46 ॥ श्रीबृहन्नारदीयपुरणोत्तरभागे तिथिविचारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः विस्तरेण समाख्या हि विष्णोराराधनक्रियाम् । यया तोषं समायाति प्रददाति समीहितम्
46 // śrībṛhannāradīyapuraṇottarabhāge tithivicāro nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ vistareṇa samākhyā hi viṣṇorārādhanakriyām / yayā toṣaṃ samāyāti pradadāti samīhitam
1 ॥ लक्ष्मीभर्ताजगन्नाथोह्यशेषाघौघनाशनः । कर्मणा केन स प्रीतो भवेद्यः सचराचरः
1 // lakṣmībhartājagannāthohyaśeṣāghaughanāśanaḥ / karmaṇā kena sa prīto bhavedyaḥ sacarācaraḥ
2 ॥ सौतिरुवाच भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर्द्धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम्
2 // sautiruvāca bhaktigrāhyo hṛṣīkeśo na dhanairddharaṇīdhara / bhaktyā saṃpūjito viṣṇuḥ pradadāti manoratham
3 ॥ तस्माद्विप्राः सदा भक्तिः कर्त्तव्या चक्रपाणिनः । जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत्
3 // tasmādviprāḥ sadā bhaktiḥ karttavyā cakrapāṇinaḥ / janenāpi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā bhavet
4 ॥ परितोषं व्रजत्याशुतृषितस्तु जलैर्यथा । अत्रापि श्रूयते विप्रा आख्यानं पापनाशनम्
4 // paritoṣaṃ vrajatyāśutṛṣitastu jalairyathā / atrāpi śrūyate viprā ākhyānaṃ pāpanāśanam
5 ॥ रुक्माङ्गदस्य संवादमृषिणा गौतमेन हि । आसीद्ग्रुक्माङ्गदो राजा सार्वभौमः क्षमान्वितः
5 // rukmāṅgadasya saṃvādamṛṣiṇā gautamena hi / āsīdgrukmāṅgado rājā sārvabhaumaḥ kṣamānvitaḥ
6 ॥ क्षीरशायिप्रियो भक्तो हरिवासरतत्परः । नान्यं पश्यति देवेशात्पद्मनाभान्महीपतिः
6 // kṣīraśāyipriyo bhakto harivāsaratatparaḥ / nānyaṃ paśyati deveśātpadmanābhānmahīpatiḥ
7 ॥ पटहं वारणे धृत्वा वादयेद्धरि वासरे । अष्टवर्षाधिको यस्तु पञ्चाशीत्यूनवर्षकः
7 // paṭahaṃ vāraṇe dhṛtvā vādayeddhari vāsare / aṣṭavarṣādhiko yastu pañcāśītyūnavarṣakaḥ
8 ॥ भुनक्ति मानवो ह्यद्य विष्णोरहनि मन्दधीः । स मे दण्ड्यश्चग वध्यश्च निर्वास्यो नगराद्बहिः
8 // bhunakti mānavo hyadya viṣṇorahani mandadhīḥ / sa me daṇḍyaścaga vadhyaśca nirvāsyo nagarādbahiḥ
9 ॥ पिता च यदि वा भ्राता पुत्रो भार्या सुहृन्मम । पद्मनाभदिने भोक्ता निग्राह्यो दस्युवद्भवेत्
9 // pitā ca yadi vā bhrātā putro bhāryā suhṛnmama / padmanābhadine bhoktā nigrāhyo dasyuvadbhavet
10 ॥ ददघ्वंम विप्रमुख्यभ्यो मज्जध्वं जाह्नवीजले । ममेद वचनं शृत्वा राज्यं भुञ्जीत मामकम्
10 // dadaghvaṃma vipramukhyabhyo majjadhvaṃ jāhnavījale / mameda vacanaṃ śṛtvā rājyaṃ bhuñjīta māmakam
11 ॥ वासरे वासरे विष्णोः शुक्लपक्षे महीपतिः । अशुक्ले तु विशेषेण पटहे हेमसंपुटे
11 // vāsare vāsare viṣṇoḥ śuklapakṣe mahīpatiḥ / aśukle tu viśeṣeṇa paṭahe hemasaṃpuṭe
12 ॥ एवं प्रघुष्टे भूपेन सर्वभूमौ द्विजोत्तमाः । गच्छिद्भिः संकुलो मार्गः कृतो कृतो लोकैर्हरेर्द्विजाः
12 // evaṃ praghuṣṭe bhūpena sarvabhūmau dvijottamāḥ / gacchidbhiḥ saṃkulo mārgaḥ kṛto kṛto lokairharerdvijāḥ
13 ॥ ये केचिन्निधनं यान्ति भूपालविषये नराः । ज्ञानात्प्रमादतो वापि ते यान्ति हरिमन्दिरम्
13 // ye kecinnidhanaṃ yānti bhūpālaviṣaye narāḥ / jñānātpramādato vāpi te yānti harimandiram
14 ॥ अवश्यं वैष्णवो लोकः प्राप्यते मानवैर्द्विजाः । व्याजेनापि प्रकुर्वाणैर्द्वादशीं पापनाशिनीम्
14 // avaśyaṃ vaiṣṇavo lokaḥ prāpyate mānavairdvijāḥ / vyājenāpi prakurvāṇairdvādaśīṃ pāpanāśinīm
15 ॥ सो ऽश्नाति पार्थिवं पापं यो ऽश्नाति हरिवासरे । स प्राप्नोति धराधर्मं यो नाश्नाति हरेर्दिने
15 // so 'śnāti pārthivaṃ pāpaṃ yo 'śnāti harivāsare / sa prāpnoti dharādharmaṃ yo nāśnāti harerdine
16 ॥ ब्राह्मणो नैव हन्तव्य इत्येषा वैदिकी स्मृतिः । एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि
16 // brāhmaṇo naiva hantavya ityeṣā vaidikī smṛtiḥ / ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi
17 ॥ वैलक्ष्यमगमद्राजा रविसूनुर्द्विजोत्तमाः । लेख्यकर्मणि विश्रान्तश्चित्रगुप्तो ऽभवत्तदा
17 // vailakṣyamagamadrājā ravisūnurdvijottamāḥ / lekhyakarmaṇi viśrāntaścitragupto 'bhavattadā
18 ॥ संमार्जितानि लेख्यानि पूर्वकर्मोद्भवानि च । गच्छन्ति वैष्णवं लोकं स्वधर्मैर्मानवाः क्षणात्
18 // saṃmārjitāni lekhyāni pūrvakarmodbhavāni ca / gacchanti vaiṣṇavaṃ lokaṃ svadharmairmānavāḥ kṣaṇāt
19 ॥ शून्या स्तु निरयाः सर्वे पापप्राणिविवर्जिताः । भग्नो याम्यो ऽभवन्मार्गो द्वादशादित्यतापितः
19 // śūnyā stu nirayāḥ sarve pāpaprāṇivivarjitāḥ / bhagno yāmyo 'bhavanmārgo dvādaśādityatāpitaḥ
20 ॥ सर्वे हि गरुडारूढा जना यान्ति हरेः पदम् । देवा नामपि ये लोकास्ते शून्या ह्यभवंस्तथा
20 // sarve hi garuḍārūḍhā janā yānti hareḥ padam / devā nāmapi ye lokāste śūnyā hyabhavaṃstathā
21 ॥ उत्सन्नाः पितृदेवेज्यास्तीर्थदानादिसत्क्रियाः । मुक्त्वैकां द्वादशीं मर्त्या नान्यं जानन्ति ते व्रतम्
21 // utsannāḥ pitṛdevejyāstīrthadānādisatkriyāḥ / muktvaikāṃ dvādaśīṃ martyā nānyaṃ jānanti te vratam
22 ॥ शून्ये त्रिविष्टपे जाते शून्ये च नरके तथा । नारदो धर्मराजानं गत्वा चेदमुवाच ह
22 // śūnye triviṣṭape jāte śūnye ca narake tathā / nārado dharmarājānaṃ gatvā cedamuvāca ha
23 ॥ नारद उवाच नाक्रन्दः श्रूयते राजन् प्राङ्गणे नरकेष्वथ । न चापि क्रियते लेख्यं किञ्चिद्दुष्कृतकर्मणाम्
23 // nārada uvāca nākrandaḥ śrūyate rājan prāṅgaṇe narakeṣvatha / na cāpi kriyate lekhyaṃ kiñcidduṣkṛtakarmaṇām
24 ॥ चित्रगुप्तो मुनिरिव स्थितो ऽयं मौनसंयुतः । कारणं किं न चायान्ति पापिनो येन ते गृहम्
24 // citragupto muniriva sthito 'yaṃ maunasaṃyutaḥ / kāraṇaṃ kiṃ na cāyānti pāpino yena te gṛham
25 ॥ मायादंभसमाक्रान्ता दुष्टकर्मरतास्तथा । एवमुक्ते तु वचने नारदेन महात्मना
25 // māyādaṃbhasamākrāntā duṣṭakarmaratāstathā / evamukte tu vacane nāradena mahātmanā
26 ॥ प्राह वैवस्वतो राजा किञ्चिद्दैन्यसमन्वितः । यम उवाच यो ऽयं नारद भूपालः पृथिव्यां सांप्रतं स्थितः
26 // prāha vaivasvato rājā kiñciddainyasamanvitaḥ / yama uvāca yo 'yaṃ nārada bhūpālaḥ pṛthivyāṃ sāṃprataṃ sthitaḥ
27 ॥ स हि भक्तो हृषीकेशे पुराणपुरुषोत्तमे । प्रबोधयति राजेन्द्रः स जनं पटहेन हि
27 // sa hi bhakto hṛṣīkeśe purāṇapuruṣottame / prabodhayati rājendraḥ sa janaṃ paṭahena hi
28 ॥ न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं संप्राप्ते हरिवासरे । ये केचिद्भुञ्जते मर्त्यास्ते मे दण्डेषु यान्ति हि
28 // na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ saṃprāpte harivāsare / ye kecidbhuñjate martyāste me daṇḍeṣu yānti hi
29 ॥ तद्भयाद्धि जनाः सर्वे द्वादशीं समुपासते । व्याजेनापि मुनुश्रेष्ठ द्वादश्यां समुपोषिताः
29 // tadbhayāddhi janāḥ sarve dvādaśīṃ samupāsate / vyājenāpi munuśreṣṭha dvādaśyāṃ samupoṣitāḥ
30 ॥ प्रयान्ति वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । द्वादशीसेवनाल्लोकाः प्रायान्ति हरिमन्दिरम्
30 // prayānti vaiṣṇavaṃ lokaṃ dāhapralayavarjitam / dvādaśīsevanāllokāḥ prāyānti harimandiram
31 ॥ तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठ मार्गा लुप्ता ममाधुना । कृत हि नरकाः शून्या लोकाश्चापि दिवौकसाम्
31 // tena rājñā dvijaśreṣṭha mārgā luptā mamādhunā / kṛta hi narakāḥ śūnyā lokāścāpi divaukasām
32 ॥ विश्रान्तं लेखकेर्लेख्यं लिखितं मार्जितं जनैः । एकादश्युपवासस्य माहात्म्येन द्विजोत्तम
32 // viśrāntaṃ lekhakerlekhyaṃ likhitaṃ mārjitaṃ janaiḥ / ekādaśyupavāsasya māhātmyena dvijottama
33 ॥ ब्रह्महत्यादिपापानि अभुक्त्वैव जना द्विज । समुपोष्य दिनं विष्णोः प्रयान्ति हरिमन्दिरम्
33 // brahmahatyādipāpāni abhuktvaiva janā dvija / samupoṣya dinaṃ viṣṇoḥ prayānti harimandiram
34 ॥ सो ऽहं काषाटमृगेणैव तुल्यो जातो महामुने । नेत्रहीनः कर्णहीनः संध्याहीनो द्विजो यथा
34 // so 'haṃ kāṣāṭamṛgeṇaiva tulyo jāto mahāmune / netrahīnaḥ karṇahīnaḥ saṃdhyāhīno dvijo yathā
35 ॥ स्त्रीजितो वा पुमान्यद्वत्षण्ढो वा प्रमदापतिः । त्यक्तकामस्त्वहं ब्रह्मंल्लोकपालत्वमीदृशम्
35 // strījito vā pumānyadvatṣaṇḍho vā pramadāpatiḥ / tyaktakāmastvahaṃ brahmaṃllokapālatvamīdṛśam
36 ॥ यास्यामि ब्रह्मलोके वै दुःखं ज्ञापयितुं स्वकम् । निर्व्यापारो नियोगी तु नियोगे यस्तु तिष्ठति
36 // yāsyāmi brahmaloke vai duḥkhaṃ jñāpayituṃ svakam / nirvyāpāro niyogī tu niyoge yastu tiṣṭhati
37 ॥ स्वामिवित्तं समश्नाति स याति नरकं ध्रुवम् । सौतिरुवाच एवमुक्त्वा यमो विप्रा नारदेन समन्वितः
37 // svāmivittaṃ samaśnāti sa yāti narakaṃ dhruvam / sautiruvāca evamuktvā yamo viprā nāradena samanvitaḥ
38 ॥ ययौ विरञ्चिसदनं चित्रचिसदनं चित्रगुप्तेन चान्वितः । स ददर्श समासीनं मूर्तामूरतजनावृतम्
38 // yayau virañcisadanaṃ citracisadanaṃ citraguptena cānvitaḥ / sa dadarśa samāsīnaṃ mūrtāmūratajanāvṛtam
39 ॥ वेदाश्रयं जगद्बीजं सर्वेषां प्रपितामहम् । स्वभवं भूतनिलयमोङ्काराख्यमकल्मषम्
39 // vedāśrayaṃ jagadbījaṃ sarveṣāṃ prapitāmaham / svabhavaṃ bhūtanilayamoṅkārākhyamakalmaṣam
40 ॥ शुचिं शुचिपदं हंसं ब्रह्माणं दर्भलाञ्छनम् । उपास्यमानं विविधैर्लोकपालैर्दिगीश्वरैः
40 // śuciṃ śucipadaṃ haṃsaṃ brahmāṇaṃ darbhalāñchanam / upāsyamānaṃ vividhairlokapālairdigīśvaraiḥ
41 ॥ इतिहासपुराणैश्च वेदौर्वेग्रहसंस्थितैः । मूर्तिमद्भिः समुद्रैश्य नदीभिश्च सरोवरैः
41 // itihāsapurāṇaiśca vedaurvegrahasaṃsthitaiḥ / mūrtimadbhiḥ samudraiśya nadībhiśca sarovaraiḥ
42 ॥ देहधृग्भिस्तथा वृक्षैरश्वत्थाद्यैर्विशेषतः । वापीकूपतडागाद्यैर्मूर्तिमद्भिश्च पर्वतैः
42 // dehadhṛgbhistathā vṛkṣairaśvatthādyairviśeṣataḥ / vāpīkūpataḍāgādyairmūrtimadbhiśca parvataiḥ
43 ॥ अहोरात्रैस्तथा पक्षैर्मासैः संवत्सरैर्द्विजाः । कलाकाष्ठानिमेषैश्च ऋतुभिश्चायनैर्युगैः
43 // ahorātraistathā pakṣairmāsaiḥ saṃvatsarairdvijāḥ / kalākāṣṭhānimeṣaiśca ṛtubhiścāyanairyugaiḥ
44 ॥ मन्वन्तरैस्तथा कल्पैर्निमेषैरुन्मिषैरपि । ऋक्षैर्योगैश्च करणैः पौर्णमासेंदुसंक्षयैः
44 // manvantaraistathā kalpairnimeṣairunmiṣairapi / ṛkṣairyogaiśca karaṇaiḥ paurṇamāseṃdusaṃkṣayaiḥ
45 ॥ सुखैर्दुःखैस्तथा द्वन्द्वैर्लाभालाभैर्जयाजयैः । सत्यानृतैश्च देवेशो वेष्टितो धर्मपावकः
45 // sukhairduḥkhaistathā dvandvairlābhālābhairjayājayaiḥ / satyānṛtaiśca deveśo veṣṭito dharmapāvakaḥ
46 ॥ कर्मविद्भिश्च पुरुषैरनुपैरुपास्यते । सत्त्वेन रजसा चैव तमसा च पितामहः
46 // karmavidbhiśca puruṣairanupairupāsyate / sattvena rajasā caiva tamasā ca pitāmahaḥ
47 ॥ शान्तमूढातिघोरैश्च विकारैः प्राकृतैर्विभुः । वायुना श्लेष्मपित्ताभ्यां मूर्तैरातङ्कनामभिः
47 // śāntamūḍhātighoraiśca vikāraiḥ prākṛtairvibhuḥ / vāyunā śleṣmapittābhyāṃ mūrtairātaṅkanāmabhiḥ
48 ॥ आनन्देन च विश्वात्मा परधर्मं समाश्रितः । अनुक्तैरपि भूतैश्च संवृतो लोककृत्स्वयम्
48 // ānandena ca viśvātmā paradharmaṃ samāśritaḥ / anuktairapi bhūtaiśca saṃvṛto lokakṛtsvayam
49 ॥ दुरुक्तैः कटुवाक्याद्यैर्मूर्तिमद्भिरुपास्यते । तेषां मध्ये ऽविशत्सौरिः सव्रीडेव वधूर्यथा
49 // duruktaiḥ kaṭuvākyādyairmūrtimadbhirupāsyate / teṣāṃ madhye 'viśatsauriḥ savrīḍeva vadhūryathā
50 ॥ विलोकयन्नधोभागं नम्रवक्त्रो व्यदर्शयत् । ते प्रविष्टं यमं दृष्ट्वा सकायस्थं सनारदम्
50 // vilokayannadhobhāgaṃ namravaktro vyadarśayat / te praviṣṭaṃ yamaṃ dṛṣṭvā sakāyasthaṃ sanāradam
51 ॥ विस्मिताक्षा मिथः प्रोचुः किमयं भास्करिस्त्विह । संप्राप्तो हि लोककरं द्रष्टुं देवं पितामहम्
51 // vismitākṣā mithaḥ procuḥ kimayaṃ bhāskaristviha / saṃprāpto hi lokakaraṃ draṣṭuṃ devaṃ pitāmaham
52 ॥ निर्व्यापारः क्षणं नास्ति यो ऽयं व्यग्रो रवेः सुतः । सो ऽयमभ्यागतः कस्मात्कञ्चित्क्षेमं दिवौकसाम्
52 // nirvyāpāraḥ kṣaṇaṃ nāsti yo 'yaṃ vyagro raveḥ sutaḥ / so 'yamabhyāgataḥ kasmātkañcitkṣemaṃ divaukasām
53 ॥ आश्चर्यातिशयं मन्ये यन्मार्जितपटस्त्वयम् । लेखकः समनुप्राप्तो दैन्येन महतान्वितः
53 // āścaryātiśayaṃ manye yanmārjitapaṭastvayam / lekhakaḥ samanuprāpto dainyena mahatānvitaḥ
54 ॥ न केनचित्पटो ह्यस्य मार्जितो ऽभूच्च धर्मिणा । यन्न दृष्टं श्रुन्त वापि तदिहैव प्रदृश्यते
54 // na kenacitpaṭo hyasya mārjito 'bhūcca dharmiṇā / yanna dṛṣṭaṃ śrunta vāpi tadihaiva pradṛśyate
55 ॥ एवमुच्चरतां तेषां भूतानां कृतशासनः । निपपाताग्रतो विप्रा ब्रह्मणो रविनन्दनः
55 // evamuccaratāṃ teṣāṃ bhūtānāṃ kṛtaśāsanaḥ / nipapātāgrato viprā brahmaṇo ravinandanaḥ
56 ॥ मूलच्छिन्नो यथा शाखी त्राहि त्राहीति संरुदन् । परिभूतो ऽस्मि देवेश यन्मार्जितपटः कृतः
56 // mūlacchinno yathā śākhī trāhi trāhīti saṃrudan / paribhūto 'smi deveśa yanmārjitapaṭaḥ kṛtaḥ
57 ॥ त्वया नाथेन विधुरं पश्यामि कमलासन । एवं ब्रुवन्स निश्चेष्टो बभूव द्विजसंत्तमाः
57 // tvayā nāthena vidhuraṃ paśyāmi kamalāsana / evaṃ bruvansa niśceṣṭo babhūva dvijasaṃttamāḥ
58 ॥ ततो हलहलाशब्दः सभायां समवर्तत । योर्ऽथं रोदयते लोकान्सर्वान्स्थावरज गमान्
58 // tato halahalāśabdaḥ sabhāyāṃ samavartata / yor'thaṃ rodayate lokānsarvānsthāvaraja gamān
59 ॥ सो ऽयं रोदिति दुःखार्तः कस्माद्वैवस्वतो यमः । अथवा सत्यगाथेयं लौकिकी प्रतिभाति नः
59 // so 'yaṃ roditi duḥkhārtaḥ kasmādvaivasvato yamaḥ / athavā satyagātheyaṃ laukikī pratibhāti naḥ
60 ॥ जनसन्तापकर्ता यः सो ऽचिरेणोपतप्यते । नहि दुष्कृतकर्मा हि नरः प्राप्नोति शोभनम्
60 // janasantāpakartā yaḥ so 'cireṇopatapyate / nahi duṣkṛtakarmā hi naraḥ prāpnoti śobhanam
61 ॥ ततो निवारयामास वायुस्तेषां वचस्तदा । लोकानां समचित्तानां मतं ज्ञात्वा हि वेधसः
61 // tato nivārayāmāsa vāyusteṣāṃ vacastadā / lokānāṃ samacittānāṃ mataṃ jñātvā hi vedhasaḥ
62 ॥ निवार्य शङ्कां मार्तण्डिं शनैरुत्थापयन् विभुः । भुजाभ्यां साधुपीनाभ्यां लोकमूर्तिरुदारधीः
62 // nivārya śaṅkāṃ mārtaṇḍiṃ śanairutthāpayan vibhuḥ / bhujābhyāṃ sādhupīnābhyāṃ lokamūrtirudāradhīḥ
63 ॥ विह्वलं तं पलायन्तमासने संन्यवेशयत् । सकायस्थमुवाचेदं व्योममूर्तिं रवेः सुतम्
63 // vihvalaṃ taṃ palāyantamāsane saṃnyaveśayat / sakāyasthamuvācedaṃ vyomamūrtiṃ raveḥ sutam
64 ॥ केन त्वमभिभूतो ऽसि केन स्थानाद्विवासितः । केनापमार्जितो देवपटो लोकपटस्तव
64 // kena tvamabhibhūto 'si kena sthānādvivāsitaḥ / kenāpamārjito devapaṭo lokapaṭastava
65 ॥ ब्रूहि सर्वमशेषेण कुशकेतुर्वदत्वयम् । यः प्रभुस्तात सर्वेषां स ते कर्ता समुन्नतिम् । अपनेष्यति मार्तण्डे दुःखं हृदयसंस्थितम्
65 // brūhi sarvamaśeṣeṇa kuśaketurvadatvayam / yaḥ prabhustāta sarveṣāṃ sa te kartā samunnatim / apaneṣyati mārtaṇḍe duḥkhaṃ hṛdayasaṃsthitam
66 ॥ स एवमुक्तस्तु प्रभञ्जनेन दिनेशसूनुस्तमथो बभाषे । विलोक्य वक्त्रं कुशकेतुसूनोः सगद्गदं मन्दमुदीरयन्वचः
66 // sa evamuktastu prabhañjanena dineśasūnustamatho babhāṣe / vilokya vaktraṃ kuśaketusūnoḥ sagadgadaṃ mandamudīrayanvacaḥ