भगवन् सर्वम् आख्यातं ममैतद् अखिलं त्वया जगतः सर्गसंबन्धि यत् पृष्टो ऽसि गुरो मया ॥
bhagavan sarvam ākhyātaṃ mamaitad akhilaṃ tvayā jagataḥ sargasaṃbandhi yat pṛṣṭo 'si guro mayā //
यो ऽयम् अंशो जगत्सृष्टिसंबन्धो गदितस् त्वया तत्राहं श्रोतुम् इच्छामि भूयो ऽपि मुनिसत्तम ॥
yo 'yam aṃśo jagatsṛṣṭisaṃbandho gaditas tvayā tatrāhaṃ śrotum icchāmi bhūyo 'pi munisattama //
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ तयोर् उत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस् त्वयोदितः ॥
priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya yau tayor uttānapādasya dhruvaḥ putras tvayoditaḥ //
प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज संततिः ताम् अहं श्रोतुम् इच्छामि प्रसन्नो वक्तुम् अर्हसि ॥
priyavratasya naivoktā bhavatā dvija saṃtatiḥ tām ahaṃ śrotum icchāmi prasanno vaktum arhasi //
कर्दमस्यात्मजां कन्याम् उपयेमे प्रियव्रतः सम्राट् कुक्षिश् च तत्कन्ये दशपुत्रास् तथापरे ॥
kardamasyātmajāṃ kanyām upayeme priyavrataḥ samrāṭ kukṣiś ca tatkanye daśaputrās tathāpare //
महाप्रज्ञा महावीर्या विनीता दयिताः पितुः प्रियव्रतसुताः ख्यातास् तेषां नामानि मे शृणु ॥
mahāprajñā mahāvīryā vinītā dayitāḥ pituḥ priyavratasutāḥ khyātās teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //
आग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च वपुष्मान् द्युतिमांस् तथा मेधा मेधातिथिर् भव्यः सवनः पुत्र एव च ॥
āgnīdhraś cāgnibāhuś ca vapuṣmān dyutimāṃs tathā medhā medhātithir bhavyaḥ savanaḥ putra eva ca //
ज्योतिष्मान् दशमस् तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत् प्रियव्रतस्य पुत्राणां प्रख्याता बलवीर्यतः ॥
jyotiṣmān daśamas teṣāṃ satyanāmā suto 'bhavat priyavratasya putrāṇāṃ prakhyātā balavīryataḥ //
मेधाग्निबाहुपुत्रास् तु त्रयो योगपरायणाः जातिस्मरा महाभागा न राज्याय मनो दधुः ॥
medhāgnibāhuputrās tu trayo yogaparāyaṇāḥ jātismarā mahābhāgā na rājyāya mano dadhuḥ //
निर्ममाः सर्वकालं तु समस्तार्थेषु वै मुने चक्रुः क्रिया यथान्यायम् अफलाकाङ्क्षिणो हि ते ॥
nirmamāḥ sarvakālaṃ tu samastārtheṣu vai mune cakruḥ kriyā yathānyāyam aphalākāṅkṣiṇo hi te //
प्रियव्रतो ददौ तेषां सप्तानां मुनिसत्तम विभज्य सप्त द्वीपानि मैत्रेय सुमहात्मनाम् ॥
priyavrato dadau teṣāṃ saptānāṃ munisattama vibhajya sapta dvīpāni maitreya sumahātmanām //
जम्बूद्वीपं महाभाग सो ऽग्नीध्राय ददौ पिता मेधातिथेस् तथा प्रादात् प्लक्षद्वीपम् अथापरम् ॥
jambūdvīpaṃ mahābhāga so 'gnīdhrāya dadau pitā medhātithes tathā prādāt plakṣadvīpam athāparam //
शाल्मले च वपुष्मन्तं नरेन्द्रम् अभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ॥
śālmale ca vapuṣmantaṃ narendram abhiṣiktavān jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavān prabhuḥ //
द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् शाकद्वीपेश्वरं चापि भव्यं चक्रे प्रियव्रतः ॥
dyutimantaṃ ca rājānaṃ krauñcadvīpe samādiśat śākadvīpeśvaraṃ cāpi bhavyaṃ cakre priyavrataḥ //
पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि स प्रभुः जम्बूद्वीपेश्वरो यस् तु आग्नीध्रो मुनिसत्तम तस्य पुत्रा बभूवुस् ते प्रजापतिसमा नव ॥
puṣkarādhipatiṃ cakre savanaṃ cāpi sa prabhuḥ jambūdvīpeśvaro yas tu āgnīdhro munisattama tasya putrā babhūvus te prajāpatisamā nava //
नाभिः किंपुरुषश् चैव हरिवर्ष इलावृतः रम्यो हिरण्वान् षष्ठस् तु कुरुर् भद्राश्व एव च केतुमालस् तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपो ऽभवत् ॥
nābhiḥ kiṃpuruṣaś caiva harivarṣa ilāvṛtaḥ ramyo hiraṇvān ṣaṣṭhas tu kurur bhadrāśva eva ca ketumālas tathaivānyaḥ sādhuceṣṭo nṛpo 'bhavat //
जम्बूद्वीपविभागांस् तु तेषां विप्र निशामय पित्रा दत्तं हिमाह्वं तु वर्षं नाभेस् तु दक्षिणम् ॥
jambūdvīpavibhāgāṃs tu teṣāṃ vipra niśāmaya pitrā dattaṃ himāhvaṃ tu varṣaṃ nābhes tu dakṣiṇam //
हेमकूटं तथा वर्षं ददौ किंपुरुषाय सः तृतीयं नैषधं वर्षं हरिवर्षाय दत्तवान् ॥
hemakūṭaṃ tathā varṣaṃ dadau kiṃpuruṣāya saḥ tṛtīyaṃ naiṣadhaṃ varṣaṃ harivarṣāya dattavān //
इलावृताय प्रददौ मेरुर् यत्र तु मध्यमे नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता ॥
ilāvṛtāya pradadau merur yatra tu madhyame nīlācalāśritaṃ varṣaṃ ramyāya pradadau pitā //
श्वेतं यद् उत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हिरण्वते ॥
śvetaṃ yad uttaraṃ tasmāt pitrā dattaṃ hiraṇvate //
यद् उत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय प्रदत्तवान् ॥
yad uttaraṃ śṛṅgavato varṣaṃ tat kurave dadau meroḥ pūrveṇa yad varṣaṃ bhadrāśvāya pradattavān //
गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान् इत्य् एतानि ददौ तेभ्यः पुत्रेभ्यः स नरेश्वरः ॥
gandhamādanavarṣaṃ tu ketumālāya dattavān ity etāni dadau tebhyaḥ putrebhyaḥ sa nareśvaraḥ //
वर्षेष्व् एतेषु तान् पुत्रान् अभिषिच्य स भूपतिः सालग्रामं महापुण्यं मैत्रेय तपसे ययौ ॥
varṣeṣv eteṣu tān putrān abhiṣicya sa bhūpatiḥ sālagrāmaṃ mahāpuṇyaṃ maitreya tapase yayau //
यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः ॥
yāni kiṃpuruṣādīni varṣāṇy aṣṭau mahāmune teṣāṃ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hy ayatnataḥ //
विपर्ययो न तेष्व् अस्ति जरामृत्युभयं न च धर्माधर्मौ न तेष्व् आस्तां नोत्तमाधममध्यमाः ॥
viparyayo na teṣv asti jarāmṛtyubhayaṃ na ca dharmādharmau na teṣv āstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ //
न तेष्व् अस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्व् अष्टसु सर्वदा हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेर् आसीन् महात्मनः तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः ॥
na teṣv asti yugāvasthā kṣetreṣv aṣṭasu sarvadā himāhvayaṃ tu vai varṣaṃ nābher āsīn mahātmanaḥ tasyarṣabho 'bhavat putro merudevyāṃ mahādyutiḥ //
ऋषभाद् भरतो जज्ञे ज्येष्ठः पुत्रशतस्य सः कृत्वा राज्यं स्वधर्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् ॥
ṛṣabhād bharato jajñe jyeṣṭhaḥ putraśatasya saḥ kṛtvā rājyaṃ svadharmeṇa tatheṣṭvā vividhān makhān //
अभिषिच्य सुतं वीरं भरतं पृथिवीपतिः तपसे स महाभागः पुलहस्याश्रमं ययौ ॥
abhiṣicya sutaṃ vīraṃ bharataṃ pṛthivīpatiḥ tapase sa mahābhāgaḥ pulahasyāśramaṃ yayau //
वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः तपस् तेपे यथान्यायम् इयाज स महीपतिः ॥
vānaprasthavidhānena tatrāpi kṛtaniścayaḥ tapas tepe yathānyāyam iyāja sa mahīpatiḥ //
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः ॥
tapasā karṣito 'tyarthaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ nagno vīṭāṃ mukhe dattvā vīrādhvānaṃ tato gataḥ //
ततश् च भारतं वर्षम् एतल् लोकेषु गीयते भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् ॥
tataś ca bhārataṃ varṣam etal lokeṣu gīyate bharatāya yataḥ pitrā dattaṃ prātiṣṭhatā vanam //
सुमतिर् भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यम् इष्टमखः पिता ॥
sumatir bharatasyābhūt putraḥ paramadhārmikaḥ kṛtvā samyag dadau tasmai rājyam iṣṭamakhaḥ pitā //
पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु भरतः स महीपतिः योगाभ्यासरतः प्राणान् सालग्रामे ऽत्यजन् मुने ॥
putrasaṃkrāmitaśrīs tu bharataḥ sa mahīpatiḥ yogābhyāsarataḥ prāṇān sālagrāme 'tyajan mune //
अजायत च विप्रो ऽसौ योगिनां प्रवरे कुले मैत्रेय तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः ॥
ajāyata ca vipro 'sau yogināṃ pravare kule maitreya tasya caritaṃ kathayiṣyāmi te punaḥ //
सुमतेस् तेजसस् तस्माद् इन्द्रद्युम्नो व्यजायत परमेष्ठी ततस् तस्मात् प्रतिहारस् तदन्वयः ॥
sumates tejasas tasmād indradyumno vyajāyata parameṣṭhī tatas tasmāt pratihāras tadanvayaḥ //
प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस् तस्य चात्मजः भुवस् तस्माद् अथोद्गीथः प्रस्तावस् तत्सुतो विभुः ॥
pratiharteti vikhyāta utpannas tasya cātmajaḥ bhuvas tasmād athodgīthaḥ prastāvas tatsuto vibhuḥ //
पृथुस् ततस् ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः नरो गयस्य तनयस् तत्पुत्रो ऽभूद् विराट् ततः ॥
pṛthus tatas tato nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ naro gayasya tanayas tatputro 'bhūd virāṭ tataḥ //
तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस् तस्माद् अजायत महान्तो ऽपि ततश् चाभून् मनस्युस् तस्य चात्मजः ॥
tasya putro mahāvīryo dhīmāṃs tasmād ajāyata mahānto 'pi tataś cābhūn manasyus tasya cātmajaḥ //
त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजो रजस् तस्याप्य् अभूत् सुतः शतजिद् रजसस् तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने ॥
tvaṣṭā tvaṣṭuś ca virajo rajas tasyāpy abhūt sutaḥ śatajid rajasas tasya jajñe putraśataṃ mune //
विष्वग्ज्योतिःप्रधानास् ते यैर् इमा वर्धिताः प्रजाः तैर् इदं भारतं वर्षं नवभेदम् अलंकृतम् ॥
viṣvagjyotiḥpradhānās te yair imā vardhitāḥ prajāḥ tair idaṃ bhārataṃ varṣaṃ navabhedam alaṃkṛtam //
तेषां वंशप्रसूतैस् तु भुक्तेयं भारती पुरा कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्य् एकसप्ततिः ॥
teṣāṃ vaṃśaprasūtais tu bhukteyaṃ bhāratī purā kṛtatretādisargeṇa yugākhyā hy ekasaptatiḥ //
एष स्वायंभुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् वाराहे तु मुने कल्पे पूर्वमन्वन्तराधिपः ॥
eṣa svāyaṃbhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat vārāhe tu mune kalpe pūrvamanvantarādhipaḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]]