Aṃśa 3 · Chapter 15

ब्राह्मणान् भोजयेच् छ्राद्धे यद्गुणांस् तान् निबोध मे ॥

brāhmaṇān bhojayec chrāddhe yadguṇāṃs tān nibodha me //

त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् वेदविच् छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः ॥

triṇāciketas trimadhus trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit vedavic chrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ //

ऋत्विक्स्वस्रीयदौहित्रजामातृश्वशुरास् तथा मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस् तथा शिष्याः संबन्धिनश् चैव मातापितृरतश् च यः ॥

ṛtviksvasrīyadauhitrajāmātṛśvaśurās tathā mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratas tathā śiṣyāḥ saṃbandhinaś caiva mātāpitṛrataś ca yaḥ //

एतान् नियोजयेच् छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमं नृप ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थम् अनुकल्पेष्व् अनन्तरान् ॥

etān niyojayec chrāddhe pūrvoktān prathamaṃ nṛpa brāhmaṇān pitṛpuṣṭyartham anukalpeṣv anantarān //

मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस् तथा द्विजः कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ॥

mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantas tathā dvijaḥ kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī //

अभिशस्तस् तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः भृतकाध्यापकस् तद्वद् भृतकाध्यापितश् च यः ॥

abhiśastas tathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ bhṛtakādhyāpakas tadvad bhṛtakādhyāpitaś ca yaḥ //

परपूर्वापतिश् चैव मातापित्रोस् तथोज्झकः ॥

parapūrvāpatiś caiva mātāpitros tathojjhakaḥ //

वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिर् एव च ॥

vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatir eva ca //

तथा देवलकश् चैव श्राद्धे नार्हति केतनम् ॥

tathā devalakaś caiva śrāddhe nārhati ketanam //

प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ् श्रोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् कथयेच् च तदैवैषां नियोगान् पितृदैविकान् ॥

prathame 'hni budhaḥ śastāñ śrotriyādīn nimantrayet kathayec ca tadaivaiṣāṃ niyogān pitṛdaivikān //

ततः क्रोधव्यवायादीन् आयासं च द्विजैः सह यजमानो न कुर्वीत दोषस् तत्र महान् अयम् ॥

tataḥ krodhavyavāyādīn āyāsaṃ ca dvijaiḥ saha yajamāno na kurvīta doṣas tatra mahān ayam //

श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्य् आत्मनः पितॄन् ॥

śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca vyavāyī retaso garte majjayaty ātmanaḥ pitṝn //

तस्मात् प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् अनिमन्त्र्य द्विजान् गेहम् आगतान् भोजयेद् यतीन् ॥

tasmāt prathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam animantrya dvijān geham āgatān bhojayed yatīn //

पादशौचादिना गेहम् आगतान् पूजयेद् द्विजान् ॥

pādaśaucādinā geham āgatān pūjayed dvijān //

पवित्रपाणिर् आचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् पितॄणाम् अयुजो युग्मान् देवानाम् इच्छया द्विजान् ॥

pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet pitṝṇām ayujo yugmān devānām icchayā dvijān //

देवानाम् एकम् एकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ॥

devānām ekam ekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet //

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् कुर्वीत भक्तिसंपन्नस् तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥

tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam kurvīta bhaktisaṃpannas tantraṃ vā vaiśvadevikam //

प्राङ्मुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानाम् उभयात्मकान् पितृपैतामहानां च भोजयेच् चाप्य् उदङ्मुखान् ॥

prāṅmukhān bhojayed viprān devānām ubhayātmakān pitṛpaitāmahānāṃ ca bhojayec cāpy udaṅmukhān //

पृथक् तयोः केचिद् आहुः श्राद्धस्य करणं नृप एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्य् अन्ये महर्षयः ॥

pṛthak tayoḥ kecid āhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa ekatraikena pākena vadanty anye maharṣayaḥ //

विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घ्यं विधानतः कुर्याद् आवाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ॥

viṣṭarārthaṃ kuśān dattvā saṃpūjyārghyaṃ vidhānataḥ kuryād āvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā //

यवाम्बुना च देवानां दद्याद् अर्घ्यं विधानतः स्रग्गन्धधूपदीपांश् च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ॥

yavāmbunā ca devānāṃ dadyād arghyaṃ vidhānataḥ sraggandhadhūpadīpāṃś ca dattvā tebhyo yathāvidhi //

पितॄणाम् अपसव्यं तत् सर्वम् एवोपकल्पयेत् अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् ॥

pitṝṇām apasavyaṃ tat sarvam evopakalpayet anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān //

मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्याद् आवाहनं बुधः तिलाम्बुना चापसव्यं दद्याद् अर्घ्यादिकं नृप ॥

mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryād āvāhanaṃ budhaḥ tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyād arghyādikaṃ nṛpa //

काले तत्रातिथिं प्राप्तम् अन्नकामं नृपाध्वगम् ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः कामं तम् अपि भोजयेत् ॥

kāle tatrātithiṃ prāptam annakāmaṃ nṛpādhvagam brāhmaṇair abhyanujñātaḥ kāmaṃ tam api bhojayet //

योगिनो विविधै रूपैर् नराणाम् उपकारिणः भ्रमन्ति पृथिवीम् एताम् अविज्ञातस्वरूपिणः ॥

yogino vividhai rūpair narāṇām upakāriṇaḥ bhramanti pṛthivīm etām avijñātasvarūpiṇaḥ //

तस्माद् अभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः ॥

tasmād abhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ //

जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जम् अन्नं ततो ऽनले अनुज्ञातो द्विजैस् तैस् तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ ॥

juhuyād vyañjanakṣāravarjam annaṃ tato 'nale anujñāto dvijais tais tu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha //

अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्य् आदौ नृपाहुतिः सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ॥

agnaye kavyavāhāya svāhety ādau nṛpāhutiḥ somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram //

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः हुतावशिष्टम् अल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ॥

vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ hutāvaśiṣṭam alpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet //

ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थम् अभीष्टम् अतिसंस्कृतम् दत्त्वा जुषध्वम् इच्छातो वाच्यम् एतद् अनिष्ठुरम् ॥

tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyartham abhīṣṭam atisaṃskṛtam dattvā juṣadhvam icchāto vācyam etad aniṣṭhuram //

भोक्तव्यं तैश् च तच्चित्तैर् मौनिभिः सुमुखैः सुखम् अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः ॥

bhoktavyaṃ taiś ca taccittair maunibhiḥ sumukhaiḥ sukham akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ //

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेर् आस्तरणं तिलैः कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस् त एव द्विजसत्तमाः ॥

rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmer āstaraṇaṃ tilaiḥ kṛtvā dhyeyāḥ svapitaras ta eva dvijasattamāḥ //

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ॥

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ mama tṛptiṃ prayāntv adya vipradeheṣu saṃsthitāḥ //

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अग्निहोमाप्यायितमूर्तयः ॥

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ mama tṛptiṃ prayāntv agnihomāpyāyitamūrtayaḥ //

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale //

पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन् मयैतद् इहाहृतम् ॥

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yan mayaitad ihāhṛtam //

मातामहस् तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ॥

mātāmahas tṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ //

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य भोक्ताव्ययात्मा हरिर् ईश्वरो ऽत्र तत्संनिधानाद् अपयान्तु सद्यो रक्षांस्य् अशेषाण्य् असुराश् च सर्वे ॥

yajñeśvaro havyasamastakavya bhoktāvyayātmā harir īśvaro 'tra tatsaṃnidhānād apayāntu sadyo rakṣāṃsy aśeṣāṇy asurāś ca sarve //

तृप्तेषु तेषु विकिरेद् अन्नं विप्रेषु भूतले दद्याच् चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत् ॥

tṛpteṣu teṣu vikired annaṃ vipreṣu bhūtale dadyāc cācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt //

सुतृप्तैस् तैर् अनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले सतिलेन ततः पिण्डान् सम्यग् दद्यात् समाहितः ॥

sutṛptais tair anujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale satilena tataḥ piṇḍān samyag dadyāt samāhitaḥ //

पितृतीर्थेन सलिलं दद्याद् अथ जलाञ्जलिम् मातामहेभ्यस् तेनैव पिण्डांस् तीर्थेन निर्वपेत् ॥

pitṛtīrthena salilaṃ dadyād atha jalāñjalim mātāmahebhyas tenaiva piṇḍāṃs tīrthena nirvapet //

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्याद् उच्छिष्टसंनिधौ ॥

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyād ucchiṣṭasaṃnidhau //

पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल् लेपघर्षणैः ॥

pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayel lepagharṣaṇaiḥ //

पिण्डैर् मातामहांस् तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्याद् आचमनं ततः ॥

piṇḍair mātāmahāṃs tadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ //

पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर सुस्वधेत्य् आशिषा युक्तां दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम् ॥

pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara susvadhety āśiṣā yuktāṃ dadyāc chaktyā ca dakṣiṇām //

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास् तेन इतीरयेत् ॥

dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayed vaiśvadevikān prīyantām iti ye viśvedevās tena itīrayet //

तथेति चोक्ते तैर् विप्रैः प्रार्थनीयास् तथाशिषः पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान् महामते ॥

tatheti cokte tair vipraiḥ prārthanīyās tathāśiṣaḥ paścād visarjayed devān pūrvaṃ paitrān mahāmate //

मातामहानाम् अप्य् एवं सह देवैः क्रमः स्मृतः भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्जने ॥

mātāmahānām apy evaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvad visarjane //

आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद् देवद्विजन्मसु विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै ॥

āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryād devadvijanmasu visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai //

विसर्जयेत् प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस् ततः निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् तान् अनुव्रजेत् ॥

visarjayet prītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃs tataḥ nivartetābhyanujñāta ādvārāt tān anuvrajet //

ततस् तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान् नित्यक्रियां बुधः भुञ्जीयाच् च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिर् आत्मनः ॥

tatas tu vaiśvadevākhyāṃ kuryān nityakriyāṃ budhaḥ bhuñjīyāc ca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhir ātmanaḥ //

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पैत्रं मातामहं तथा श्राद्धैर् आप्यायिता दद्युः सर्वकामान् पितामहाः ॥

evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryāt paitraṃ mātāmahaṃ tathā śrāddhair āpyāyitā dadyuḥ sarvakāmān pitāmahāḥ //

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस् तिलाः रजतस्य तथा दानं कथासंदर्शनादिकम् ॥

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṃdarśanādikam //

वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा भोक्तुर् अप्य् अत्र राजेन्द्र त्रयम् एतन् न शस्यते ॥

varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā bhoktur apy atra rājendra trayam etan na śasyate //

विश्वेदेवाः सपितरस् तथा मातामहा नृप कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ॥

viśvedevāḥ sapitaras tathā mātāmahā nṛpa kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām //

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश् च चन्द्रमाः श्राद्धे योगिनियोगस् तु तस्माद् भूपाल शस्यते ॥

somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraś ca candramāḥ śrāddhe yoginiyogas tu tasmād bhūpāla śasyate //

सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः सर्वान् भोक्तॄंस् तारयति यजमानं तथा नृप ॥

sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cet purataḥ sthitaḥ sarvān bhoktṝṃs tārayati yajamānaṃ tathā nṛpa //