Aṃśa 2 · Chapter 11

यद् एतद् भगवान् आह गणः सप्तविधो रवेः मण्डले हिमतापादेः कारणं तन् मया श्रुतम् ॥

yad etad bhagavān āha gaṇaḥ saptavidho raveḥ maṇḍale himatāpādeḥ kāraṇaṃ tan mayā śrutam //

व्यापाराश् चापि कथिता गन्धर्वोरगरक्षसाम् ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो ॥

vyāpārāś cāpi kathitā gandharvoragarakṣasām ṛṣīṇāṃ vālakhilyānāṃ tathaivāpsarasāṃ guro //

यक्षाणां च रथे भानोर् विष्णुशक्तिधृतात्मनाम् किं त्वादित्यस्य यत् कर्म तन् नात्रोक्तं त्वया मुने ॥

yakṣāṇāṃ ca rathe bhānor viṣṇuśaktidhṛtātmanām kiṃ tvādityasya yat karma tan nātroktaṃ tvayā mune //

यदि सप्तगणो वारि हिमम् उष्णं च वर्षति तत् किम् अत्र रवेर् येन वृष्टिः सूर्याद् इतीर्यते ॥

yadi saptagaṇo vāri himam uṣṇaṃ ca varṣati tat kim atra raver yena vṛṣṭiḥ sūryād itīryate //

विवस्वान् उदितो मध्ये यात्य् अस्तम् इति किं जनः ब्रवीत्य् एतत् समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत् ॥

vivasvān udito madhye yāty astam iti kiṃ janaḥ bravīty etat samaṃ karma yadi saptagaṇasya tat //

मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यद् भवान् परिपृच्छति यथा सप्तगणे ऽप्य् एकः प्राधान्येनाधिको रविः ॥

maitreya śrūyatām etad yad bhavān paripṛcchati yathā saptagaṇe 'py ekaḥ prādhānyenādhiko raviḥ //

या तु शक्तिः परा विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता सैषा त्रयी तपत्य् अंहो जगतश् च हिनस्ति यत् ॥

yā tu śaktiḥ parā viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā saiṣā trayī tapaty aṃho jagataś ca hinasti yat //

सैष विष्णुः स्थितः स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः ऋग्यजुःसामभूतो ऽन्तः सवितुर् द्विज तिष्ठति ॥

saiṣa viṣṇuḥ sthitaḥ sthityāṃ jagataḥ pālanodyataḥ ṛgyajuḥsāmabhūto 'ntaḥ savitur dvija tiṣṭhati //

मासि मासि रविर् यो यस् तत्र तत्र हि सा परा त्रयीमयी विष्णुशक्तिर् अवस्थानं करोति वै ॥

māsi māsi ravir yo yas tatra tatra hi sā parā trayīmayī viṣṇuśaktir avasthānaṃ karoti vai //

ऋचस् तपन्ति पूर्वाह्णे मध्याह्ने च यजूंष्य् अथ बृहद्रथन्तरादीनि सामान्य् अह्नः क्षये रवौ ॥

ṛcas tapanti pūrvāhṇe madhyāhne ca yajūṃṣy atha bṛhadrathantarādīni sāmāny ahnaḥ kṣaye ravau //

अंश एषा त्रयी विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता विष्णुशक्तिर् अवस्थानं सदादित्ये करोति सा ॥

aṃśa eṣā trayī viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā viṣṇuśaktir avasthānaṃ sadāditye karoti sā //

न केवलं रवेः शक्तिर् वैष्णवी सा त्रयीमयी ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रस् त्रयम् एतत् त्रयीमयम् ॥

na kevalaṃ raveḥ śaktir vaiṣṇavī sā trayīmayī brahmātha puruṣo rudras trayam etat trayīmayam //

सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर् यजुर्मयः रुद्रः साममयो ऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर् ध्वनिः ॥

sargādau ṛṅmayo brahmā sthitau viṣṇur yajurmayaḥ rudraḥ sāmamayo 'ntāya tasmāt tasyāśucir dhvaniḥ //

एवं सा सात्त्विकी शक्तिर् वैष्णवी या त्रयीमयी आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तम् अधितिष्ठति ॥

evaṃ sā sāttvikī śaktir vaiṣṇavī yā trayīmayī ātmasaptagaṇasthaṃ taṃ bhāsvantam adhitiṣṭhati //

तया चाधिष्ठितः सो ऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम् ॥

tayā cādhiṣṭhitaḥ so 'pi jājvalīti svaraśmibhiḥ tamaḥ samastajagatāṃ nāśaṃ nayati cākhilam //

स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर् गीयते पुरः नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः ॥

stuvanti taṃ vai munayo gandharvair gīyate puraḥ nṛtyanty apsaraso yānti tasya cānu niśācarāḥ //

वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते ॥

vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate 'bhīṣusaṃgrahaḥ vālakhilyās tathaivainaṃ parivārya samāsate //

नोदेता नास्तमेता च कदाचिच् छक्तिरूपधृक् विष्णुर् विष्णोः पृथक् तस्य गणः सप्तविधो ऽप्य् अयम् ॥

nodetā nāstametā ca kadācic chaktirūpadhṛk viṣṇur viṣṇoḥ pṛthak tasya gaṇaḥ saptavidho 'py ayam //

स्तम्भस्थदर्पणस्यैति यो ऽयम् आसन्नतां नरः छायादर्शनसंयोगं स संप्राप्नोत्य् अथात्मनः ॥

stambhasthadarpaṇasyaiti yo 'yam āsannatāṃ naraḥ chāyādarśanasaṃyogaṃ sa saṃprāpnoty athātmanaḥ //

एवं सा वैष्णवी शक्तिर् नैवापैति ततो द्विज मासानुमासं भास्वन्तम् अध्यास्ते तत्र संस्थितम् ॥

evaṃ sā vaiṣṇavī śaktir naivāpaiti tato dvija māsānumāsaṃ bhāsvantam adhyāste tatra saṃsthitam //

पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययन् प्रभुः परिवर्तत्य् अहोरात्रकारणं सविता द्विज ॥

pitṛdevamanuṣyādīn sa sadāpyāyayan prabhuḥ parivartaty ahorātrakāraṇaṃ savitā dvija //

सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस् तर्पितस् तेन चन्द्रमाः कृष्णपक्षे ऽमरैः शश्वत् पीयते वै सुधामयः ॥

sūryaraśmiḥ suṣumṇo yas tarpitas tena candramāḥ kṛṣṇapakṣe 'maraiḥ śaśvat pīyate vai sudhāmayaḥ //

पीतं तं द्विकलं सोमं कृष्णपक्षक्षये द्विज पिबन्ति पितरस् तेषां भास्करात् तर्पणं तथा ॥

pītaṃ taṃ dvikalaṃ somaṃ kṛṣṇapakṣakṣaye dvija pibanti pitaras teṣāṃ bhāskarāt tarpaṇaṃ tathā //

आदत्ते रश्मिभिर् यं तु क्षितिसंस्थं रसं रविः तम् उत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये ॥

ādatte raśmibhir yaṃ tu kṣitisaṃsthaṃ rasaṃ raviḥ tam utsṛjati bhūtānāṃ puṣṭyarthaṃ sasyavṛddhaye //

तेन प्रीणात्य् अशेषाणि भूतानि भगवान् रविः पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्य् असौ ॥

tena prīṇāty aśeṣāṇi bhūtāni bhagavān raviḥ pitṛdevamanuṣyādīn evam āpyāyayaty asau //

पक्षतृप्तिं तु देवानां पितॄणां चैव मासिकीम् शश्वत् तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति ॥

pakṣatṛptiṃ tu devānāṃ pitṝṇāṃ caiva māsikīm śaśvat tṛptiṃ ca martyānāṃ maitreyārkaḥ prayacchati //