उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणम् वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥
uttaraṃ yat samudrasya himādreś caiva dakṣiṇam varṣaṃ tad bhārataṃ nāma bhāratī yatra saṃtatiḥ //
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो ऽस्य महामुने कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च गच्छताम् ॥
navayojanasāhasro vistāro 'sya mahāmune karmabhūmir iyaṃ svargam apavargaṃ ca gacchatām //
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ //
अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयान्ति च तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा मुने ॥
ataḥ saṃprāpyate svargo muktim asmāt prayānti ca tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yānty ataḥ puruṣā mune //
इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्तश् च गम्यते न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते ॥
itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṃ cāntaś ca gamyate na khalv anyatra martyānāṃ karma bhūmau vidhīyate //
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय इन्द्रद्वीपः कसेरुश् च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya indradvīpaḥ kaseruś ca tāmraparṇo gabhastimān //
नागद्वीपस् तथा सौम्यो गान्धर्वस् त्व् अथ वारुणः अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥
nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvas tv atha vāruṇaḥ ayaṃ tu navamas teṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ //
योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात् पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥
yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ //
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः इज्यायुधवणिज्याद्यैर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ ijyāyudhavaṇijyādyair vartayanto vyavasthitāḥ //
शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने ॥
śatadrūcandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune //
नर्मदासुरसाद्याश् च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंभवाः ॥
narmadāsurasādyāś ca nadyo vindhyādrinirgatāḥ tāpīpayoṣṇīnirvindhyāpramukhā ṛkṣasaṃbhavāḥ //
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास् तथा सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇyādikās tathā sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ //
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥
kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ trisāmā ṛṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ //
ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्याश् च सहस्रशः ॥
ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ āsāṃ nadyupanadyaś ca santy anyāś ca sahasraśaḥ //
तास्व् इमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः ॥
tāsv ime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ //
पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणाद्याश् च कृत्स्नशः तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास् तथार्बुदाः ॥
puṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇādyāś ca kṛtsnaśaḥ tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūrābhīrās tathārbudāḥ //
कारूषा मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः शाकलवासिनः ॥
kārūṣā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ sauvīrāḥ saindhavā hūṇāḥ sālvāḥ śākalavāsinaḥ //
मद्रा रामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥
madrā rāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā samīpato mahābhāgā hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ //
चत्वारि भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित् ॥
catvāri bhārate varṣe yugāny atra mahāmune kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś cānyatra na kvacit //
तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात् ॥
tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt //
पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा ॥
puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā //
अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने यतो हि कर्मभूर् एषा ह्य् अतो ऽन्या भोगभूमयः ॥
atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ jambūdvīpe mahāmune yato hi karmabhūr eṣā hy ato 'nyā bhogabhūmayaḥ //
अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसंचयात् ॥
atra janmasahasrāṇāṃ sahasrair api sattama kadācil labhate jantur mānuṣyaṃ puṇyasaṃcayāt //
गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥
gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge svargāpavargāspadahetubhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt //
कर्माण्य् असंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति ॥
karmāṇy asaṃkalpitatatphalāni saṃnyasya viṣṇau paramātmarūpe avāpya tāṃ karmamahīm anante tasmiṃl layaṃ ye tv amalāḥ prayānti //
जानीम नैतत् क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः ॥
jānīma naitat kva vayaṃ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham prāpsyāma dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhārate nendriyaviprahīnāḥ //
नववर्षं तु मैत्रेय जम्बूद्वीपम् इदं मया लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं तव ॥
navavarṣaṃ tu maitreya jambūdvīpam idaṃ mayā lakṣayojanavistāraṃ saṃkṣepāt kathitaṃ tava //
जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर् बहिः ॥
jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ maitreya valayākāraḥ sthitaḥ kṣārodadhir bahiḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]]