अर्वाक्स्रोतस् तु कथितो भवता यस् तु मानुषः ब्रह्मन् विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद् यथा ॥
arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā //
यथा च वर्णान् असृजद् यद्गुणांश् च महामुने यच् च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम् ॥
yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām //
सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर् ब्रह्मणो जगत् अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात् प्रजाः ॥
satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ //
वक्षसो रजसोद्रिक्तास् तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन् रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास् तथोरुतः ॥
vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ //
पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम तमःप्रधानास् ताः सर्वाश् चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः ॥
padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ //
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ //
यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद् ब्रह्मा चकार वै चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम् ॥
yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam //
यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः ॥
yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ //
निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वकर्माभिरतैः सदा विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः ॥
niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ //
स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात् प्राप्नुवन्ति नरा मुने यद् वाभिरुचितं स्थानं तद् यान्ति मनुजा द्विज ॥
svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija //
प्रजास् ता ब्रह्मणा सृष्टाश् चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम ॥
prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama //
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः ॥
yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ //
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत् पदम् ॥
śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam //
ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत् ॥
tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat //
अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम् प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम् ॥
adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam //
ततः सा सहजा सिद्धिस् तेषां नातीव जायते रसोल्लासादयश् चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः ॥
tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ //
तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास् ता भवन्ति ततः प्रजाः ॥
tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ //
ततो दुर्गाणि ताश् चक्रुर् वार्क्षं पार्वतम् औदकम् कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत् ॥
tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat //
गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते ॥
gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate //
प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस् ताः प्रजाः पुनः वार्तोपायं ततश् चक्रुर् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् ॥
pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām //
व्रीहयश् च यवाश् चैव गोधूमा अणवस् तिलाः प्रियंगवो ह्य् उदाराश् च कोरदूषाः सतीनकाः ॥
vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ //
माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलत्थकाः आढक्यश् चणकाश् चैव शणाः सप्तदश स्मृताः ॥
māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ //
इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने ओषध्यो यज्ञियाश् चैव ग्राम्यारण्याश् चतुर्दश ॥
ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa //
व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस् तिलाः प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास् तु कुलत्थकाः ॥
vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ //
श्यामाकास् त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः तथा वेणुयवाः प्रोक्तास् तद्वन् मर्कटका मुने ॥
śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune //
ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस् तु चतुर्दश यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस् तथासां हेतुर् उत्तमः ॥
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ //
एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् परावरविदः प्राज्ञास् ततो यज्ञान् वितन्वते ॥
etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate //
अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम् ॥
ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam //
येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर् महामते चेतःसु ववृधे चक्रुस् ते न यज्ञेषु मानसम् ॥
yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam //
वेदवादांस् तथा वेदान् यज्ञकर्मादिकं च यत् तत् सर्वं निन्दमानास् ते यज्ञव्यासेधकारिणः ॥
vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ //
प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः ॥
pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ //
संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः मर्यादां स्थापयाम् आस यथास्थानं यथागुणम् ॥
saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam //
वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् धर्मभृतां वर लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम् ॥
varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām //
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् स्थानम् ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम् ॥
prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām //
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम् गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम् ॥
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām //
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तद् एव गुरुवासिनाम् ॥
aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām //
सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम् ॥
saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam //
योगिनाम् अमृतं स्थानं यद् विष्णोः परमं पदम् ॥
yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam //
एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये तेषां तत् परमं स्थानं यद् वै पश्यन्ति सूरयः ॥
ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ //
गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥
gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ //
तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम् अवीचिमत् ॥
tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat //
विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम् स्थानम् एतत् समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये ॥
vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]]