Aṃśa 3 · Chapter 7

यथावत् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया गुरो श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्व् एकं तद् भवान् प्रब्रवीतु मे ॥

yathāvat kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā guro śrotum icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tad bhavān prabravītu me //

सप्तद्वीपानि पातालवीथ्यश् च सुमहामुने सप्त लोकाश् च ये ऽन्तःस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः ॥

saptadvīpāni pātālavīthyaś ca sumahāmune sapta lokāś ca ye 'ntaḥsthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ //

स्थूलैः सूक्ष्मैस् तथासूक्ष्मैः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरैस् तथा स्थूलैः स्थूलतरैश् चैतत् सर्वं प्राणिभिर् आवृतम् ॥

sthūlaiḥ sūkṣmais tathāsūkṣmaiḥ sūkṣmāt sūkṣmatarais tathā sthūlaiḥ sthūlataraiś caitat sarvaṃ prāṇibhir āvṛtam //

अङ्गुलस्याष्टभागो ऽपि न सो ऽस्ति मुनिसत्तम न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥

aṅgulasyāṣṭabhāgo 'pi na so 'sti munisattama na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ //

सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल आयुषो ऽन्ते ततो यान्ति यातनास् तत्प्रचोदिताः ॥

sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila āyuṣo 'nte tato yānti yātanās tatpracoditāḥ //

यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्व् अथ योनिषु जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणाम् एष निर्णयः ॥

yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsv atha yoniṣu jantavaḥ parivartante śāstrāṇām eṣa nirṇayaḥ //

सो ऽहम् इच्छामि तच् छ्रोतुं यमस्य वशवर्तिनः न भवन्ति नरा येन तत् कर्म कथयामलम् ॥

so 'ham icchāmi tac chrotuṃ yamasya vaśavartinaḥ na bhavanti narā yena tat karma kathayāmalam //

अयम् एव मुने प्रश्नो नकुलेन महात्मना पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत् तच् छृणुष्व मे ॥

ayam eva mune praśno nakulena mahātmanā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yat tac chṛṇuṣva me //

पुरा ममागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्विजः माम् उवाच स पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः ॥

purā mamāgato vatsa sakhā kāliṅgako dvijaḥ mām uvāca sa pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ //

तेनाख्यातम् इदं चेदम् इत्थं चैतद् भविष्यति तथा च तद् अभूद् वत्स यथोक्तं तेन धीमता ॥

tenākhyātam idaṃ cedam itthaṃ caitad bhaviṣyati tathā ca tad abhūd vatsa yathoktaṃ tena dhīmatā //

स पृष्टश् च मया भूयः श्रद्दधानेन वै द्विजः यद् यद् आह न तद् दृष्टम् अन्यथा हि मया क्वचित् ॥

sa pṛṣṭaś ca mayā bhūyaḥ śraddadhānena vai dvijaḥ yad yad āha na tad dṛṣṭam anyathā hi mayā kvacit //

एकदा तु मया पृष्टम् यद् एतद् भवतोदितम् प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर् वचः ॥

ekadā tu mayā pṛṣṭam yad etad bhavatoditam prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya muner vacaḥ //

जातिस्मरेण कथितं रहस्यं परमं मम यमकिंकरयोर् यो ऽभूत् संवादस् तं ब्रवीमि ते ॥

jātismareṇa kathitaṃ rahasyaṃ paramaṃ mama yamakiṃkarayor yo 'bhūt saṃvādas taṃ bravīmi te //

स्वपुरुषम् अभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुर् अहम् अन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥

svapuruṣam abhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle parihara madhusūdanaprapannān prabhur aham anyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām //

अहम् अमरगणार्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः ॥

aham amaragaṇārcitena dhātrā yama iti lokahitāhite niyuktaḥ //

हरिगुरुवशगो ऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः ॥

hariguruvaśago 'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ //

कटकमुकुटकर्णिकादिभेदैः कनकम् अभेदम् अपीष्यते यथैकम् सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर् हरिर् अखिलाभिर् उदीर्यते तथैकः ॥

kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakam abhedam apīṣyate yathaikam surapaśumanujādikalpanābhir harir akhilābhir udīryate tathaikaḥ //

क्षितिजलपरमाणवो ऽनिलान्ते पुनर् अपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याः सुरपशुमनुजादयस् तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन ॥

kṣitijalaparamāṇavo 'nilānte punar api yānti yathaikatāṃ dharitryāḥ surapaśumanujādayas tathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena //

हरिम् अमरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः तम् अपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाग्निम् आज्यसिक्तम् ॥

harim amaragaṇārcitāṅghripadmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi martyaḥ tam apagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṛtya yathāgnim ājyasiktam //

इति यमवचनं निशम्य पाशी यमपुरुषस् तम् उवाच धर्मराजम् कथय मम विभो समस्तधातुर् भवति हरेः खलु यादृशो ऽस्य भक्तः ॥

iti yamavacanaṃ niśamya pāśī yamapuruṣas tam uvāca dharmarājam kathaya mama vibho samastadhātur bhavati hareḥ khalu yādṛśo 'sya bhaktaḥ //

न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिर् आत्मसुहृद्विपक्षपक्षे न हरति न च हन्ति किंचिद् उच्चैः सितमनसं तम् अवैहि विष्णुभक्तम् ॥

na calati nijavarṇadharmato yaḥ samamatir ātmasuhṛdvipakṣapakṣe na harati na ca hanti kiṃcid uccaiḥ sitamanasaṃ tam avaihi viṣṇubhaktam //

कलिकलुषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर् मलिनीकृतो ऽस्तमोहे मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततम् अवैहि हरेर् अतीव भक्तम् ॥

kalikaluṣamalena yasya nātmā vimalamater malinīkṛto 'stamohe manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatam avaihi harer atīva bhaktam //

कनकम् अपि रहस्य् अवेक्ष्य बुद्ध्या तृणम् इव यः समवैति वै परस्वम् भवति च भगवत्य् अनन्यचेताः पुरुषवरं तम् अवैहि विष्णुभक्तम् ॥

kanakam api rahasy avekṣya buddhyā tṛṇam iva yaḥ samavaiti vai parasvam bhavati ca bhagavaty ananyacetāḥ puruṣavaraṃ tam avaihi viṣṇubhaktam //

स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णुर् मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जे भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः ॥

sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva viṣṇur manasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ na hi tuhinamayūkharaśmipuñje bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ //

विमलमतिर् अमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितो ऽखिलसत्त्वमित्रभूतः प्रियहितवचनो ऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः ॥

vimalamatir amatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito 'khilasattvamitrabhūtaḥ priyahitavacano 'stamānamāyo vasati sadā hṛdi tasya vāsudevaḥ //

वसति हृदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमाञ् जगतो ऽस्य सौम्यरूपः क्षितिरसम् अतिरम्यम् आत्मनो ऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः ॥

vasati hṛdi sanātane ca tasmin bhavati pumāñ jagato 'sya saumyarūpaḥ kṣitirasam atiramyam ātmano 'ntaḥ kathayati cārutayaiva śālapotaḥ //

यमनियमविधूतकल्मषाणाम् अनुदिनम् अच्युतसक्तमानसानाम् अपगतमदमानमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण मानवानाम् ॥

yamaniyamavidhūtakalmaṣāṇām anudinam acyutasaktamānasānām apagatamadamānamatsarāṇāṃ vraja bhaṭa dūratareṇa mānavānām //

हृदि यदि भगवान् अनादिर् आस्ते हरिर् असिशङ्खगदाधरो ऽव्ययात्मा तदघम् अघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारम् अर्के ॥

hṛdi yadi bhagavān anādir āste harir asiśaṅkhagadādharo 'vyayātmā tadagham aghavighātakartṛbhinnaṃ bhavati kathaṃ sati cāndhakāram arke //

हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठुराणि यश् च अशुभजनितदुर्मदस्य पुंसः कलुषमतेर् हृदि तस्य नास्त्य् अनन्तः ॥

harati paradhanaṃ nihanti jantūn vadati tathānṛtaniṣṭhurāṇi yaś ca aśubhajanitadurmadasya puṃsaḥ kaluṣamater hṛdi tasya nāsty anantaḥ //

न सहति परसंपदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सताम् असाधुः न यजति न ददाति यश् च सन्तं मनसि न तस्य जनार्दनो ऽधमस्य ॥

na sahati parasaṃpadaṃ vinindāṃ kaluṣamatiḥ kurute satām asādhuḥ na yajati na dadāti yaś ca santaṃ manasi na tasya janārdano 'dhamasya //

परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे शठमतिर् उपयाति यो ऽर्थतृष्णां तम् अधमचेष्टम् अवैहि नास्य भक्तम् ॥

paramasuhṛdi bāndhave kalatre sutatanayāpitṛmātṛbhṛtyavarge śaṭhamatir upayāti yo 'rthatṛṣṇāṃ tam adhamaceṣṭam avaihi nāsya bhaktam //

अशुभमतिर् असत्प्रवृत्तिसक्तः सततम् अनार्यविशालसङ्गमत्तः अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर् न हि वासुदेवभक्तः ॥

aśubhamatir asatpravṛttisaktaḥ satatam anāryaviśālasaṅgamattaḥ anudinakṛtapāpabandhayatnaḥ puruṣapaśur na hi vāsudevabhaktaḥ //

सकलम् इदम् अहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः इति मतिर् अमला भवत्य् अनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात् ॥

sakalam idam ahaṃ ca vāsudevaḥ paramapumān parameśvaraḥ sa ekaḥ iti matir amalā bhavaty anante hṛdayagate vraja tān vihāya dūrāt //

कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शङ्खचक्रपाणे भव शरणम् इतीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तान् अपापान् ॥

kamalanayana vāsudeva viṣṇo dharaṇidharācyuta śaṅkhacakrapāṇe bhava śaraṇam itīrayanti ye vai tyaja bhaṭa dūratareṇa tān apāpān //

वसति मनसि यस्य सो ऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते तव गतिर् अथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्यबलस्य सो ऽन्यलोक्यः ॥

vasati manasi yasya so 'vyayātmā puruṣavarasya na tasya dṛṣṭipāte tava gatir athavā mamāsti cakra pratihatavīryabalasya so 'nyalokyaḥ //

इति निजभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः मम कथितम् इदं च तेन तुभ्यं कुरुवर सम्यग् इदं मयापि चोक्तम् ॥

iti nijabhaṭaśāsanāya devo ravitanayaḥ sa kilāha dharmarājaḥ mama kathitam idaṃ ca tena tubhyaṃ kuruvara samyag idaṃ mayāpi coktam //

नकुलैतन् ममाख्यातं पूर्वं तेन द्विजन्मना कलिङ्गदेशाद् अभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना ॥

nakulaitan mamākhyātaṃ pūrvaṃ tena dvijanmanā kaliṅgadeśād abhyetya prīyatā sumahātmanā //

मयाप्य् एतद् यथान्यायं सम्यग् वत्स तवोदितम् यथा विष्णुम् ऋते नान्यत् त्राणं संसारसागरे ॥

mayāpy etad yathānyāyaṃ samyag vatsa tavoditam yathā viṣṇum ṛte nānyat trāṇaṃ saṃsārasāgare //

किंकरा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातना समर्थास् तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा ॥

kiṃkarā daṇḍapāśau vā na yamo na ca yātanā samarthās tasya yasyātmā keśavālambanaḥ sadā //

एतन् मुने तवाख्यातं गीतं वैवस्वतेन यत् त्वत्प्रश्नानुगतं सम्यक् किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि ॥

etan mune tavākhyātaṃ gītaṃ vaivasvatena yat tvatpraśnānugataṃ samyak kim anyac chrotum icchasi //