Aṃśa 1 · Chapter 18

तस्यैतां दानवाश् चेष्टां दृष्ट्वा दैत्यपतेर् भयात् आचचक्षुः स चोवाच सूदान् आहूय सत्वरः ॥

tasyaitāṃ dānavāś ceṣṭāṃ dṛṣṭvā daityapater bhayāt ācacakṣuḥ sa covāca sūdān āhūya satvaraḥ //

हे सूदा मम पुत्रो ऽसाव् अन्येषाम् अपि दुर्मतिः कुमार्गदेशिको दुष्टो हन्यताम् अविलम्बितम् ॥

he sūdā mama putro 'sāv anyeṣām api durmatiḥ kumārgadeśiko duṣṭo hanyatām avilambitam //

हालाहलं विषं तस्य सर्वभक्ष्येषु दीयताम् अविज्ञातम् असौ पापो वध्यतां मा विचार्यताम् ॥

hālāhalaṃ viṣaṃ tasya sarvabhakṣyeṣu dīyatām avijñātam asau pāpo vadhyatāṃ mā vicāryatām //

ते तथैव ततश् चक्रुः प्रह्लादाय महात्मने विषदानं यथाज्ञप्तं पित्रा तस्य महात्मनः ॥

te tathaiva tataś cakruḥ prahlādāya mahātmane viṣadānaṃ yathājñaptaṃ pitrā tasya mahātmanaḥ //

हालाहलं विषं घोरम् अनन्तोच्चारणेन सः अभिमन्त्र्य सहान्नेन मैत्रेय बुभुजे तदा ॥

hālāhalaṃ viṣaṃ ghoram anantoccāraṇena saḥ abhimantrya sahānnena maitreya bubhuje tadā //

अविकारं स तद् भुक्त्वा प्रह्लादः स्वस्थमानसः अनन्तख्यातिनिर्वीर्यं जरयाम् आस दुर्विषम् ॥

avikāraṃ sa tad bhuktvā prahlādaḥ svasthamānasaḥ anantakhyātinirvīryaṃ jarayām āsa durviṣam //

ततः सूदा भयत्रस्ता जीर्णं दृष्ट्वा महाविषम् दैत्येश्वरम् उपागम्य प्रणिपत्येदम् अब्रुवन् ॥

tataḥ sūdā bhayatrastā jīrṇaṃ dṛṣṭvā mahāviṣam daityeśvaram upāgamya praṇipatyedam abruvan //

दैत्यराज विषं दत्तम् अस्माभिर् अतिभीषणम् जीर्णं तच् च सहान्नेन प्रह्लादेन सुतेन ते ॥

daityarāja viṣaṃ dattam asmābhir atibhīṣaṇam jīrṇaṃ tac ca sahānnena prahlādena sutena te //

त्वर्यतां त्वर्यतां सद्यो हे हे दैत्यपुरोहिताः कृत्यां तस्य विनाशाय उत्पादयत मा चिरम् ॥

tvaryatāṃ tvaryatāṃ sadyo he he daityapurohitāḥ kṛtyāṃ tasya vināśāya utpādayata mā ciram //

सकाशम् आगम्य ततः प्रह्लादस्य पुरोहिताः सामपूर्वम् अथोचुस् ते प्रह्लादं विनयान्वितम् ॥

sakāśam āgamya tataḥ prahlādasya purohitāḥ sāmapūrvam athocus te prahlādaṃ vinayānvitam //

जातस् त्रैलोक्यविख्यात आयुष्मन् ब्रह्मणः कुले दैत्यराजस्य तनयो हिरण्यकशिपोर् भवान् ॥

jātas trailokyavikhyāta āyuṣman brahmaṇaḥ kule daityarājasya tanayo hiraṇyakaśipor bhavān //

किं दैवैः किम् अनन्तेन किम् अन्येन तवाश्रयः पिता समस्तलोकानां त्वं तथैव भविष्यसि ॥

kiṃ daivaiḥ kim anantena kim anyena tavāśrayaḥ pitā samastalokānāṃ tvaṃ tathaiva bhaviṣyasi //

तस्मात् परित्यजैनां त्वं विपक्षस्तवसंहिताम् वाच्यः पिता समस्तानां गुरूणां परमो गुरुः ॥

tasmāt parityajaināṃ tvaṃ vipakṣastavasaṃhitām vācyaḥ pitā samastānāṃ gurūṇāṃ paramo guruḥ //

एवम् एतन् महाभागाः श्लाघ्यम् एतन् महाकुलम् मरीचेः सकले ऽप्य् अस्मिन् त्रैलोक्ये नान्यथा वदेत् ॥

evam etan mahābhāgāḥ ślāghyam etan mahākulam marīceḥ sakale 'py asmin trailokye nānyathā vadet //

पिता च मम सर्वस्मिञ् जगत्य् उत्कृष्टचेष्टितः एतद् अप्य् अवगच्छामि सत्यम् अत्रापि नानृतम् ॥

pitā ca mama sarvasmiñ jagaty utkṛṣṭaceṣṭitaḥ etad apy avagacchāmi satyam atrāpi nānṛtam //

गुरूणाम् अपि सर्वेषां पिता परमको गुरुः यद् उक्तं भ्रान्तिस् तत्रापि स्वल्पापि हि न विद्यते ॥

gurūṇām api sarveṣāṃ pitā paramako guruḥ yad uktaṃ bhrāntis tatrāpi svalpāpi hi na vidyate //

पिता गुरुर् न संदेहः पूजनीयः प्रयत्नतः तत्रापि नापराध्यामीत्य् एवं मनसि मे स्थितम् ॥

pitā gurur na saṃdehaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ tatrāpi nāparādhyāmīty evaṃ manasi me sthitam //

यत् त्व् एतत् किम् अनन्तेनेत्य् उक्तं युष्माभिर् ईदृशम् को ब्रवीति यथायुक्तं किं तु नैतद् वचो ऽर्थवत् ॥

yat tv etat kim anantenety uktaṃ yuṣmābhir īdṛśam ko bravīti yathāyuktaṃ kiṃ tu naitad vaco 'rthavat //

इत्य् उक्त्वा सो ऽभवन् मौनी तेषां गौरवयन्त्रितः प्रहस्य च पुनः प्राह किम् अनन्तेन साध्व् इति ॥

ity uktvā so 'bhavan maunī teṣāṃ gauravayantritaḥ prahasya ca punaḥ prāha kim anantena sādhv iti //

साधु भोः किम् अनन्तेन साधु भो गुरवो मम श्रूयतां यद् अनन्तेन यदि खेदं न यास्यथ ॥

sādhu bhoḥ kim anantena sādhu bho guravo mama śrūyatāṃ yad anantena yadi khedaṃ na yāsyatha //

धर्मार्थकाममोक्षाख्यः पुरुषार्थ उदाहृतः चतुष्टयम् इदं यस्मात् तस्मात् किं किम् इदं वृथा ॥

dharmārthakāmamokṣākhyaḥ puruṣārtha udāhṛtaḥ catuṣṭayam idaṃ yasmāt tasmāt kiṃ kim idaṃ vṛthā //

मरीचिमिश्रैर् दक्षेण तथैवान्यैर् अनन्ततः धर्मः प्राप्तस् तथैवान्यैर् अर्थः कामस् तथापरैः ॥

marīcimiśrair dakṣeṇa tathaivānyair anantataḥ dharmaḥ prāptas tathaivānyair arthaḥ kāmas tathāparaiḥ //

तत्तत्त्ववेदिनो भूत्वा ज्ञानध्यानसमाधिभिः अवापुर् मुक्तिम् अपरे पुरुषा ध्वस्तबन्धनाः ॥

tattattvavedino bhūtvā jñānadhyānasamādhibhiḥ avāpur muktim apare puruṣā dhvastabandhanāḥ //

संपदैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानसंततिकर्मणाम् विमुक्तेश् चैकतो लभ्यं मूलम् आराधनं हरेः ॥

saṃpadaiśvaryamāhātmyajñānasaṃtatikarmaṇām vimukteś caikato labhyaṃ mūlam ārādhanaṃ hareḥ //

यतो धर्मार्थकामाख्यं विमुक्तिश् च फलं द्विजाः तेनापि हि किम् इत्य् एवम् अनन्तेन किम् उच्यते ॥

yato dharmārthakāmākhyaṃ vimuktiś ca phalaṃ dvijāḥ tenāpi hi kim ity evam anantena kim ucyate //

किं वात्र बहुनोक्तेन भवन्तो गुरवो मम वदन्तु साधु वासाधु विवेको ऽस्माकम् अल्पकः ॥

kiṃ vātra bahunoktena bhavanto guravo mama vadantu sādhu vāsādhu viveko 'smākam alpakaḥ //

दह्यमानस् त्वम् अस्माभिर् अग्निना बाल रक्षितः भूयो न वक्ष्यसीत्य् एवं नैवं ज्ञातो ऽस्य् अबुद्धिमान् ॥

dahyamānas tvam asmābhir agninā bāla rakṣitaḥ bhūyo na vakṣyasīty evaṃ naivaṃ jñāto 'sy abuddhimān //

यद्य् अस्मद्वचनान् मोहग्राहं न त्यक्ष्यते भवान् ततः कृत्यां विनाशाय तव सृक्ष्याम दुर्मते ॥

yady asmadvacanān mohagrāhaṃ na tyakṣyate bhavān tataḥ kṛtyāṃ vināśāya tava sṛkṣyāma durmate //

कः केन रक्ष्यते जन्तुर् जन्तुः कः केन हन्यते हन्ति रक्षति चैवात्मा जगत् सर्वं चराचरम् ॥

kaḥ kena rakṣyate jantur jantuḥ kaḥ kena hanyate hanti rakṣati caivātmā jagat sarvaṃ carācaram //

इत्य् उक्तास् तेन ते क्रुद्धा दैत्यराजपुरोहिताः कृत्याम् उत्पादयाम् आसुर् ज्वालामालोज्ज्वलाननाम् ॥

ity uktās tena te kruddhā daityarājapurohitāḥ kṛtyām utpādayām āsur jvālāmālojjvalānanām //

अतिभीमा समागम्य पादन्यासक्षतक्षितिः शूलेन सा सुसंक्रुद्धा तं जघानाथ वक्षसि ॥

atibhīmā samāgamya pādanyāsakṣatakṣitiḥ śūlena sā susaṃkruddhā taṃ jaghānātha vakṣasi //

तत् तस्य हृदयं प्राप्य शूलं बालस्य दीप्तिमत् जगाम खण्डितं भूमौ तत्रापि शतधाभवत् ॥

tat tasya hṛdayaṃ prāpya śūlaṃ bālasya dīptimat jagāma khaṇḍitaṃ bhūmau tatrāpi śatadhābhavat //

यत्रानपायी भगवान् हृद्य् आस्ते हरिर् ईश्वरः भङ्गो भवति वज्रस्य तत्र शूलस्य का कथा ॥

yatrānapāyī bhagavān hṛdy āste harir īśvaraḥ bhaṅgo bhavati vajrasya tatra śūlasya kā kathā //

अपापे तत्र पापैश् च पातिता दैत्ययाजकैः तान् एव सा जघानाशु कृत्या नाशं जगाम च ॥

apāpe tatra pāpaiś ca pātitā daityayājakaiḥ tān eva sā jaghānāśu kṛtyā nāśaṃ jagāma ca //

कृत्यया दह्यमानांस् तान् विलोक्य स महामतिः त्राहि कृष्णेत्य् अनन्तेति वदन्न् अभ्यवपद्यत ॥

kṛtyayā dahyamānāṃs tān vilokya sa mahāmatiḥ trāhi kṛṣṇety ananteti vadann abhyavapadyata //

सर्वव्यापिञ् जगद्रूप जगत्स्रष्टर् जनार्दन त्राहि विप्रान् इमान् अस्माद् दुःसहान् मन्त्रपावकात् ॥

sarvavyāpiñ jagadrūpa jagatsraṣṭar janārdana trāhi viprān imān asmād duḥsahān mantrapāvakāt //

यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी जगद्गुरुः विष्णुर् एव तथा सर्वे जीवन्त्व् एते पुरोहिताः ॥

yathā sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī jagadguruḥ viṣṇur eva tathā sarve jīvantv ete purohitāḥ //

यथा सर्वगतं विष्णुं मन्यमानो ऽनपायिनम् चिन्तयाम्य् अरिपक्षे ऽपि जीवन्त्व् एते तथा द्विजाः ॥

yathā sarvagataṃ viṣṇuṃ manyamāno 'napāyinam cintayāmy aripakṣe 'pi jīvantv ete tathā dvijāḥ //

ये हन्तुम् आगता दत्तं यैर् विषं यैर् हुताशनः यैर् दिग्गजैर् अहं क्षुण्णो दष्टः सर्पैश् च यैर् अहम् ॥

ye hantum āgatā dattaṃ yair viṣaṃ yair hutāśanaḥ yair diggajair ahaṃ kṣuṇṇo daṣṭaḥ sarpaiś ca yair aham //

तेष्व् अहं मित्रपक्षे च समः पापो ऽस्मि न क्वचित् यथा तेनाद्य सत्येन जीवन्त्व् असुरयाजकाः ॥

teṣv ahaṃ mitrapakṣe ca samaḥ pāpo 'smi na kvacit yathā tenādya satyena jīvantv asurayājakāḥ //

इत्य् उक्तास् तेन ते सर्वे संस्पृष्टाश् च निरामयाः समुत्तस्थुर् द्विजा भूयस् तं चोचुः प्रश्रयान्वितम् ॥

ity uktās tena te sarve saṃspṛṣṭāś ca nirāmayāḥ samuttasthur dvijā bhūyas taṃ cocuḥ praśrayānvitam //

दीर्घायुर् अप्रतिहतो बलवीर्यसमन्वितः पुत्रपौत्रधनैश्वर्यैर् युक्तो वत्स भवोत्तमः ॥

dīrghāyur apratihato balavīryasamanvitaḥ putrapautradhanaiśvaryair yukto vatsa bhavottamaḥ //

इत्य् उक्त्वा तं ततो गत्वा यथावृत्तं पुरोहिताः दैत्यराजाय सकलम् आचचक्षुर् महामुने ॥

ity uktvā taṃ tato gatvā yathāvṛttaṃ purohitāḥ daityarājāya sakalam ācacakṣur mahāmune //