Aṃśa 2 · Chapter 5

विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया सप्ततिस् तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायो ऽपि कथ्यते ॥

vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā saptatis tu sahasrāṇi dvijocchrāyo 'pi kathyate //

दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तम अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम् ॥

daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattama atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam //

शुक्लकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकाञ्चनाः भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादशोभिताः ॥

śuklakṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāñcanāḥ bhūmayo yatra maitreya varaprāsādaśobhitāḥ //

तेषु दानवदैतेयजातयः शतसंघशः निवसन्ति महानागजातयश् च महामुने ॥

teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śatasaṃghaśaḥ nivasanti mahānāgajātayaś ca mahāmune //

स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि ॥

svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi //

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम् ॥

āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam //

दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते ॥

daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate //

दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम् शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् ॥

divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam //

भक्ष्यभोज्यमहापानमुदितैर् अतिभोगिभिः यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः ॥

bhakṣyabhojyamahāpānamuditair atibhogibhiḥ yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ //

वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः पुंस्कोकिलाभिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च ॥

vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ puṃskokilābhilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca //

भूषणान्य् अतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम् वीणावेणुमृदङ्गानां स्वनास् तूर्याणि च द्विज ॥

bhūṣaṇāny atiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ svanās tūryāṇi ca dvija //

एतान्य् अन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः ॥

etāny anyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ //

पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः ॥

pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ //

यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः सहस्रशिरसा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः ॥

yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ sahasraśirasā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ //

फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान् ॥

phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān //

मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः ॥

madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ //

नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोन्नतः ॥

nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivonnataḥ //

लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुसलम् उत्तमम् उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया ॥

lāṅgalāsaktahastāgro bibhran musalam uttamam upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā //

कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् ॥

kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam //

स बिभ्रच् छेखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम् आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः ॥

sa bibhrac chekharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ //

तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि ॥

tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api //

यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति ॥

yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati //

यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः तदा चलति भूर् एषा साद्रितोया सकानना ॥

yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ tadā calati bhūr eṣā sādritoyā sakānanā //

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगचारणाः नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तो ऽयम् अव्ययः ॥

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragacāraṇāḥ nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānanto 'yam avyayaḥ //

यस्य नागवधूहस्तैर् लेपितं हरिचन्दनम् मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्षूदवासताम् ॥

yasya nāgavadhūhastair lepitaṃ haricandanam muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikṣūdavāsatām //

यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् ॥

yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam //

तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम् ॥

teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām //