यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः ॥
yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ //
नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्य् अशेषतः सोमं राज्ये ऽदधद् ब्रह्मा यज्ञानां तपसाम् अपि ॥
nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpy aśeṣataḥ somaṃ rājye 'dadhad brahmā yajñānāṃ tapasām api //
राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम् ॥
rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam //
प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुताम् अपि दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अधिपं ददौ ॥
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutām api daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam adhipaṃ dadau //
पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ऐरावतं गजेन्द्राणाम् अशेषाणां पतिं ददौ ॥
pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat airāvataṃ gajendrāṇām aśeṣāṇāṃ patiṃ dadau //
पतत्रिणां च गरुडं देवानाम् अपि वासवम् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां वृषभं तु गवाम् अपि ॥
patatriṇāṃ ca garuḍaṃ devānām api vāsavam uccaiḥśravasam aśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavām api //
शेषं तु नागराजानं मृगाणां सिंहम् ईश्वरम् ॥
śeṣaṃ tu nāgarājānaṃ mṛgāṇāṃ siṃham īśvaram //
वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत् ॥
vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat //
एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालान् अनन्तरम् प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा स्थापयाम् आस सर्वतः ॥
evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālān anantaram prajāpatipatir brahmā sthāpayām āsa sarvataḥ //
पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानम् अभिषिक्तवान् ॥
paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānam abhiṣiktavān //
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सकानना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मतः परिपाल्यते ॥
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sakānanā yathāpradeśam adyāpi dharmataḥ paripālyate //
एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर् महात्मनः विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम ॥
ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇor mahātmanaḥ vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama //
ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वभूतेश्वरा द्विज ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशा द्विजोत्तम ॥
ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarvabhūteśvarā dvija te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśā dvijottama //
ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास् तथा दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम् ॥
ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām //
पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् मनुष्याणां च सर्पाणां नागानां चाधिपास् तु ये ॥
paśūnāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ cādhipās tu ye //
वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि ये ऽधिपाः अतीता वर्तमानाश् च ये भविष्यन्ति चापरे ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशसमुद्भवाः ॥
vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśasamudbhavāḥ //
न हि पालनसामर्थ्यम् ऋते सर्वेश्वरं हरिम् स्थितौ स्थितं महाप्राज्ञ भवत्य् अन्यस्य कस्यचित् ॥
na hi pālanasāmarthyam ṛte sarveśvaraṃ harim sthitau sthitaṃ mahāprājña bhavaty anyasya kasyacit //
सृजत्य् एष जगत् सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः हन्ति चैवान्तकत्वे च रजःसत्त्वादिसंश्रयः ॥
sṛjaty eṣa jagat sṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ hanti caivāntakatve ca rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ //
चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ प्रलयं च करोत्य् अन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः ॥
caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau pralayaṃ ca karoty ante caturbhedo janārdanaḥ //
एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्य् अव्यक्तमूर्तिमान् मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाम् अन्यभागतः ॥
ekenāṃśena brahmāsau bhavaty avyaktamūrtimān marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānām anyabhāgataḥ //
कालस् तृतीयस् तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्तते ऽसौ रजोगुणः ॥
kālas tṛtīyas tasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartate 'sau rajoguṇaḥ //
एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपो ऽपरेण च ॥
ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti paripālanam manvādirūpī cānyena kālarūpo 'pareṇa ca //
सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः ॥
sarvabhūteṣu cānyena saṃsthitaḥ kurute sthitim sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ //
आश्रित्य तमसो वृत्तिम् अन्तकाले तथा प्रभुः रुद्रस्वरूपी भगवान् एकांशेन भवत्य् अजः ॥
āśritya tamaso vṛttim antakāle tathā prabhuḥ rudrasvarūpī bhagavān ekāṃśena bhavaty ajaḥ //
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः ॥
agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate kālasvarūpo bhāgo 'nyaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ //
विनाशं कुर्वतस् तस्य चतुर्धैवं महात्मनः विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी ॥
vināśaṃ kurvatas tasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī //
ब्रह्मा दक्षादयः कालस् तथैवाखिलजन्तवः विभूतयो हरेर् एता जगतः सृष्टिहेतवः ॥
brahmā dakṣādayaḥ kālas tathaivākhilajantavaḥ vibhūtayo harer etā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ //
विष्णुर् मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज स्थितेर् निमित्तभूतस्य विष्णोर् एता विभूतयः ॥
viṣṇur manvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija sthiter nimittabhūtasya viṣṇor etā vibhūtayaḥ //
रुद्रः कालो ऽन्तकाद्याश् च समस्ताश् चैव जन्तवः चतुर्धा प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः ॥
rudraḥ kālo 'ntakādyāś ca samastāś caiva jantavaḥ caturdhā pralayāyaitā janārdanavibhūtayaḥ //
जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिर् आप्रलयाद् द्विज धात्रा मरीचिमिश्रैश् च क्रियते जन्तुभिस् तथा ॥
jagadādau tathā madhye sṛṣṭir āpralayād dvija dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā //
ब्रह्मा सृजत्य् आदिकाले मरीचिप्रमुखास् ततः उत्पादयन्त्य् अपत्यानि जन्तवश् च प्रतिक्षणम् ॥
brahmā sṛjaty ādikāle marīcipramukhās tataḥ utpādayanty apatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam //
कालेन न विना ब्रह्मा सृष्टिनिष्पादको द्विज न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः ॥
kālena na vinā brahmā sṛṣṭiniṣpādako dvija na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ //
एवम् एव विभागो ऽयं स्थिताव् अप्य् उपदिश्यते चतुर्धा देवदेवस्य मैत्रेय प्रलये तथा ॥
evam eva vibhāgo 'yaṃ sthitāv apy upadiśyate caturdhā devadevasya maitreya pralaye tathā //
यत् किंचित् सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज तस्य सृज्यस्य संभूतौ तत् सर्वं वै हरेस् तनुः ॥
yat kiṃcit sṛjyate yena sattvajātena vai dvija tasya sṛjyasya saṃbhūtau tat sarvaṃ vai hares tanuḥ //
हन्ति यावत् क्वचित् किंचित् भूतं स्थावरजङ्गमम् जनार्दनस्य तद् रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः ॥
hanti yāvat kvacit kiṃcit bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam janārdanasya tad raudraṃ maitreyāntakaraṃ vapuḥ //
एवम् एव जगत्स्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः ॥
evam eva jagatsraṣṭā jagatpātā tathā jagat jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ //
सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत् ॥
sargasthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate guṇapravṛttyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat //
तच् च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यम् अनौपमम् चतुष्प्रकारं तद् अपि स्वरूपं परमात्मनः ॥
tac ca jñānamayaṃ vyāpi svasaṃvedyam anaupamam catuṣprakāraṃ tad api svarūpaṃ paramātmanaḥ //
चतुष्प्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने त्वाम् आचक्ष्व यथान्यायं यद् उक्तं परमं पदम् ॥
catuṣprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya vai mune tvām ācakṣva yathānyāyaṃ yad uktaṃ paramaṃ padam //
मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु साध्यं च वस्त्व् अभिमतं यत् साधयितुम् आत्मनः ॥
maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu sādhyaṃ ca vastv abhimataṃ yat sādhayitum ātmanaḥ //
योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादि साधनम् साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर् नावर्तते यतः ॥
yogino muktikāmasya prāṇāyāmādi sādhanam sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punar nāvartate yataḥ //
साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् स भेदः प्रथमस् तस्य ज्ञानभूतस्य वै मुने ॥
sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat sa bhedaḥ prathamas tasya jñānabhūtasya vai mune //
युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद् ब्रह्मयोगिनः तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयो ऽंशो महामुने ॥
yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yad brahmayoginaḥ tadālambanavijñānaṃ dvitīyo 'ṃśo mahāmune //
उभयोस् त्व् अविभागेन साध्यसाधनयोर् हि यत् विज्ञानम् अद्वैतमयं तद्भागो ऽन्यो मयोदितः ॥
ubhayos tv avibhāgena sādhyasādhanayor hi yat vijñānam advaitamayaṃ tadbhāgo 'nyo mayoditaḥ //
ज्ञानत्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महामुने तन् निराकरणद्वारदर्शितात्मस्वरूपवत् ॥
jñānatrayasya caitasya viśeṣo yo mahāmune tan nirākaraṇadvāradarśitātmasvarūpavat //
निर्व्यापारम् अनाख्येयं व्याप्तिमात्रम् अनौपमम् आत्मसंबोधविषयं सत्तामात्रम् अलक्षणम् ॥
nirvyāpāram anākhyeyaṃ vyāptimātram anaupamam ātmasaṃbodhaviṣayaṃ sattāmātram alakṣaṇam //
प्रशान्तम् अभयं शुद्धं दुर्विभाव्यम् असंश्रयम् विष्णोर् ज्ञानमयस्योक्तं तज् ज्ञानं परमं पदम् ॥
praśāntam abhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyam asaṃśrayam viṣṇor jñānamayasyoktaṃ taj jñānaṃ paramaṃ padam //
तत्राज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विज ॥
tatrājñānanirodhena yogino yānti ye layam saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvija //
एवंप्रकारम् अमलं नित्यं व्यापकम् अक्षयम् समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥
evaṃprakāram amalaṃ nityaṃ vyāpakam akṣayam samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam //
तद् ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशो ऽतिनिर्मलः ॥
tad brahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ apuṇyapuṇyoparame kṣīṇakleśo 'tinirmalaḥ //
द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते ॥
dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṃ cāmūrtam eva ca kṣarākṣarasvarūpe te sarvabhūteṣu ca sthite //
अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् एकदेशस्थितस्येन्दोर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथैतद् अखिलं जगत् ॥
akṣaraṃ tat paraṃ brahma kṣaraṃ sarvam idaṃ jagat ekadeśasthitasyendor jyotsnā vistāriṇī yathā parasya brahmaṇaḥ śaktis tathaitad akhilaṃ jagat //
तत्राप्य् आसन्नदूरत्वाद् बहुत्वस्वल्पतामयः ज्योत्स्नाभेदो ऽस्ति तच्छक्तेस् तद्वन् मैत्रेय विद्यते ॥
tatrāpy āsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ jyotsnābhedo 'sti tacchaktes tadvan maitreya vidyate //
ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः ततश् च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस् ततः ॥
brahmaviṣṇuśivā brahman pradhānā brahmaśaktayaḥ tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayas tataḥ //
ततो मनुष्याः पशवो मृगपक्षिसरीसृपाः न्यूना न्यूनतराश् चैव वृक्षगुल्मादयस् ततः ॥
tato manuṣyāḥ paśavo mṛgapakṣisarīsṛpāḥ nyūnā nyūnatarāś caiva vṛkṣagulmādayas tataḥ //
तद् एतद् अक्षयं नित्यं जगन् मुनिवराखिलम् आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् ॥
tad etad akṣayaṃ nityaṃ jagan munivarākhilam āvirbhāvatirobhāvajanmanāśavikalpavat //
सर्वशक्तिमयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणो ऽपरम् मूर्तं यद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥
sarvaśaktimayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇo 'param mūrtaṃ yad yogibhiḥ pūrvaṃ yogārambheṣu cintyate //
सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्र संस्थितः मनस्य् अव्याहते सम्यग् युञ्जतां जायते मुने ॥
sālambano mahāyogaḥ sabījo yatra saṃsthitaḥ manasy avyāhate samyag yuñjatāṃ jāyate mune //
स परः सर्वशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः ॥
sa paraḥ sarvaśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaraḥ mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ //
तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् ततो जगज् जगत् तस्मिन् स जगच् चाखिलं मुने ॥
tatra sarvam idaṃ protam otaṃ caivākhilaṃ jagat tato jagaj jagat tasmin sa jagac cākhilaṃ mune //
क्षराक्षरमयो विष्णुर् बिभर्त्य् अखिलम् ईश्वरः पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥
kṣarākṣaramayo viṣṇur bibharty akhilam īśvaraḥ puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat //
भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यद् एतद् अखिलं जगत् बिभर्ति भगवान् विष्णुस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥
bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yad etad akhilaṃ jagat bibharti bhagavān viṣṇus tan mamākhyātum arhasi //
नमस् कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममाभवत् ॥
namas kṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamābhavat //
आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥
ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavān hariḥ //
श्रीवत्ससंस्थानधरम् अनन्ते च समाश्रितम् प्रधानं बुद्धिर् अप्य् आस्ते गदारूपेण माधवे ॥
śrīvatsasaṃsthānadharam anante ca samāśritam pradhānaṃ buddhir apy āste gadārūpeṇa mādhave //
भूतादिम् इन्द्रियादिं च द्विधाहंकारम् ईश्वरः बिभर्ति शङ्खरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥
bhūtādim indriyādiṃ ca dvidhāhaṃkāram īśvaraḥ bibharti śaṅkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam //
चलत्स्वरूपम् अत्यन्तं जवेनान्तरितानिलम् चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् ॥
calatsvarūpam atyantaṃ javenāntaritānilam cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam //
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज ॥
pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija //
यानीन्द्रियाण्य् अशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै शररूपाण्य् अशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥
yānīndriyāṇy aśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai śararūpāṇy aśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ //
बिभर्ति यच् चासिरत्नम् अच्युतो ऽत्यन्तनिर्मलम् विद्यामयं तु तज् ज्ञानम् अविद्याचर्मसंस्थितम् ॥
bibharti yac cāsiratnam acyuto 'tyantanirmalam vidyāmayaṃ tu taj jñānam avidyācarmasaṃsthitam //
इत्थं पुमान् प्रधानं च बुद्ध्यहंकारम् एव च भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वम् एतत् समाश्रितम् ॥
itthaṃ pumān pradhānaṃ ca buddhyahaṃkāram eva ca bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca vidyāvidye ca maitreya sarvam etat samāśritam //
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः बिभर्ति मायारूपो ऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥
astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitaḥ bibharti māyārūpo 'sau śreyase prāṇināṃ hariḥ //
सविकारं प्रधानं च पुमांसं चाखिलं जगत् बिभर्ति पुण्डरीकाक्षस् तद् एवं परमेश्वरः ॥
savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃsaṃ cākhilaṃ jagat bibharti puṇḍarīkākṣas tad evaṃ parameśvaraḥ //
या विद्या या तथाविद्या यत् सद् यच् चासद् अव्यये तत् सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥
yā vidyā yā tathāvidyā yat sad yac cāsad avyaye tat sarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane //
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः कालस्वरूपो भगवान् अपारो हरिर् अव्ययः ॥
kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ kālasvarūpo bhagavān apāro harir avyayaḥ //
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम महर् जनस् तपः सत्यं सप्तलोकान् इमान् विभुः ॥
bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama mahar janas tapaḥ satyaṃ saptalokān imān vibhuḥ //
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः आधारः सर्वविद्यानां स्वयम् एव हरिः स्थितः ॥
lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣām api pūrvajaḥ ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayam eva hariḥ sthitaḥ //
देवमानुषपश्वादिस्वरूपैर् बहुभिर् विभुः स्थितः सर्वेश्वरो ऽनन्तो भूतमूर्तिर् अमूर्तिमान् ॥
devamānuṣapaśvādisvarūpair bahubhir vibhuḥ sthitaḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtir amūrtimān //
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च इतिहासोपवेदाश् च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥
ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ //
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च शास्त्राण्य् अशेषाण्य् आख्यानान्य् अनुवाकाश् च ये क्वचित् ॥
vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca śāstrāṇy aśeṣāṇy ākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit //
काव्यालापाश् च ये केचिद् गीतकान्य् अखिलानि च शब्दमूर्तिधरस्यैतद् वपुर् विष्णोर् महात्मनः ॥
kāvyālāpāś ca ye kecid gītakāny akhilāni ca śabdamūrtidharasyaitad vapur viṣṇor mahātmanaḥ //
यानि मूर्तान्य् अमूर्तानि यान्य् अत्रान्यत्र वा क्वचित् सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः ॥
yāni mūrtāny amūrtāni yāny atrānyatra vā kvacit santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ //
अहं हरिः सर्वम् इदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् ईदृङ् मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥
ahaṃ hariḥ sarvam idaṃ janārdano nānyat tataḥ kāraṇakāryajātam īdṛṅ mano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti //
इत्य् एष ते ऽंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज यथावत् कथितो यस्मिञ् श्रुते पापैर् विमुच्यते ॥
ity eṣa te 'ṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija yathāvat kathito yasmiñ śrute pāpair vimucyate //
कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्दे तु यत् फलम् तद् अस्य श्रवणे सर्वं मैत्रेयाप्नोति मानवः ॥
kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābde tu yat phalam tad asya śravaṇe sarvaṃ maitreyāpnoti mānavaḥ //
देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादीनां च संभवम् भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्या वरदा मुने ॥
devarṣipitṛgandharvayakṣādīnāṃ ca saṃbhavam bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādyā varadā mune //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे द्वाविम्शो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvāvimśo 'dhyāyaḥ ]]
[[समाप्तः प्रथमो ऽंशः ]]
[[samāptaḥ prathamo 'ṃśaḥ ]]