पराशरं मुनिवरं कृतपूर्वाह्णिकक्रियम् मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च ॥
parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapūrvāhṇikakriyam maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca //
त्वत्तो हि वेदाध्ययनम् अधीतम् अखिलं गुरो धर्मशास्त्राणि सर्वाणि वेदाङ्गानि यथाक्रमम् ॥
tvatto hi vedādhyayanam adhītam akhilaṃ guro dharmaśāstrāṇi sarvāṇi vedāṅgāni yathākramam //
त्वत्प्रसादान् मुनिश्रेष्ठ माम् अन्ये नाकृतश्रमम् वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो ये ऽपि विद्विषः ॥
tvatprasādān muniśreṣṭha mām anye nākṛtaśramam vakṣyanti sarvaśāstreṣu prāyaśo ye 'pi vidviṣaḥ //
सो ऽहम् इच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति ॥
so 'ham icchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati //
यन्मयं च जगद् ब्रह्मन् यतश् चैतच् चराचरम् लीनम् आसीद् यथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च ॥
yanmayaṃ ca jagad brahman yataś caitac carācaram līnam āsīd yathā yatra layam eṣyati yatra ca //
यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च संभवम् समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः ॥
yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca saṃbhavam samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ //
सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम देवादीनां तथा वंशान् मनून् मन्वन्तराणि च ॥
sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama devādīnāṃ tathā vaṃśān manūn manvantarāṇi ca //
कल्पान् कल्पविकल्पांश् च चतुर्युगविकल्पितान् कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्मांश् च कृत्स्नशः ॥
kalpān kalpavikalpāṃś ca caturyugavikalpitān kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ //
देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन् महामुने वेदशाखाप्रणयनं यथावद् व्यासकर्तृकम् ॥
devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yan mahāmune vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvad vyāsakartṛkam //
धर्मांश् च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सर्वं त्वत्तो वासिष्ठनन्दन ॥
dharmāṃś ca brāhmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ tvatto vāsiṣṭhanandana //
ब्रह्मन् प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् येनाहम् एतज् जानीयां त्वत्प्रसादान् महामुने ॥
brahman prasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam yenāham etaj jānīyāṃ tvatprasādān mahāmune //
साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितो ऽस्मि पुरातनम् पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यद् उवाच ह ॥
sādhu maitreya dharmajña smārito 'smi purātanam pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yad uvāca ha //
विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितो मया श्रुतस् तातस् ततः क्रोधो मैत्रेयासीन् ममातुलः ॥
viśvāmitraprayuktena rakṣasā bhakṣito mayā śrutas tātas tataḥ krodho maitreyāsīn mamātulaḥ //
ततो ऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् भस्मीकृताश् च शतशस् तस्मिन् सत्रे निशाचराः ॥
tato 'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham bhasmīkṛtāś ca śataśas tasmin satre niśācarāḥ //
ततः संक्षीयमाणेषु तेषु रक्षःस्व् अशेषतः माम् उवाच महाभागो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः ॥
tataḥ saṃkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣaḥsv aśeṣataḥ mām uvāca mahābhāgo vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ //
अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युम् इमं जहि राक्षसा नापराध्यन्ते पितुस् ते विहितं तथा ॥
alam atyantakopena tāta manyum imaṃ jahi rākṣasā nāparādhyante pitus te vihitaṃ tathā //
मूढानाम् एष भवति क्रोधो ज्ञानवतां कुतः हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥
mūḍhānām eṣa bhavati krodho jñānavatāṃ kutaḥ hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhuk pumān //
संचितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः यशसस् तपसश् चैव क्रोधो नाशकरः परः ॥
saṃcitasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ yaśasas tapasaś caiva krodho nāśakaraḥ paraḥ //
स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव ॥
svargāpavargavyāsedhakāraṇaṃ paramarṣayaḥ varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhava //
अलं निशाचरैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः सत्रं ते विरमत्व् एतत् क्षमासारा हि साधवः ॥
alaṃ niśācarair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ satraṃ te viramatv etat kṣamāsārā hi sādhavaḥ //
एवं तातेन तेनाहम् अनुनीतो महात्मना उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस् तद्वाक्यगौरवात् ॥
evaṃ tātena tenāham anunīto mahātmanā upasaṃhṛtavān satraṃ sadyas tadvākyagauravāt //
ततः प्रीतः स भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः संप्राप्तश् च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ॥
tataḥ prītaḥ sa bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ saṃprāptaś ca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ //
पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः माम् उवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः ॥
pitāmahena dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ mām uvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ //
वैरे महति यद् वाक्याद् गुरोर् अस्याश्रिता क्षमा त्वया तस्मात् समस्तानि भवाञ् छास्त्राणि वेत्स्यति ॥
vaire mahati yad vākyād guror asyāśritā kṣamā tvayā tasmāt samastāni bhavāñ chāstrāṇi vetsyati //
संततेर् न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः त्वया तस्मान् महाभाग ददाम्य् अन्यं महावरम् ॥
saṃtater na mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ tvayā tasmān mahābhāga dadāmy anyaṃ mahāvaram //
पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति देवतापारमार्थ्यं च यथावद् वेत्स्यते भवान् ॥
purāṇasaṃhitākartā bhavān vatsa bhaviṣyati devatāpāramārthyaṃ ca yathāvad vetsyate bhavān //
प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्य् अस्तमला मतिः मत्प्रसादाद् असंदिग्धा तव वत्स भविष्यति ॥
pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇy astamalā matiḥ matprasādād asaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati //
ततश् च भगवान् प्राह वसिष्ठो मे पितामहः पुलस्त्येन यद् उक्तं ते सर्वम् एतद् भविष्यति ॥
tataś ca bhagavān prāha vasiṣṭho me pitāmahaḥ pulastyena yad uktaṃ te sarvam etad bhaviṣyati //
इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता यद् उक्तं तत् स्मृतिं यातं त्वत्प्रश्नाद् अखिलं मम ॥
iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā yad uktaṃ tat smṛtiṃ yātaṃ tvatpraśnād akhilaṃ mama //
सो ऽहं वदाम्य् अशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम् ॥
so 'haṃ vadāmy aśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate purāṇasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham //
विष्णोः सकाशाद् उद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम् स्थितिसंयमकर्तासौ जगतो ऽस्य जगच् च सः ॥
viṣṇoḥ sakāśād udbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam sthitisaṃyamakartāsau jagato 'sya jagac ca saḥ //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]]