Aṃśa 3 · Chapter 2

प्रोक्तान्य् एतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै भविष्याण्य् अपि विप्रर्षे ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि ॥

proktāny etāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai bhaviṣyāṇy api viprarṣe mamākhyātuṃ tvam arhasi //

सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत् तनया विश्वकर्मणः मनुर् यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने ॥

sūryasya patnī saṃjñābhūt tanayā viśvakarmaṇaḥ manur yamo yamī caiva tadapatyāni vai mune //

असहन्ती तु सा भर्तुस् तेजश् छायां युयोज वै भर्तुः शुश्रूषणे ऽरण्यं स्वयं च तपसे ययौ ॥

asahantī tu sā bhartus tejaś chāyāṃ yuyoja vai bhartuḥ śuśrūṣaṇe 'raṇyaṃ svayaṃ ca tapase yayau //

संज्ञेयम् इत्य् अथार्कश् च छायायाम् आत्मजत्रयम् शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्य् अजीजनत् ॥

saṃjñeyam ity athārkaś ca chāyāyām ātmajatrayam śanaiścaraṃ manuṃ cānyaṃ tapatīṃ cāpy ajījanat //

छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा तदान्येयम् असौ बुद्धिर् इत्य् आसीद् यमसूर्ययोः ॥

chāyāsaṃjñā dadau śāpaṃ yamāya kupitā yadā tadānyeyam asau buddhir ity āsīd yamasūryayoḥ //

ततो विवस्वान् आख्याते तयैवारण्यसंस्थिताम् समाधिदृष्ट्या ददृशे ताम् अश्वां तपसि स्थिताम् ॥

tato vivasvān ākhyāte tayaivāraṇyasaṃsthitām samādhidṛṣṭyā dadṛśe tām aśvāṃ tapasi sthitām //

वाजिरूपधरः सो ऽपि तस्यां देवाव् अथाश्विनौ जनयाम् आस रेवन्तं रेतसो ऽन्ते च भास्करः ॥

vājirūpadharaḥ so 'pi tasyāṃ devāv athāśvinau janayām āsa revantaṃ retaso 'nte ca bhāskaraḥ //

आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह ॥

āninye ca punaḥ saṃjñāṃ svasthānaṃ bhagavān raviḥ tejasaḥ śamanaṃ cāsya viśvakarmā cakāra ha //

भ्रमम् आरोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोविशातनम् कृतवान् अष्टमं भागं न व्यशातयताव्ययम् ॥

bhramam āropya sūryaṃ tu tasya tejoviśātanam kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ na vyaśātayatāvyayam //

यत् सूर्याद् वैष्णवं तेजः शातितं विश्वकर्मणा जाज्वल्यमानम् अपतत् तद् भूमौ मुनिसत्तम ॥

yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ śātitaṃ viśvakarmaṇā jājvalyamānam apatat tad bhūmau munisattama //

त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च ॥

tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca //

शक्तिं गुहस्य देवानाम् अन्येषां च यद् आयुधम् तत् सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत् ॥

śaktiṃ guhasya devānām anyeṣāṃ ca yad āyudham tat sarvaṃ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat //

छायासंज्ञासुतो यो ऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः पूर्वजस्य सवर्णो ऽसौ सावर्णिस् तेन कथ्यते ॥

chāyāsaṃjñāsuto yo 'sau dvitīyaḥ kathito manuḥ pūrvajasya savarṇo 'sau sāvarṇis tena kathyate //

तस्य मन्वन्तरं ह्य् एतत् सावर्णिकम् अथाष्टमम् तच् छृणुष्व महाभाग भविष्यं कथयामि ते ॥

tasya manvantaraṃ hy etat sāvarṇikam athāṣṭamam tac chṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyaṃ kathayāmi te //

सावर्णिस् तु मनुर् यो ऽसौ मैत्रेय भविता ततः सुतपाश् चामिताभाश् च मुख्याश् चापि तदा सुराः ॥

sāvarṇis tu manur yo 'sau maitreya bhavitā tataḥ sutapāś cāmitābhāś ca mukhyāś cāpi tadā surāḥ //

तेषां गणस् तु देवानाम् एकैको विंशकः स्मृतः सप्तर्षीन् अपि वक्ष्यामि भविष्यान् मुनिसत्तम ॥

teṣāṃ gaṇas tu devānām ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ saptarṣīn api vakṣyāmi bhaviṣyān munisattama //

दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रौणिस् तथापरः मत्पुत्रश् च तथा व्यास ऋश्यशृङ्गश् च सप्तमः ॥

dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo drauṇis tathāparaḥ matputraś ca tathā vyāsa ṛśyaśṛṅgaś ca saptamaḥ //

विष्णुप्रसादाद् अनघः पातालान्तरगोचरः विरोचनसुतस् तेषां बलिर् इन्द्रो भविष्यति ॥

viṣṇuprasādād anaghaḥ pātālāntaragocaraḥ virocanasutas teṣāṃ balir indro bhaviṣyati //

विरजाश् चार्वरीवंश् च निर्मोहाद्यास् तथापरे सावर्णेस् तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः ॥

virajāś cārvarīvaṃś ca nirmohādyās tathāpare sāvarṇes tu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ //

नवमो दक्षसावर्णिर् मैत्रेय भविता मनुः ॥

navamo dakṣasāvarṇir maitreya bhavitā manuḥ //

पारा मरीचिगर्भाश् च सुधर्माणस् तथा त्रिधा भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः ॥

pārā marīcigarbhāś ca sudharmāṇas tathā tridhā bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ //

तेषाम् इन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्य् अद्भुतो द्विज ॥

teṣām indro mahāvīryo bhaviṣyaty adbhuto dvija //

सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर् मेधातिथिस् तथा ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस् तत्रैते च महर्षयः ॥

savano dyutimān bhavyo vasur medhātithis tathā jyotiṣmān saptamaḥ satyas tatraite ca maharṣayaḥ //

धृतकेतुर् दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः पृथुश्रवाद्याश् च तथा दक्षसावर्णिकात्मजाः ॥

dhṛtaketur dīptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ pṛthuśravādyāś ca tathā dakṣasāvarṇikātmajāḥ //

दशमो ब्रह्मसावर्णिर् भविष्यति मुने मनुः सुधामानो विरुद्धाश् च शतसंख्यास् तथा सुराः ॥

daśamo brahmasāvarṇir bhaviṣyati mune manuḥ sudhāmāno viruddhāś ca śatasaṃkhyās tathā surāḥ //

तेषाम् इन्द्रश् च भविता शान्तिर् नाम महाबलः सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तदा ताञ् छृणुष्व च ॥

teṣām indraś ca bhavitā śāntir nāma mahābalaḥ saptarṣayo bhaviṣyanti ye tadā tāñ chṛṇuṣva ca //

हविष्मान् सुकृतिः सत्यो ह्य् अपांमूर्तिस् तथापरः नाभागो ऽप्रतिमौजाश् च सत्यकेतुस् तथैव च ॥

haviṣmān sukṛtiḥ satyo hy apāṃmūrtis tathāparaḥ nābhāgo 'pratimaujāś ca satyaketus tathaiva ca //

सुक्षेत्रश् चोत्तमौजाश् च भूरिषेणादयो दश ब्रह्मसावर्णिपुत्रास् तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम् ॥

sukṣetraś cottamaujāś ca bhūriṣeṇādayo daśa brahmasāvarṇiputrās tu rakṣiṣyanti vasuṃdharām //

एकादशश् च भविता धर्मसावर्णिको मनुः ॥

ekādaśaś ca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ //

विहंगमाः कामगमा निर्माणरुचयस् तथा गणास् त्व् एते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् एकैकस् त्रिंशकस् तेषां गणश् चेन्द्रश् च वै वृषः ॥

vihaṃgamāḥ kāmagamā nirmāṇarucayas tathā gaṇās tv ete tadā mukhyā devānāṃ ca bhaviṣyatām ekaikas triṃśakas teṣāṃ gaṇaś cendraś ca vai vṛṣaḥ //

निश्चरश् चाग्नितेजाश् च वपुष्मान् विष्णुर् आरुणिः हविष्मान् अनघश् चैते भव्याः सप्तर्षयस् तथा ॥

niścaraś cāgnitejāś ca vapuṣmān viṣṇur āruṇiḥ haviṣmān anaghaś caite bhavyāḥ saptarṣayas tathā //

सर्वगः सर्वधर्मा च देवानीकादयस् तथा भविष्यन्ति मनोस् तस्य तनयाः पृथिवीश्वराः ॥

sarvagaḥ sarvadharmā ca devānīkādayas tathā bhaviṣyanti manos tasya tanayāḥ pṛthivīśvarāḥ //

रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भविता द्वादशो मनुः ऋतधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान् ॥

rudraputras tu sāvarṇir bhavitā dvādaśo manuḥ ṛtadhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān //

हरिता लोहिता देवास् तथा सुमनसो द्विज सुकर्माणः सुपाराश् च दशकाः पञ्च वै गणाः ॥

haritā lohitā devās tathā sumanaso dvija sukarmāṇaḥ supārāś ca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ //

तपस्वी सुतपाश् चैव तपोमूर्तिस् तपोरतिः तपोधृतिर् द्युतिश् चान्यः सप्तमस् तु तपोधनः ॥

tapasvī sutapāś caiva tapomūrtis taporatiḥ tapodhṛtir dyutiś cānyaḥ saptamas tu tapodhanaḥ //

देववान् उपदेवश् च देवश्रेष्ठादयस् तथा मनोस् तस्य महावीर्या भविष्यन्ति सुता नृपाः ॥

devavān upadevaś ca devaśreṣṭhādayas tathā manos tasya mahāvīryā bhaviṣyanti sutā nṛpāḥ //

त्रयोदशो रौच्यनामा भविष्यति मुने मनुः ॥

trayodaśo raucyanāmā bhaviṣyati mune manuḥ //

सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस् तथा सुराः त्रयस् त्रिंशद्विभेदास् ते देवानां ये तु वै गणाः ॥

sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇas tathā surāḥ trayas triṃśadvibhedās te devānāṃ ye tu vai gaṇāḥ //

दिवस्पतिर् महावीर्यस् तेषाम् इन्द्रो भविष्यति ॥

divaspatir mahāvīryas teṣām indro bhaviṣyati //

निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च निष्प्रकम्पो निरुत्सुकः धृतिमान् अव्ययश् चान्यः सप्तमः सुतपा मुनिः सप्तर्षयस् त्व् इमे तस्य पुत्रान् अपि निबोध मे ॥

nirmohas tattvadarśī ca niṣprakampo nirutsukaḥ dhṛtimān avyayaś cānyaḥ saptamaḥ sutapā muniḥ saptarṣayas tv ime tasya putrān api nibodha me //

चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षितः ॥

citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣitaḥ //

भौत्यश् चतुर्दशश् चात्र मैत्रेय भविता मनुः शुचिर् इन्द्रः सुरगणास् तत्र पञ्च शृणुष्व तान् ॥

bhautyaś caturdaśaś cātra maitreya bhavitā manuḥ śucir indraḥ suragaṇās tatra pañca śṛṇuṣva tān //

चाक्षुषाश् च पवित्राश् च कनिष्ठा भ्राजिरास् तथा वाचावृद्धाश् च वै देवाः सप्तर्षीन् अपि मे शृणु ॥

cākṣuṣāś ca pavitrāś ca kaniṣṭhā bhrājirās tathā vācāvṛddhāś ca vai devāḥ saptarṣīn api me śṛṇu //

अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधो ऽग्नीध्र एव च युक्तस् तथा जितश् चान्यो मनुपुत्रान् अतः शृणु ॥

agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadho 'gnīdhra eva ca yuktas tathā jitaś cānyo manuputrān ataḥ śṛṇu //

ऊरुगम्भीरबुध्नाद्या मनोस् तस्य सुता नृपाः कथिता मुनिशार्दूल पालयिष्यन्ति ये महीम् ॥

ūrugambhīrabudhnādyā manos tasya sutā nṛpāḥ kathitā muniśārdūla pālayiṣyanti ye mahīm //

चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः प्रवर्तयन्ति तान् एत्य भुवि सप्तर्षयो दिवः ॥

caturyugānte vedānāṃ jāyate kila viplavaḥ pravartayanti tān etya bhuvi saptarṣayo divaḥ //

कृते कृते स्मृतेर् विप्र प्रणेता जायते मनुः देवा यज्ञभुजस् ते तु यावन् मन्वन्तरं तु तत् ॥

kṛte kṛte smṛter vipra praṇetā jāyate manuḥ devā yajñabhujas te tu yāvan manvantaraṃ tu tat //

भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन् मन्वन्तरं तु तैः तदन्वयोद्भवैश् चैव तावद् भूः परिपाल्यते ॥

bhavanti ye manoḥ putrā yāvan manvantaraṃ tu taiḥ tadanvayodbhavaiś caiva tāvad bhūḥ paripālyate //

मनुः सप्तर्षयो देवा भूपालाश् च मनोः सुताः मन्वन्तरे भवन्त्य् एते शक्रश् चैवाधिकारिणः ॥

manuḥ saptarṣayo devā bhūpālāś ca manoḥ sutāḥ manvantare bhavanty ete śakraś caivādhikāriṇaḥ //

चतुर्दशभिर् एतैस् तु गतैर् मन्वन्तरैर् द्विज सहस्रयुगपर्यन्तः कल्पो निःशेष उच्यते ॥

caturdaśabhir etais tu gatair manvantarair dvija sahasrayugaparyantaḥ kalpo niḥśeṣa ucyate //

तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहाव् अम्बुसंप्लवे ॥

tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāv ambusaṃplave //

त्रैलोक्यम् अखिलं ग्रस्त्वा भगवान् आदिकृद् विभुः स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः ॥

trailokyam akhilaṃ grastvā bhagavān ādikṛd vibhuḥ svamāyāsaṃsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ //

ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः सृष्टिं करोत्य् अव्ययात्मा कल्पे कल्पे रजोगुणः ॥

tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṃ tathā punaḥ sṛṣṭiṃ karoty avyayātmā kalpe kalpe rajoguṇaḥ //

मनवो भूभुजः सेन्द्रा देवाः सप्तर्षयस् तथा सात्त्विको ऽंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम ॥

manavo bhūbhujaḥ sendrā devāḥ saptarṣayas tathā sāttviko 'ṃśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama //

चतुर्युगे ऽप्य् असौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षणः युगव्यवस्थां कुरुते यथा मैत्रेय तच् छृणु ॥

caturyuge 'py asau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣaṇaḥ yugavyavasthāṃ kurute yathā maitreya tac chṛṇu //

कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥

kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ //

चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायाम् अपि स प्रभुः दुष्टानां निग्रहं कुर्वन् परिपाति जगत्त्रयम् ॥

cakravartisvarūpeṇa tretāyām api sa prabhuḥ duṣṭānāṃ nigrahaṃ kurvan paripāti jagattrayam //

वेदम् एकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर् विभुः करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥

vedam ekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā śākhāśatair vibhuḥ karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk //

वेदांस् तु द्वापरे व्यस्य कलेर् अन्ते पुनर् हरिः कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान् मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥

vedāṃs tu dvāpare vyasya kaler ante punar hariḥ kalkisvarūpī durvṛttān mārge sthāpayati prabhuḥ //

एवम् एष जगत् सर्वं परिपाति करोति च हन्ति चान्तेष्व् अनन्तात्मा नास्त्य् अस्माद् व्यतिरेकि यत् ॥

evam eṣa jagat sarvaṃ paripāti karoti ca hanti cānteṣv anantātmā nāsty asmād vyatireki yat //

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान् महात्मनः तद् अत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस् तव ॥

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvabhūtān mahātmanaḥ tad atrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitas tava //

मन्वन्तराण्य् अशेषाणि कथितानि मया तव मन्वन्तराधिपांश् चैव किम् अन्यत् कथयामि ते ॥

manvantarāṇy aśeṣāṇi kathitāni mayā tava manvantarādhipāṃś caiva kim anyat kathayāmi te //