Aṃśa 2 · Chapter 9

तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥

tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ divi rūpaṃ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ //

एष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥

eṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat //

सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥

sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai //

शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि ॥

śiśumārākṛti proktaṃ yad rūpaṃ jyotiṣāṃ divi //

नारायणो ऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि ॥

nārāyaṇo 'yanaṃ dhāmnāṃ tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi //

उत्तानपादपुत्रस् तु तम् आराध्य जगत्पतिम् सताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥

uttānapādaputras tu tam ārādhya jagatpatim satārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ //

आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः ॥

ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ //

तदाधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् ॥

tadādhāraṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam //

येन विप्र विधानेन तन् ममैकमनाः शृणु विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् आदायापो रसान्विताः वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नाद् अप्य् अखिलं जगत् ॥

yena vipra vidhānena tan mamaikamanāḥ śṛṇu vivasvān aṣṭabhir māsair ādāyāpo rasānvitāḥ varṣaty ambu tataś cānnam annād apy akhilaṃ jagat //

विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् सोमे मुञ्चत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि नालैर् विक्षिपते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु ॥

vivasvān aṃśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam some muñcaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi nālair vikṣipate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu //

न भ्रश्यन्ति यतस् तेभ्यो जलान्य् अभ्राणि तान्य् अतः अभ्रस्थाः प्रपतन्त्य् आपो वायुना समुदीरिताः संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः ॥

na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ //

सरित्समुद्रभौमास् तु तथापः प्राणिसंभवाः चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता मुने ॥

saritsamudrabhaumās tu tathāpaḥ prāṇisaṃbhavāḥ catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā mune //

आकाशगङ्गासलिलं तथादाय गभस्तिमान् अनभ्रगतम् एवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥

ākāśagaṅgāsalilaṃ tathādāya gabhastimān anabhragatam evorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ //

तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम् ॥

tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottama na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tat smṛtam //

दृष्टसूर्यं हि यद् वारि पतत्य् अभ्रैर् विना दिवः आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥

dṛṣṭasūryaṃ hi yad vāri pataty abhrair vinā divaḥ ākāśagaṅgāsalilaṃ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ //

कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्व् अम्बु यद् दिवः दृष्टार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोज्झितम् ॥

kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ dṛṣṭārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tad gāṅgaṃ diggajojjhitam //

युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्य् अर्कोज्झितं दिवः तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते ॥

yugmarkṣeṣu tu yat toyaṃ pataty arkojjhitaṃ divaḥ tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate //

उभयं पुण्यम् अत्यर्थं नृणां पापहरं द्विज आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने ॥

ubhayaṃ puṇyam atyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvija ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ mahāmune //

यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विज पुष्णात्य् ओषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥

yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tat prāṇināṃ dvija puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat //

तेन वृद्धिं परां नीतः सलिलेनौषधीगणः साधकः फलपाकान्तः प्रजानां द्विज जायते ॥

tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ salilenauṣadhīgaṇaḥ sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ dvija jāyate //

तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः कुर्वन्त्य् अहरहस् तैश् च देवान् आप्याययन्ति ते ॥

tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ kurvanty aharahas taiś ca devān āpyāyayanti te //

एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः सर्वे देवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये ॥

evaṃ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ sarve devanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye //

वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वम् अन्नं निष्पाद्यते यया सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम ॥

vṛṣṭyā dhṛtam idaṃ sarvam annaṃ niṣpādyate yayā sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattama //

आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तम ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः ॥

ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottama dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ //

हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः बिभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः ॥

hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṃsthitaḥ bibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ //