Aṃśa 1 · Chapter 2

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave //

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ॥

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe //

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे ॥

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave //

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane //

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम् ॥

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam //

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥

jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam //

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् ॥

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam //

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः ॥

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ //

तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च ॥

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca //

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः ॥

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ //

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम् ॥

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam //

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥

sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate //

तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम् ॥

tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam //

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् ॥

tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam //

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस् तथापरम् ॥

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam //

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥

pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास् तु प्रविभागशः रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः ॥

pradhānapuruṣavyaktakālās tu pravibhāgaśaḥ rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ //

व्यक्तं विष्णुस् तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय ॥

vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya //

अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका ॥

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā //

अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहतम् ॥

akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam //

त्रिगुणं तज् जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम् तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु ॥

triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu //

वेदवादविदो विद्वन् नियता ब्रह्मवादिनः पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम् ॥

vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam //

नाहो न रात्रिर् न नभो न भूमिर् नासीत् तमो ज्योतिर् अभून् न चान्यत् श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस् तदासीत् ॥

nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt //

विष्णोः स्वरूपात् परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश् च विप्र तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज कालसंज्ञम् ॥

viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam //

प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत् तस्मात् प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः ॥

prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ //

अनादिर् भगवान् कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते अव्युच्छिन्नास् ततस् त्व् एते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः ॥

anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ //

गुणसाम्ये ततस् तस्मिन् पृथक् पुंसि व्यवस्थिते कालस्वरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय परिवर्तते ॥

guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate //

ततस् तत् परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः ॥

tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ //

प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः क्षोभयाम् आस संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ ॥

pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau //

यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः ॥

yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ //

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरुषोत्तमः स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः ॥

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ //

विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ //

गुणसाम्यात् ततस् तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान् मुने गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम ॥

guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama //

प्रधानतत्त्वम् उद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान् प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम् इवावृतम् ॥

pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam //

वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत ॥

vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata //

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः ॥

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ //

भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम् ॥

bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam //

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ॥

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha //

बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् ॥

balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot //

ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते ॥

tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate //

स्पर्शमात्रस् ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत् ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ॥

sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha //

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत् ॥

saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot //

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः ॥

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ //

तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता तन्मात्राण्य् अविशेषाणि अविशेषास् ततो हि ते ॥

tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te //

न शान्ता नापि घोरास् ते न मूढाश् चाविशेषिणः भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात् ॥

na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt //

तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ॥

taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ //

त्वक् चक्षुर् नासिका जिह्वा श्रोत्रम् अत्र च पञ्चमम् शब्दादीनाम् अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज ॥

tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija //

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते ॥

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate //

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन् संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः ॥

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ //

शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास् तेन ते स्मृताः ॥

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ //

नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः ॥

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ //

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यम् अशेषतः ॥

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ //

पुरुषाधिष्ठितत्वाच् च अव्यक्तानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते ॥

puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te //

तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् समम् भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम् प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् ॥

tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam //

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः विष्णुर् ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम् एव व्यवस्थितः ॥

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ //

मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन् सुमहात्मनः ॥

merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ //

साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः तस्मिन्न् अण्डे ऽभवद् विप्र सदेवासुरमानुषः ॥

sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ //

वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर् महता तथा ॥

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā //

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस् तैः सर्वैः सहितो महान् एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् नालिकेरफलस्यान्तर् बीजं बाह्यदलैर् इव ॥

avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva //

जुषन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते ॥

juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate //

सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना सत्त्वभृद् भगवान् विष्णुर् अप्रमेयपराक्रमः ॥

sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ //

तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य् अतिभीषणः ॥

tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ //

संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य् एकार्णवीकृते नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः ॥

saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ //

प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक् ॥

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk //

सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः ॥

sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ //

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः ॥

sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ //

पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाशम् एव च सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज् जगत् ॥

pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat //

स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम् उपकारकम् ॥

sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam //

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः ॥

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ //