Aṃśa 1 · Chapter 4

ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ कल्पादौ भगवान् यथा ससर्ज सर्वभूतानि तद् आचक्ष्व महामुने ॥

brahmā nārāyaṇākhyo 'sau kalpādau bhagavān yathā sasarja sarvabhūtāni tad ācakṣva mahāmune //

प्रजाः ससर्ज भगवान् ब्रह्मा नारायणात्मकः प्रजापतिपतिर् देवो यथा तन् मे निशामय ॥

prajāḥ sasarja bhagavān brahmā nārāyaṇātmakaḥ prajāpatipatir devo yathā tan me niśāmaya //

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकम् अवैक्षत ॥

atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ sattvodriktas tathā brahmā śūnyaṃ lokam avaikṣata //

नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषाम् अपि स प्रभुः ब्रह्मस्वरूपी भगवान् अनादिः सर्वसंभवः ॥

nārāyaṇaḥ paro 'cintyaḥ pareṣām api sa prabhuḥ brahmasvarūpī bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ //

इमं चोदाहरन्त्य् अत्र श्लोकं नारायणं प्रति ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam //

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //

तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्य् एकार्णवे प्रभुः अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ॥

toyāntaḥ sa mahīṃ jñātvā jagaty ekārṇave prabhuḥ anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ //

अकरोत् स तनूम् अन्यां कल्पादिषु यथा पुरा मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद् वाराहं वपुर् आस्थितः ॥

akarot sa tanūm anyāṃ kalpādiṣu yathā purā matsyakūrmādikāṃ tadvad vārāhaṃ vapur āsthitaḥ //

वेदयज्ञमयं रूपम् अशेषजगतः स्थितौ स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः ॥

vedayajñamayaṃ rūpam aśeṣajagataḥ sthitau sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ //

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः प्रविवेश तदा तोयम् आत्माधारो धराधरः ॥

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ praviveśa tadā toyam ātmādhāro dharādharaḥ //

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलम् आगतम् तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा ॥

nirīkṣya taṃ tadā devī pātālatalam āgatam tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasuṃdharā //

नमस् ते सर्वभूताय तुभ्यं शङ्खगदाधर माम् उद्धरास्माद् अद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वम् उत्थिता ॥

namas te sarvabhūtāya tubhyaṃ śaṅkhagadādhara mām uddharāsmād adya tvaṃ tvatto 'haṃ pūrvam utthitā //

त्वयाहम् उद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्य् अशेषतः ॥

tvayāham uddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana tathānyāni ca bhūtāni gaganādīny aśeṣataḥ //

नमस् ते परमात्मात्मन् पुरुषात्मन् नमो ऽस्तु ते प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः ॥

namas te paramātmātman puruṣātman namo 'stu te pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ //

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक् ॥

tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrātmarūpadhṛk //

संभक्षयित्वा सकलं जगत्य् एकार्णवीकृते शेषे त्वम् एव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः ॥

saṃbhakṣayitvā sakalaṃ jagaty ekārṇavīkṛte śeṣe tvam eva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ //

भवतो यत् परं रूपं तन् न जानाति कश्चन अवतारेषु यद् रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः ॥

bhavato yat paraṃ rūpaṃ tan na jānāti kaścana avatāreṣu yad rūpaṃ tad arcanti divaukasaḥ //

त्वाम् आराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः वासुदेवम् अनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति ॥

tvām ārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ vāsudevam anārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati //

यत् किंचिन् मनसा ग्राह्यं यद् ग्राह्यं चक्षुरादिभिः बुद्ध्या च यत् परिच्छेद्यं तद् रूपम् अखिलं तव ॥

yat kiṃcin manasā grāhyaṃ yad grāhyaṃ cakṣurādibhiḥ buddhyā ca yat paricchedyaṃ tad rūpam akhilaṃ tava //

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वाम् उपाश्रिता माधवीम् इति लोको ऽयम् अभिधत्ते ततो हि माम् ॥

tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvām upāśritā mādhavīm iti loko 'yam abhidhatte tato hi mām //

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो परापरात्मन् विश्वात्मञ् जय यज्ञपते ऽनघ ॥

jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya jayānanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho parāparātman viśvātmañ jaya yajñapate 'nagha //

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओंकारस् त्वम् अग्नयः त्वं वेदास् त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे ॥

tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāras tvam agnayaḥ tvaṃ vedās tvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare //

सूर्यादयो ग्रहास् तारा नक्षत्राण्य् अखिलानि च मूर्तामूर्तम् अदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम ॥

sūryādayo grahās tārā nakṣatrāṇy akhilāni ca mūrtāmūrtam adṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca puruṣottama //

यच् चोक्तं यच् च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर तत् सर्वं त्वं नमस् तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः ॥

yac coktaṃ yac ca naivoktaṃ mayātra parameśvara tat sarvaṃ tvaṃ namas tubhyaṃ bhūyo bhūyo namo namaḥ //

एवं संस्तूयमानस् तु पृथिव्या पृथिवीधरः सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम् ॥

evaṃ saṃstūyamānas tu pṛthivyā pṛthivīdharaḥ sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam //

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः रसातलाद् उत्पलपत्रसंनिभः समुत्थितो नील इवाचलो महान् ॥

tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ rasātalād utpalapatrasaṃnibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān //

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संप्लवाम्भो जनलोकसंश्रयान् सनन्दनादीन् अपकल्मषान् मुनीन् चकार भूयो ऽपि पवित्रतास्पदम् ॥

uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃplavāmbho janalokasaṃśrayān sanandanādīn apakalmaṣān munīn cakāra bhūyo 'pi pavitratāspadam //

प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातले ऽधः कृतशब्दसंततम् श्वासानिलार्ताः परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियतं वसन्ति ॥

prayānti toyāni khurāgravikṣate rasātale 'dhaḥ kṛtaśabdasaṃtatam śvāsānilārtāḥ paritaḥ prayānti siddhā jane ye niyataṃ vasanti //

उत्तिष्ठतस् तस्य जलार्द्रकुक्षेर् महावराहस्य महीं विगृह्य विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति ॥

uttiṣṭhatas tasya jalārdrakukṣer mahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti //

तं तुष्टुवुस् तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः सनन्दनाद्या नतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम् ॥

taṃ tuṣṭuvus toṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ sanandanādyā natinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam //

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् प्रसूतिनाशस्थितिहेतुर् ईश्वरस् त्वम् एव नान्यत् परमं च यत् पदम् ॥

jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṅkhadharāsicakradhṛk prasūtināśasthitihetur īśvaras tvam eva nānyat paramaṃ ca yat padam //

पादेषु वेदास् तव यूपदंष्ट्र दन्तेषु यज्ञाश् चितयश् च वक्त्रे हुताशजिह्वो ऽसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस् त्वम् एव ॥

pādeṣu vedās tava yūpadaṃṣṭra danteṣu yajñāś citayaś ca vaktre hutāśajihvo 'si tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃs tvam eva //

विलोचने रात्र्यहनी महात्मन् सर्वास्पदं ब्रह्म परं शिरस् ते सूक्तान्य् अशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव ॥

vilocane rātryahanī mahātman sarvāspadaṃ brahma paraṃ śiras te sūktāny aśeṣāṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva //

स्रुक्तुण्ड सामस्वरधीरनाद प्राग्वंशकायाखिलसत्रसंधे पूर्तेष्टधर्मश्रवणो ऽसि देव सनातनात्मन् भगवन् प्रसीद ॥

sruktuṇḍa sāmasvaradhīranāda prāgvaṃśakāyākhilasatrasaṃdhe pūrteṣṭadharmaśravaṇo 'si deva sanātanātman bhagavan prasīda //

पदक्रमाक्रान्तम् अनन्तम् आदि स्थितं त्वम् एवाक्षर विश्वमूर्ते विश्वस्य विद्मः परमेश्वरो ऽसि प्रसीद नाथो ऽसि चराचरस्य ॥

padakramākrāntam anantam ādi sthitaṃ tvam evākṣara viśvamūrte viśvasya vidmaḥ parameśvaro 'si prasīda nātho 'si carācarasya //

दंष्ट्राग्रविन्यस्तम् अशेषम् एतद् भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रम् इवोढपङ्कम् ॥

daṃṣṭrāgravinyastam aśeṣam etad bhūmaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te vigāhataḥ padmavanaṃ vilagnaṃ sarojinīpatram ivoḍhapaṅkam //

द्यावापृथिव्योर् अतुलप्रभाव यद् अन्तरं तद् वपुषा तवैव व्याप्तं जगद् व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम् ॥

dyāvāpṛthivyor atulaprabhāva yad antaraṃ tad vapuṣā tavaiva vyāptaṃ jagad vyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam //

परमार्थस् त्वम् एवैको नान्यो ऽस्ति जगतः पते तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम् ॥

paramārthas tvam evaiko nānyo 'sti jagataḥ pate tavaiṣa mahimā yena vyāptam etac carācaram //

यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपम् अयोगिनः ॥

yad etad dṛśyate mūrtam etaj jñānātmanas tava bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpam ayoginaḥ //

ज्ञानस्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे ॥

jñānasvarūpam akhilaṃ jagad etad abuddhayaḥ arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave //

ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस् ते ऽखिलं जगत् ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ॥

ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasas te 'khilaṃ jagat jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara //

प्रसीद सर्वसर्वात्मन् भवाय जगताम् इमाम् उद्धरोर्वीम् अमेयात्मञ् शं नो देह्य् अब्जलोचन ॥

prasīda sarvasarvātman bhavāya jagatām imām uddharorvīm ameyātmañ śaṃ no dehy abjalocana //

सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीम् इमाम् समुद्धर भवायेश शं नो देह्य् अब्जलोचन ॥

sattvodrikto 'si bhagavan govinda pṛthivīm imām samuddhara bhavāyeśa śaṃ no dehy abjalocana //

सर्गप्रवृत्तिर् भवतो जगताम् उपकारिणी भवत्व् एषा नमस् ते ऽस्तु शं नो देह्य् अब्जलोचन ॥

sargapravṛttir bhavato jagatām upakāriṇī bhavatv eṣā namas te 'stu śaṃ no dehy abjalocana //

एवं संस्तूयमानस् तु परमात्मा महीधरः उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महार्णवे ॥

evaṃ saṃstūyamānas tu paramātmā mahīdharaḥ ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃś ca mahārṇave //

तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता विततत्वात् तु देहस्य न मही याति संप्लवम् ॥

tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā vitatatvāt tu dehasya na mahī yāti saṃplavam //

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् यथाविभागं भगवान् अनादिः सर्वसंभवः ॥

tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn yathāvibhāgaṃ bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ //

प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले अमोघेन प्रभावेन ससर्जामोघवाञ्छितः ॥

prāksargadagdhān akhilān parvatān pṛthivītale amoghena prabhāvena sasarjāmoghavāñchitaḥ //

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपं यथातथम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत् ॥

bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpaṃ yathātatham bhūrādyāṃś caturo lokān pūrvavat samakalpayat //

ब्रह्मरूपधरो देवस् ततो ऽसौ रजसा वृतः चकार सृष्टिं भगवांश् चतुर्वक्त्रधरो हरिः ॥

brahmarūpadharo devas tato 'sau rajasā vṛtaḥ cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃś caturvaktradharo hariḥ //

निमित्तमात्रम् एवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः ॥

nimittamātram evāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ //

निमित्तमात्रं मुक्त्वैकं नान्यत् किंचिद् अपेक्ष्यते नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम् ॥

nimittamātraṃ muktvaikaṃ nānyat kiṃcid apekṣyate nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām //