शिशुपालत्वे चावाप ॥

punar apy acyutavinipātamātraphalam akhilabhūmaṇḍalaślāghyacedirājakule janmāvyāhataṃ aiśvaryaṃ śiśupālatve cāvāpa ||

तत्र त्व् अखिलान्य् एव भगवन्नामकारणान्य् अभवन् । ततश् च तत्कारणकृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युतनाम्नाम् अनवरतम् अनेकजन्मसंवर्धितविद्वेषानुबन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत् ॥

tatra tv akhilāny eva bhagavannāmakāraṇāny abhavan | tataś ca tatkāraṇakṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyutanāmnām anavaratam anekajanmasaṃvardhitavidveṣānubandhicitto vinindanasaṃtarjanādiṣūccāraṇam akarot ||

तच् च रूपम् उत्फुल्लपद्मदलामलाक्षम् अत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्य् अमलकिरीटकेयूरकटकोपशोभितम् उदारपीवरचतुर्बाहुशङ्खचक्रगदाधरम् अतिप्रौढवैरानुभावाद् अटनभोजनस्नानासनशयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नैवापययाव् अस्यात्मचेतसः ॥

tac ca rūpam utphullapadmadalāmalākṣam atyujjvalapītavastradhāry amalakirīṭakeyūrakaṭakopaśobhitam udārapīvaracaturbāhuśaṅkhacakragadādharam atiprauḍhavairānubhāvād aṭanabhojanasnānāsanaśayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu naivāpayayāv asyātmacetasaḥ ||

तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्मवधाय भगवदस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं परं ब्रह्मस्वरूपम् अपगतरागद्वेषादिदोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत् ॥

tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātmavadhāya bhagavadastacakrāṃśumālojjvalam akṣayatejaḥsvarūpaṃ paraṃ brahmasvarūpam apagatarāgadveṣādidoṣaṃ bhagavantam adrākṣīt ||

तावच् च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस् तेन तत्स्मरणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतैवान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ । एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् । अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनाप्य् अखिलसुरासुरादिदुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग् भक्तिमताम् । वसुदेवस्यानकदुन्दुभेः पौरवीरोहिणीमदिराभद्रादेवकीप्रमुखा बह्व्यः पत्न्यो ऽभवन् ॥

tāvac ca bhagavaccakreṇāśu vyāpāditas tena tatsmaraṇadagdhākhilāghasaṃcayo bhagavataivāntam upanītas tasminn eva layam upayayau | etat tavākhilaṃ mayābhihitam | ayaṃ hi bhagavān kīrtitaḥ saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpy akhilasurāsurādidurlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag bhaktimatām | vasudevasyānakadundubheḥ pauravīrohiṇīmadirābhadrādevakīpramukhā bahvyaḥ patnyo 'bhavan ||

बलभद्रसारणशठदुर्मदादीन् पुत्रान् रोहिण्याम् आनकदुन्दुभिर् उत्पादयाम् आस । बलभद्रो ऽपि रेवत्यां निशठोल्मुकौ पुत्राव् अजनयत् । मार्ष्टिमार्षिमच्छिशिशिशुसत्यधृतिप्रमुखाः सारणस्यात्मजाः । भद्राश्वभद्रबाहुदुर्दमभूताद्या रोहिण्याः कुलजाः ॥

balabhadrasāraṇaśaṭhadurmadādīn putrān rohiṇyām ānakadundubhir utpādayām āsa | balabhadro 'pi revatyāṃ niśaṭholmukau putrāv ajanayat | mārṣṭimārṣimacchiśiśiśusatyadhṛtipramukhāḥ sāraṇasyātmajāḥ | bhadrāśvabhadrabāhudurdamabhūtādyā rohiṇyāḥ kulajāḥ ||

नन्दोपनन्दकृतकाद्या मदिरायास् तनयाः । भद्रायाश् चोपनिधिगदाद्याः । वैशाल्यां च कौशिकम् एकम् अजनयत् । आनकदुन्दुभिर् देवक्याम् अपि कीर्तिमत्सुषेणोदायिभद्रसेनर्जुदासभद्रदेवाख्याः षट् पुत्रा जज्ञिरे ॥

nandopanandakṛtakādyā madirāyās tanayāḥ | bhadrāyāś copanidhigadādyāḥ | vaiśālyāṃ ca kauśikam ekam ajanayat | ānakadundubhir devakyām api kīrtimatsuṣeṇodāyibhadrasenarjudāsabhadradevākhyāḥ ṣaṭ putrā jajñire ||

तांश् च सर्वान् एव कंसो घातितवान् । अनन्तरं च सप्तमं गर्भम् अर्धरात्रे भगवत्प्रहिता योगनिद्रा रोहिण्या जठरम् अवकृष्य नीतवती ॥

tāṃś ca sarvān eva kaṃso ghātitavān | anantaraṃ ca saptamaṃ garbham ardharātre bhagavatprahitā yoganidrā rohiṇyā jaṭharam avakṛṣya nītavatī ||

कर्षणाच् चासाव् अपि संकर्षणाख्याम् अवाप ॥

karṣaṇāc cāsāv api saṃkarṣaṇākhyām avāpa ||

ततश् च सकलजगन्महातरुमूलभूतो भूतातीतभविष्यादिसकलसुरासुरमुनिमनुजमनसाम् अप्य् अगोचरो ऽब्जभवप्रमुखैर् अनलप्रमुखैश् च प्रणम्यावनिभारहरणाय प्रसादितो भगवान् अनादिमध्यो देवकीगर्भे समवततार वासुदेवः ॥

tataś ca sakalajaganmahātarumūlabhūto bhūtātītabhaviṣyādisakalasurāsuramunimanujamanasām apy agocaro 'bjabhavapramukhair analapramukhaiś ca praṇamyāvanibhāraharaṇāya prasādito bhagavān anādimadhyo devakīgarbhe samavatatāra vāsudevaḥ ||

तत्प्रसादविवर्धितमानाभिमाना च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भम् अधिष्ठितवती ॥

tatprasādavivardhitamānābhimānā ca yoganidrā nandagopapatnyā yaśodāyā garbham adhiṣṭhitavatī ||

सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहम् अव्यालादिभयं स्वस्थमानसम् अखिलम् एवैतज् जगद् अपास्ताधर्मम् अभवत् तस्मिंश् च पुण्डरीकनयने जायमाने ॥

suprasannādityacandrādigraham avyālādibhayaṃ svasthamānasam akhilam evaitaj jagad apāstādharmam abhavat tasmiṃś ca puṇḍarīkanayane jāyamāne ||

जातेन च तेनाखिलम् एवैतत् सन्मार्गवर्ति जगद् अक्रियत । भगवतो ऽप्य् अत्र मर्त्यलोके ऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्य् एकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम् अभवन् । तासां च रुक्मिणीसत्यभामाजाम्बवतीचारुहासिनीप्रमुखा ह्य् अष्टौ पत्न्यः प्रधाना । तासु चाष्टायुतानि लक्षं च पुत्राणां भगवान् अखिलमूर्तिर् अनादिमान् अजनयत् ॥

jātena ca tenākhilam evaitat sanmārgavarti jagad akriyata | bhagavato 'py atra martyaloke 'vatīrṇasya ṣoḍaśasahasrāṇy ekottaraśatādhikāni bhāryāṇām abhavan | tāsāṃ ca rukmiṇīsatyabhāmājāmbavatīcāruhāsinīpramukhā hy aṣṭau patnyaḥ pradhānā | tāsu cāṣṭāyutāni lakṣaṃ ca putrāṇāṃ bhagavān akhilamūrtir anādimān ajanayat ||

तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्णसाम्बादयस् त्रयोदश प्रधानाः । प्रद्युम्नो ऽपि रुक्मिणस् तनयां ककुद्वतीं नामोपयेमे । तस्याम् अस्यानिरुद्धो जज्ञे । अनिरुद्धो ऽपि रुक्मिण एव पौत्रीं सुभद्रां नामोपयेमे । तस्याम् अस्य वज्रो ऽभवत् । वज्रस्य प्रतिबाहुस् तस्यापि सुचारुः । एवम् अनेकशतसाहस्रपुरुषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुरुषसंख्या वर्षशतैर् अपि ज्ञातुं न शक्यते ॥

teṣāṃ ca pradyumnacārudeṣṇasāmbādayas trayodaśa pradhānāḥ | pradyumno 'pi rukmiṇas tanayāṃ kakudvatīṃ nāmopayeme | tasyām asyāniruddho jajñe | aniruddho 'pi rukmiṇa eva pautrīṃ subhadrāṃ nāmopayeme | tasyām asya vajro 'bhavat | vajrasya pratibāhus tasyāpi sucāruḥ | evam anekaśatasāhasrapuruṣasaṃkhyasya yadukulasya puruṣasaṃkhyā varṣaśatair api jñātuṃ na śakyate ||

यतो हि श्लोकाव् अत्र चरितार्थौ ॥

yato hi ślokāv atra caritārthau ||

[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]]

[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]]