68 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते संध्यावलीकथनं नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच संध्यावली ततः पादौ भर्तुः संगृह्य भूपते । उवाच वचनं देवी धर्मां गदविनाशनम्
68 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite saṃdhyāvalīkathanaṃ nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca saṃdhyāvalī tataḥ pādau bhartuḥ saṃgṛhya bhūpate / uvāca vacanaṃ devī dharmāṃ gadavināśanam
1 ॥ बहुधाप्यनुशिष्टेयं मया भूप यथा त्वया । मोहिन्या मोहरूपाया नान्यत्संरोचते ऽधुना
1 // bahudhāpyanuśiṣṭeyaṃ mayā bhūpa yathā tvayā / mohinyā moharūpāyā nānyatsaṃrocate 'dhunā
2 ॥ भोजनं वासरे विष्णोर्वधं वा तनयस्य वै । धर्मत्यागाद्वरं नाथ पुत्रस्य विनिपातनम्
2 // bhojanaṃ vāsare viṣṇorvadhaṃ vā tanayasya vai / dharmatyāgādvaraṃ nātha putrasya vinipātanam
3 ॥ यादृशी हि जनन्यास्तु पीडा भवति भूपते । पुत्रस्योत्पादने तीव्रातादृशी न भवेत्पितुः
3 // yādṛśī hi jananyāstu pīḍā bhavati bhūpate / putrasyotpādane tīvrātādṛśī na bhavetpituḥ
4 ॥ गर्भसंधारणे राजन् खेदः स्नेहो ऽधिको यथा । मातुर्भवति भूपाल तथा नहि भवेत्पितुः
4 // garbhasaṃdhāraṇe rājan khedaḥ sneho 'dhiko yathā / māturbhavati bhūpāla tathā nahi bhavetpituḥ
5 ॥ बीजनिर्वाषकः प्रोक्तः पिता राजेन्द्र भूतले । जननी धारिणी क्लिष्टा वर्द्धने पालने ऽधिका
5 // bījanirvāṣakaḥ proktaḥ pitā rājendra bhūtale / jananī dhāriṇī kliṣṭā varddhane pālane 'dhikā
6 ॥ पितुः शतगुणः स्नेहो मातुः पुत्रे प्रवर्तते । स्नेहाधिक्यं तु संप्रेक्ष्य मातरं महतीं विदुः
6 // pituḥ śataguṇaḥ sneho mātuḥ putre pravartate / snehādhikyaṃ tu saṃprekṣya mātaraṃ mahatīṃ viduḥ
7 ॥ साहं जाता गतस्नेहा परलोकजिगीषया । पुत्रस्य नृपशार्दूल सत्यवाक्यस्य पालनात्
7 // sāhaṃ jātā gatasnehā paralokajigīṣayā / putrasya nṛpaśārdūla satyavākyasya pālanāt
8 ॥ व्यापादय सुतं भूप स्नेहं त्यक्त्वा सुदूरतः । मा सत्यलङ्घनं कार्षीः शापितो ऽसि मयात्मना
8 // vyāpādaya sutaṃ bhūpa snehaṃ tyaktvā sudūrataḥ / mā satyalaṅghanaṃ kārṣīḥ śāpito 'si mayātmanā
9 ॥ निकषेषु ह्यषीकेशो भविष्यति फलप्रदः । यस्मिंश्चीर्णे रुजा देहे नाल्पापि नृप जायते
9 // nikaṣeṣu hyaṣīkeśo bhaviṣyati phalapradaḥ / yasmiṃścīrṇe rujā dehe nālpāpi nṛpa jāyate
10 ॥ अधर्मान्मानवो ऽवश्यं स्वर्गभ्रष्टो न संशयः । प्राणानादाय पुत्रं वा सर्वस्वं वा महीपते
10 // adharmānmānavo 'vaśyaṃ svargabhraṣṭo na saṃśayaḥ / prāṇānādāya putraṃ vā sarvasvaṃ vā mahīpate
11 ॥ यश्चानुवर्तते दैवं स पुमान् गीयते महान् । ता आपदो ऽपि भूपाल धन्या याः सत्यकारिकाः
11 // yaścānuvartate daivaṃ sa pumān gīyate mahān / tā āpado 'pi bhūpāla dhanyā yāḥ satyakārikāḥ
12 ॥ सत्तयसंरक्षणार्थत्वान्नृणां स्युर्मोक्षदायिकाः । कीर्तिसंस्तरणार्थाय कर्त्तव्यं मनुजैः सदा
12 // sattayasaṃrakṣaṇārthatvānnṛṇāṃ syurmokṣadāyikāḥ / kīrtisaṃstaraṇārthāya karttavyaṃ manujaiḥ sadā
13 ॥ कर्म भूपाल शास्त्रोक्तं स्नेहद्वेषविवर्जितम् । तदलं परितापेन सत्यं पालय भूपते
13 // karma bhūpāla śāstroktaṃ snehadveṣavivarjitam / tadalaṃ paritāpena satyaṃ pālaya bhūpate
14 ॥ सत्यस्य पालनाद्राजन्विष्णुदेहेन युज्यते । देवैरुत्पादिता ह्येषा निकषा ते विमोहिनी
14 // satyasya pālanādrājanviṣṇudehena yujyate / devairutpāditā hyeṣā nikaṣā te vimohinī
15 ॥ मन्ये भूपाल सा पत्न्या कृता तां त्वं न बुध्यसे । पुत्रव्य पादनाद्देवा भविष्यन्ति ह्यवाङ्मुखाः
15 // manye bhūpāla sā patnyā kṛtā tāṃ tvaṃ na budhyase / putravya pādanāddevā bhaviṣyanti hyavāṅmukhāḥ
16 ॥ तेषां दत्वा पदं मूर्ध्नि यास्यसे परमं पदम् । विष्णोरुद्वहतां भक्तिं देवताः परिपन्थिनः
16 // teṣāṃ datvā padaṃ mūrdhni yāsyase paramaṃ padam / viṣṇorudvahatāṃ bhaktiṃ devatāḥ paripanthinaḥ
17 ॥ भविष्यत्यन्धता लोके तदेव प्रकटीकृतम् । विरुद्धा विबुधा भूप सेश्वरास्तव चेष्टितैः
17 // bhaviṣyatyandhatā loke tadeva prakaṭīkṛtam / viruddhā vibudhā bhūpa seśvarāstava ceṣṭitaiḥ
18 ॥ मोक्षमार्गप्रभेत्तारस्तव निश्चया लोपकाः । स त्वं भूप दृढो भूत्वा घातयस्व सुतं प्रियम्
18 // mokṣamārgaprabhettārastava niścayā lopakāḥ / sa tvaṃ bhūpa dṛḍho bhūtvā ghātayasva sutaṃ priyam
19 ॥ मोहिन्याः कुरु वाक्यं तु आत्मनः सत्यपालनात्
19 // mohinyāḥ kuru vākyaṃ tu ātmanaḥ satyapālanāt
20 ॥ लुप्ते ऽपि वाक्ये भविता नृपेश पापं समं ब्रह्मवधेन घोरम् । तन्तासि लोके शमनस्य भूप यशःप्रणो भविता धरायाम्
20 // lupte 'pi vākye bhavitā nṛpeśa pāpaṃ samaṃ brahmavadhena ghoram / tantāsi loke śamanasya bhūpa yaśaḥpraṇo bhavitā dharāyām
21 ॥ वसिष्ठ उवाच भार्याया वचनं श्रुत्वा राजा रुक्माङ्गदस्तदा । संध्यावलीमुवाचेदं मोहिन्याः सन्निधौ नृप
21 // vasiṣṭha uvāca bhāryāyā vacanaṃ śrutvā rājā rukmāṅgadastadā / saṃdhyāvalīmuvācedaṃ mohinyāḥ sannidhau nṛpa
22 ॥ पुत्रहत्या महाहत्या ब्रह्महत्याधिका प्रिये । घातयित्वा सुतं लोके का गतिर्म्मे भविष्यति
22 // putrahatyā mahāhatyā brahmahatyādhikā priye / ghātayitvā sutaṃ loke kā gatirmme bhaviṣyati
23 ॥ क्व गतो मन्दरं शैलं क्व प्राप्ता मोहिनी मया । धर्माङ्गदविनाशाय देवि कालप्रिया त्वियम्
23 // kva gato mandaraṃ śailaṃ kva prāptā mohinī mayā / dharmāṅgadavināśāya devi kālapriyā tviyam
24 ॥ धर्मज्ञं विनयोपेतं प्रजारञ्जनकारकम् । अप्रजं च सुतं हत्वा का गतिर्मे भविष्याति
24 // dharmajñaṃ vinayopetaṃ prajārañjanakārakam / aprajaṃ ca sutaṃ hatvā kā gatirme bhaviṣyāti
25 ॥ कुपुत्रस्यापि हननाद्देवि दुःखं भवेत्पितुः
25 // kuputrasyāpi hananāddevi duḥkhaṃ bhavetpituḥ
26 ॥ किं पुनर्द्धर्मशीलस्य गुरुसेवाविधायिनः । जम्बूद्वीपमिदं भुक्तं मया तु वरवर्णिनि
26 // kiṃ punarddharmaśīlasya gurusevāvidhāyinaḥ / jambūdvīpamidaṃ bhuktaṃ mayā tu varavarṇini
27 ॥ द्वीपानि सप्त भुक्तानि तनयेन तवाधुना । विष्णोरंशो वरारोहे पितुरप्यधिको भवेत्
27 // dvīpāni sapta bhuktāni tanayena tavādhunā / viṣṇoraṃśo varārohe piturapyadhiko bhavet
28 ॥ पुराणेषु वरारोहे कविभिः परिकीर्तितः । यो ऽयमत्यधिकः पुत्रो धर्माङ्गद इति क्षितौ
28 // purāṇeṣu varārohe kavibhiḥ parikīrtitaḥ / yo 'yamatyadhikaḥ putro dharmāṅgada iti kṣitau
29 ॥ मम वंशस्य चार्वङ्गि किं पुनर्मम मानदः । अहो दुःखमनुप्राप्तं पुत्रादप्यधिकं मया
29 // mama vaṃśasya cārvaṅgi kiṃ punarmama mānadaḥ / aho duḥkhamanuprāptaṃ putrādapyadhikaṃ mayā
30 ॥ पुनरेव वरारोहे ब्रूहि त्वं वचनैः शुभैः । मोहिनीं मोहसंप्राप्तां मम दुःखप्रदायिनीम्
30 // punareva varārohe brūhi tvaṃ vacanaiḥ śubhaiḥ / mohinīṃ mohasaṃprāptāṃ mama duḥkhapradāyinīm
31 ॥ एवमुक्त्वा तु नृपतिः प्रियां सन्ध्यावलीं तदा । समीपमागत्य नृपो मोहिनीक्षिदमब्रवीत्
31 // evamuktvā tu nṛpatiḥ priyāṃ sandhyāvalīṃ tadā / samīpamāgatya nṛpo mohinīkṣidamabravīt
32 ॥ न भोक्ष्ये वासरे विष्णोर्न हिंस्ये तनयं शुभे । आत्मानं दारयिष्यामि देवीं सन्ध्यावलीं तथा
32 // na bhokṣye vāsare viṣṇorna hiṃsye tanayaṃ śubhe / ātmānaṃ dārayiṣyāmi devīṃ sandhyāvalīṃ tathā
33 ॥ अन्यद्वा दारुणं कर्म करोमि तव शासनात् । दुष्टाग्रहमिमं सुभ्रु परित्यज सुतं प्रति
33 // anyadvā dāruṇaṃ karma karomi tava śāsanāt / duṣṭāgrahamimaṃ subhru parityaja sutaṃ prati
34 ॥ किं फलं भविता तुभ्यं हत्वा धर्माङ्गदं सुतम् । भोजयित्वा दिने विष्णोः को लाभो भविता वद
34 // kiṃ phalaṃ bhavitā tubhyaṃ hatvā dharmāṅgadaṃ sutam / bhojayitvā dine viṣṇoḥ ko lābho bhavitā vada
35 ॥ दासो ऽस्मि तव भृत्यो ऽस्मि वशगो ऽस्मि वरानने । अन्यं याचस्व सुभगे वरं त्वां शरणं गतः
35 // dāso 'smi tava bhṛtyo 'smi vaśago 'smi varānane / anyaṃ yācasva subhage varaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ
36 ॥ रक्ताशोकसमानाभ्यां तव चार्वङ्गिसर्वशः । अन्यत्प्रयोजनं किञ्चित्कर्त्तास्मि वशगस्तव
36 // raktāśokasamānābhyāṃ tava cārvaṅgisarvaśaḥ / anyatprayojanaṃ kiñcitkarttāsmi vaśagastava
37 ॥ प्रसादं कुरु मे देवि पुत्रभिक्षां प्रयच्छ मे । दुर्लभो गुणवान्पुत्रो दुर्लभो हरिवासरः
37 // prasādaṃ kuru me devi putrabhikṣāṃ prayaccha me / durlabho guṇavānputro durlabho harivāsaraḥ
38 ॥ दुर्लभः जाह्नवीतोयं दुर्लभा जननी क्षितौ । दुर्लभं हि कुले जन्म दुर्लभा वंशजा प्रिया
38 // durlabhaḥ jāhnavītoyaṃ durlabhā jananī kṣitau / durlabhaṃ hi kule janma durlabhā vaṃśajā priyā
39 ॥ दुर्लभं काञ्चनं दानं दुर्लभं हरिपूजनम् । दुर्लभा वैष्णवी दीक्षा दुर्लभः स्मृतिसंग्रहः
39 // durlabhaṃ kāñcanaṃ dānaṃ durlabhaṃ haripūjanam / durlabhā vaiṣṇavī dīkṣā durlabhaḥ smṛtisaṃgrahaḥ
40 ॥ दुर्लभः शौकरे वासो दुर्लभं हरिचिन्तनम् । दुर्लभो जागरो विष्णोर्दुर्लभा ह्यात्मसत्क्रिया
40 // durlabhaḥ śaukare vāso durlabhaṃ haricintanam / durlabho jāgaro viṣṇordurlabhā hyātmasatkriyā
41 ॥ दुर्लभा पुत्रसंप्राप्तिर्दुर्लभं पौष्करं जलम् । दुर्लभः शिष्टसंसर्गो दुर्लभा भक्तिरुच्यते
41 // durlabhā putrasaṃprāptirdurlabhaṃ pauṣkaraṃ jalam / durlabhaḥ śiṣṭasaṃsargo durlabhā bhaktirucyate
42 ॥ दुर्लभं कपिलादानं दुर्लभं नीलमोक्षणम् । कृतं श्राद्धं त्रयोदश्यां दुर्लभं वरवर्णिनि
42 // durlabhaṃ kapilādānaṃ durlabhaṃ nīlamokṣaṇam / kṛtaṃ śrāddhaṃ trayodaśyāṃ durlabhaṃ varavarṇini
43 ॥ दुर्लभा वसुधा चीर्णं व्रतं पातकनाशनम् । धेनुस्तिलमयी सुभ्रु दुर्लभा विप्रगामिनी
43 // durlabhā vasudhā cīrṇaṃ vrataṃ pātakanāśanam / dhenustilamayī subhru durlabhā vipragāminī
44 ॥ धात्रीस्नानं वरारोहे दुर्लभो हरिवासरः । दुर्लभं पर्वकाले तु स्नानं शीतलवारिणा
44 // dhātrīsnānaṃ varārohe durlabho harivāsaraḥ / durlabhaṃ parvakāle tu snānaṃ śītalavāriṇā
45 ॥ माघमासे विशेषेण प्रत्यूषसमये शुभे । यथाशास्त्रोदितं कर्म तद्देवि भुवि दुर्लभम्
45 // māghamāse viśeṣeṇa pratyūṣasamaye śubhe / yathāśāstroditaṃ karma taddevi bhuvi durlabham
46 ॥ दुर्लभं कुशलं पथ्यं दुर्लभं चौषधं तथा । व्याधेर्विघातकरणं दुर्लभं शास्त्रमार्गतः
46 // durlabhaṃ kuśalaṃ pathyaṃ durlabhaṃ cauṣadhaṃ tathā / vyādhervighātakaraṇaṃ durlabhaṃ śāstramārgataḥ
47 ॥ दुर्लभं स्मरणं विष्णोर्मरणे वरवर्णिनि । एवं वचो वरारोहे कुरु मे धर्मरक्षकम्
47 // durlabhaṃ smaraṇaṃ viṣṇormaraṇe varavarṇini / evaṃ vaco varārohe kuru me dharmarakṣakam
48 ॥ किं वधेनेवै चार्वङ्गि प्रसादं कर्तुमर्हसि । सेविता विषयाः सम्यक्कृतं राज्यमकण्टकम्
48 // kiṃ vadhenevai cārvaṅgi prasādaṃ kartumarhasi / sevitā viṣayāḥ samyakkṛtaṃ rājyamakaṇṭakam
49 ॥ मया मूर्घ्नि पदं दत्तं देवगोविप्ररक्षिणाम् । अदृष्टविषयं पुत्रं नाहं हिंस्ये कदाचन
49 // mayā mūrghni padaṃ dattaṃ devagoviprarakṣiṇām / adṛṣṭaviṣayaṃ putraṃ nāhaṃ hiṃsye kadācana
50 ॥ स्वहस्तेनेह चार्वङ्गि किं नु पापमतः परम् । मोहिन्युवाच धर्माङ्गदो न मे शत्रुर्नाहं हन्मि सुतं तव
50 // svahasteneha cārvaṅgi kiṃ nu pāpamataḥ param / mohinyuvāca dharmāṅgado na me śatrurnāhaṃ hanmi sutaṃ tava
51 ॥ पूर्वमेव मया प्रोक्तं भुङ्क्ष्वत्वं हरिवासरे । वसुधां स्वेच्छया राजंस्त्वं शाधि बहुवत्सरम्
51 // pūrvameva mayā proktaṃ bhuṅkṣvatvaṃ harivāsare / vasudhāṃ svecchayā rājaṃstvaṃ śādhi bahuvatsaram
52 ॥ नाहं व्यापादये पुत्रमर्थसिद्धिस्तु भोजने । मम भूमिपते कार्यं न पुत्रनिधने तव
52 // nāhaṃ vyāpādaye putramarthasiddhistu bhojane / mama bhūmipate kāryaṃ na putranidhane tava
53 ॥ यदि पुत्रः प्रियो राजन्भुज्यतां हरिवासरे । किं विलापैर्महीपाल एतैर्द्धर्मबहिष्कृतैः
53 // yadi putraḥ priyo rājanbhujyatāṃ harivāsare / kiṃ vilāpairmahīpāla etairddharmabahiṣkṛtaiḥ
54 ॥ सत्यं संरक्ष यत्नेन कुरुष्व वचनं मम । एवं ब्रुवाणां तां राजन्मोहिनीं तनुमध्यमाम्
54 // satyaṃ saṃrakṣa yatnena kuruṣva vacanaṃ mama / evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ rājanmohinīṃ tanumadhyamām
55 ॥ धर्माङ्गदः प्रत्युवाच दृष्ट्वा नत्वाग्रतः स्थितः । एतदेव गृहाण त्वं मा शङ्कां कुरु भामिनि
55 // dharmāṅgadaḥ pratyuvāca dṛṣṭvā natvāgrataḥ sthitaḥ / etadeva gṛhāṇa tvaṃ mā śaṅkāṃ kuru bhāmini
56 ॥ गृहीत्वा निर्मलं खङ्गं विन्यस्य नृपतेः पुरः । आत्मानं च प्रत्युवाच सत्यधर्मव्यवस्थितः
56 // gṛhītvā nirmalaṃ khaṅgaṃ vinyasya nṛpateḥ puraḥ / ātmānaṃ ca pratyuvāca satyadharmavyavasthitaḥ
57 ॥ न विलंबः पितः कार्यस्त्वया मम निपातने । मन्मातुर्वचनं सत्यं कुरु भूप प्रतिश्रुतम्
57 // na vilaṃbaḥ pitaḥ kāryastvayā mama nipātane / manmāturvacanaṃ satyaṃ kuru bhūpa pratiśrutam
58 ॥ आत्मा रक्ष्यो धनैर्दारैरथवापि निजात्मजैः । अपत्यं धर्मकामार्थं श्रेयस्कामस्य भूपतेः
58 // ātmā rakṣyo dhanairdārairathavāpi nijātmajaiḥ / apatyaṃ dharmakāmārthaṃ śreyaskāmasya bhūpateḥ
59 ॥ त्वदर्थे मरणं मह्यमक्षय्य गतिदायकम् । तवापि निर्मना लोकाः स्ववाक्यपरिपालनात्
59 // tvadarthe maraṇaṃ mahyamakṣayya gatidāyakam / tavāpi nirmanā lokāḥ svavākyaparipālanāt
60 ॥ परित्यज्य परं दुःखं पुत्रव्यापादनोद्भवम् । देहत्यागे ममारंभो नरदेहे भविष्यति
60 // parityajya paraṃ duḥkhaṃ putravyāpādanodbhavam / dehatyāge mamāraṃbho naradehe bhaviṣyati
61 ॥ सर्वामयविनिर्मुक्ते शतक्रतुसमे विभो । पितुरर्थे हता ये तु मातुरर्थे हतास्तथा
61 // sarvāmayavinirmukte śatakratusame vibho / piturarthe hatā ye tu māturarthe hatāstathā
62 ॥ गवार्थे ब्राह्यणार्थे वा प्रमदार्थे महीपते । भूम्यर्थे पार्थिवार्थे वा देवतार्थे तथैव च
62 // gavārthe brāhyaṇārthe vā pramadārthe mahīpate / bhūmyarthe pārthivārthe vā devatārthe tathaiva ca
63 ॥ बालार्थे विकलार्थे च यान्ति लोकान्सुभास्वरान् । तदलं परितापेन जहि मां त्वं वरासिना
63 // bālārthe vikalārthe ca yānti lokānsubhāsvarān / tadalaṃ paritāpena jahi māṃ tvaṃ varāsinā
64 ॥ सत्यं पालय राजेन्द्र मा भुङ्क्ष्व हरिवासरे । धर्मार्थे तनयं हन्याद्भार्यां वापि महीपते
64 // satyaṃ pālaya rājendra mā bhuṅkṣva harivāsare / dharmārthe tanayaṃ hanyādbhāryāṃ vāpi mahīpate
65 ॥ श्रूयते वेदवाक्येषु पुत्रं हन्यान्मखस्थितः । अश्वमेघे मखवरे न दोषो जायते नृप
65 // śrūyate vedavākyeṣu putraṃ hanyānmakhasthitaḥ / aśvameghe makhavare na doṣo jāyate nṛpa
66 ॥ यद्ब्रवीति महीपाल मोहिनी जननी मम । तत्त्वया ह्यविचारेण कर्त्तव्यं वचनं ध्रुवम्
66 // yadbravīti mahīpāla mohinī jananī mama / tattvayā hyavicāreṇa karttavyaṃ vacanaṃ dhruvam
67 ॥ प्रसीद राजेन्द्र कुरुष्व वाक्यं मयेरितं चात्मवधाय सत्यम् । विमोचयेथा नृपते सुघोराद्वाक्यानृतान्मोहिनिहस्तयोगात्
67 // prasīda rājendra kuruṣva vākyaṃ mayeritaṃ cātmavadhāya satyam / vimocayethā nṛpate sughorādvākyānṛtānmohinihastayogāt
68 ॥ वधेन ते भूमिपते सुतस्य यशः प्रकाशं गमयिष्यते च । यशः प्काशाद्भविता हि कीर्तिस्तथाक्षया तात न संशयो ऽत्र
68 // vadhena te bhūmipate sutasya yaśaḥ prakāśaṃ gamayiṣyate ca / yaśaḥ pkāśādbhavitā hi kīrtistathākṣayā tāta na saṃśayo 'tra