89 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे पतिव्रतोपाख्यानं नाम षोडशो ऽध्यायः पुत्र उवाच तस्मादीर्ष्यां परित्यज्य मोहिनीमनुभोजय । न मातरीदृशो धर्मो लोकेषु त्रिषु लभ्यते
89 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge pativratopākhyānaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ putra uvāca tasmādīrṣyāṃ parityajya mohinīmanubhojaya / na mātarīdṛśo dharmo lokeṣu triṣu labhyate
1 ॥ स्वहस्तेन प्रियां भर्तुर्भार्यां या तु प्रभोजयेत् । सपत्नीं तु सपत्नी हि किञ्चिदन्नं ददाति च
1 // svahastena priyāṃ bharturbhāryāṃ yā tu prabhojayet / sapatnīṃ tu sapatnī hi kiñcidannaṃ dadāti ca
2 ॥ तदनन्तं भवेद्देवि मातरित्याह नाभिजः । कुरु वाक्यं मयोक्तं हि स्वामिनि त्वं प्रसीद मे
2 // tadanantaṃ bhaveddevi mātarityāha nābhijaḥ / kuru vākyaṃ mayoktaṃ hi svāmini tvaṃ prasīda me
3 ॥ तातस्य सौख्यं कर्तव्यमावाभ्यां वरवर्णिनी । भवेत्पापक्षयः सम्यक् स्वर्गप्राप्तिस्तथाक्षया
3 // tātasya saukhyaṃ kartavyamāvābhyāṃ varavarṇinī / bhavetpāpakṣayaḥ samyak svargaprāptistathākṣayā
4 ॥ पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा देवी संध्यावली तदा । अभिमन्त्र्य परिष्वज्य तनयं सा पुनः पुनः
4 // putrasya vacanaṃ śrutvā devī saṃdhyāvalī tadā / abhimantrya pariṣvajya tanayaṃ sā punaḥ punaḥ
5 ॥ मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय वचनं चेदमब्रवीत् । करिष्ये वचनं पुत्र त्वदीयं धर्मसंयुतम्
5 // mūrdhni cainamupāghrāya vacanaṃ cedamabravīt / kariṣye vacanaṃ putra tvadīyaṃ dharmasaṃyutam
6 ॥ इर्ष्यां मानं परित्यज्य भोजयिष्यामि मोहिनीम् । शतपुत्रा ह्यहं पुत्र त्वयैकेन सुतेन हि
6 // irṣyāṃ mānaṃ parityajya bhojayiṣyāmi mohinīm / śataputrā hyahaṃ putra tvayaikena sutena hi
7 ॥ नियमैर्बहुभिर्जातो देहक्लेशकरैर्भवान् । व्रतराजेन चीर्णेन प्राप्तस्त्वमचिरात्सुतः
7 // niyamairbahubhirjāto dehakleśakarairbhavān / vratarājena cīrṇena prāptastvamacirātsutaḥ
8 ॥ नहीदृशं व्रतं लोके फलदायि प्रदृश्यते । सद्यः प्रत्ययकारीदं महापातकनाशनम्
8 // nahīdṛśaṃ vrataṃ loke phaladāyi pradṛśyate / sadyaḥ pratyayakārīdaṃ mahāpātakanāśanam
9 ॥ किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसंतापकारकैः । वरमेकः कुलालंबी यत्र विश्रमते कुलम्
9 // kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasaṃtāpakārakaiḥ / varamekaḥ kulālaṃbī yatra viśramate kulam
10 ॥ त्रैलोक्यादुपरिष्ठाहं त्वां प्राप्य जठरे स्थितम् । धन्यानि तानि शूलानि यैर्जातस्त्वं सुतो ऽनघ
10 // trailokyādupariṣṭhāhaṃ tvāṃ prāpya jaṭhare sthitam / dhanyāni tāni śūlāni yairjātastvaṃ suto 'nagha
11 ॥ सप्तद्वीपपतिः शूरः पितुर्वचनकारकः । आह्लादयति यस्तातं जननीं वापि पुत्रकः
11 // saptadvīpapatiḥ śūraḥ piturvacanakārakaḥ / āhlādayati yastātaṃ jananīṃ vāpi putrakaḥ
12 ॥ तं पुत्रं कवयः प्राहुर्वाख्यमपरं सुतम् । एवमुक्त्वा तु वचनं देवी संध्यावली तदा
12 // taṃ putraṃ kavayaḥ prāhurvākhyamaparaṃ sutam / evamuktvā tu vacanaṃ devī saṃdhyāvalī tadā
13 ॥ वीक्षां चक्रे ऽथ भाण्डानि षड्रसस्य तु हेतवे । तस्या वीक्षणमात्रेण परिपूर्णानि भूपते
13 // vīkṣāṃ cakre 'tha bhāṇḍāni ṣaḍrasasya tu hetave / tasyā vīkṣaṇamātreṇa paripūrṇāni bhūpate
14 ॥ षड्रसत्य सुखोष्णस्य मोहिनीभोजनेच्छया । अमृतस्वादुकल्पस्य जनस्य तु महीपते
14 // ṣaḍrasatya sukhoṣṇasya mohinībhojanecchayā / amṛtasvādukalpasya janasya tu mahīpate
15 ॥ ततो दर्वीं समादाय काञ्चनीं रत्नसंयुताम् । परिवेषयदव्यग्रा मोडिन्याश्चारुहासिनी
15 // tato darvīṃ samādāya kāñcanīṃ ratnasaṃyutām / pariveṣayadavyagrā moḍinyāścāruhāsinī
16 ॥ काञ्चने भाजने श्लेक्ष्णे मानभोजनवेष्टिते । शनैः शनैश्च बुभुजे इष्टमन्नं सुसंस्कृतम्
16 // kāñcane bhājane ślekṣṇe mānabhojanaveṣṭite / śanaiḥ śanaiśca bubhuje iṣṭamannaṃ susaṃskṛtam
17 ॥ उपविश्यासने देवी शातकौभमये शुभे । वीज्यमाना वरारोहा व्याजनेन सुगीतिना
17 // upaviśyāsane devī śātakaubhamaye śubhe / vījyamānā varārohā vyājanena sugītinā
18 ॥ धर्माङ्गदगृही तेन शिखिपुच्छभवेन तु । सा भुक्ता ब्रह्मतनया तदन्नममृतोपमम्
18 // dharmāṅgadagṛhī tena śikhipucchabhavena tu / sā bhuktā brahmatanayā tadannamamṛtopamam
19 ॥ चतुर्गुणेन शीतेन कृत्वा शौचमथात्मनः । जगृहे पुत्रदत्तं तु तांबूलं तत्सुगन्धिमत्
19 // caturguṇena śītena kṛtvā śaucamathātmanaḥ / jagṛhe putradattaṃ tu tāṃbūlaṃ tatsugandhimat
20 ॥ वरचन्दनयुक्तेन हस्तेन वरवर्णिनी । ततः प्रहस्य शनकैः प्राह संध्यावलीं नृप
20 // varacandanayuktena hastena varavarṇinī / tataḥ prahasya śanakaiḥ prāha saṃdhyāvalīṃ nṛpa
21 ॥ जननी किं तु देवि त्वं वृषाङ्गदनृपस्य तु । न मया हि परिज्ञाता श्रमस्वेदितया शुभे
21 // jananī kiṃ tu devi tvaṃ vṛṣāṅgadanṛpasya tu / na mayā hi parijñātā śramasveditayā śubhe
22 ॥ वदत्येवं ब्रह्मसुता यावत्संध्यावलीं नप । तावत्प्रणम्य नृपतेः पुत्रो वचनमब्रवीत्
22 // vadatyevaṃ brahmasutā yāvatsaṃdhyāvalīṃ napa / tāvatpraṇamya nṛpateḥ putro vacanamabravīt
23 ॥ उदरे ह्यनया देव्या घृतः संवत्सरत्रयम् । तव भर्तुः प्रसादेन वृद्धिं संप्राप्तवानहम्
23 // udare hyanayā devyā ghṛtaḥ saṃvatsaratrayam / tava bhartuḥ prasādena vṛddhiṃ saṃprāptavānaham
24 ॥ संत्यनेकानि मातॄणां शतानि मम सुंदरि । अस्याः पीतं पयो भूरि कुचयोः स्नेहसंप्लुतम्
24 // saṃtyanekāni mātṝṇāṃ śatāni mama suṃdari / asyāḥ pītaṃ payo bhūri kucayoḥ snehasaṃplutam
25 ॥ अनया सा रुजा तीव्रा विधृता प्रायशो जरा । इयं मां जनयित्वैव जाता शिथिलबन्धना
25 // anayā sā rujā tīvrā vidhṛtā prāyaśo jarā / iyaṃ māṃ janayitvaiva jātā śithilabandhanā
26 ॥ तन्नास्ति त्रुषु लोकेषु यद्दत्वा चानृणो भवेत् । मातुः पुत्रस्य चार्वङ्गि सत्यमेतन्मयेरितम्
26 // tannāsti truṣu lokeṣu yaddatvā cānṛṇo bhavet / mātuḥ putrasya cārvaṅgi satyametanmayeritam
27 ॥ सो ऽहं धन्यतरो लोके नास्ति मत्तो ऽधिकः पुमान् । उत्संगे वर्तयिष्यामि मातृसंघस्य नित्यशः
27 // so 'haṃ dhanyataro loke nāsti matto 'dhikaḥ pumān / utsaṃge vartayiṣyāmi mātṛsaṃghasya nityaśaḥ
28 ॥ नोत्संगे चेज्जनन्या हि तनयो विशति क्वचित् । मातृसौख्यं न जानाति कुमारी भर्तृजं यथा
28 // notsaṃge cejjananyā hi tanayo viśati kvacit / mātṛsaukhyaṃ na jānāti kumārī bhartṛjaṃ yathā
29 ॥ मातुरुत्संगमारूढः पुत्रो दर्पान्वितो भवेत् । हारमुत्तमदेहस्थं हस्तेनाहर्तुमिच्छति
29 // māturutsaṃgamārūḍhaḥ putro darpānvito bhavet / hāramuttamadehasthaṃ hastenāhartumicchati
30 ॥ पाल्यमानो जनन्या हि पितृहीनो ऽपि दर्पितः । समीहते जगद्धर्तुं सवीर्यं मातृजं पयः
30 // pālyamāno jananyā hi pitṛhīno 'pi darpitaḥ / samīhate jagaddhartuṃ savīryaṃ mātṛjaṃ payaḥ
31 ॥ एतज्जठरसंसर्गि भवत्युत्संगशङ्कितः । अस्याश्चैवापराणां च विशेषो यदि मे न चेत्
31 // etajjaṭharasaṃsargi bhavatyutsaṃgaśaṅkitaḥ / asyāścaivāparāṇāṃ ca viśeṣo yadi me na cet
32 ॥ तेन सत्येन मे तातो जीवताच्छरदां शतम् । एवं ब्रुवाणे तनये मोहिनी विस्मयं गता
32 // tena satyena me tāto jīvatāccharadāṃ śatam / evaṃ bruvāṇe tanaye mohinī vismayaṃ gatā
33 ॥ कथमस्य प्रहर्तव्यं मया निर्घृणशीलया । विनीतस्य ह्यपापस्य औचित्यं पापिनो गृहे
33 // kathamasya prahartavyaṃ mayā nirghṛṇaśīlayā / vinītasya hyapāpasya aucityaṃ pāpino gṛhe
34 ॥ पितुः शुश्रूषणं यस्य न तस्य सदृशं क्षितौ । एवं गुणाधिकस्याहं कर्तुं कर्म जुगुप्सिताम्
34 // pituḥ śuśrūṣaṇaṃ yasya na tasya sadṛśaṃ kṣitau / evaṃ guṇādhikasyāhaṃ kartuṃ karma jugupsitām
35 ॥ पुत्रस्य धर्मशीलस्य भूत्त्वा तु जननी क्षितौ । एवं विमृश्य बहुधा मोहिनी लोकसुंदरी
35 // putrasya dharmaśīlasya bhūttvā tu jananī kṣitau / evaṃ vimṛśya bahudhā mohinī lokasuṃdarī
36 ॥ उवाच तनयं बाला शीघ्रमानय मे पतिम् । न शक्नोमि विना तेन मुहूर्तमपि वर्तितुम्
36 // uvāca tanayaṃ bālā śīghramānaya me patim / na śaknomi vinā tena muhūrtamapi vartitum
37 ॥ ततः स त्वरितं गत्वा प्रणम्य पितरं नृप । कनिष्ठा जननी तात शीघ्रं त्वां द्रष्टुमिच्छति
37 // tataḥ sa tvaritaṃ gatvā praṇamya pitaraṃ nṛpa / kaniṣṭhā jananī tāta śīghraṃ tvāṃ draṣṭumicchati
38 ॥ प्रसादः क्रियतां तस्याः पूज्यतां ब्रह्मणः सुता । पुत्रवाक्येन नृपतिरतत्क्षणाद्गन्तुमुद्यतः
38 // prasādaḥ kriyatāṃ tasyāḥ pūjyatāṃ brahmaṇaḥ sutā / putravākyena nṛpatiratatkṣaṇādgantumudyataḥ
39 ॥ प्रहृष्टवदनो भूत्वा संध्यावल्या निवेशनम् । संप्रविश्य गृहे राजा ददर्श शयनस्थिताम्
39 // prahṛṣṭavadano bhūtvā saṃdhyāvalyā niveśanam / saṃpraviśya gṛhe rājā dadarśa śayanasthitām
40 ॥ मोहिनीं मोहसंयुक्तां तप्तकाञ्चनसप्रभाम् । उपास्य मानां प्रियया संध्यावल्या शनैः शनैः
40 // mohinīṃ mohasaṃyuktāṃ taptakāñcanasaprabhām / upāsya mānāṃ priyayā saṃdhyāvalyā śanaiḥ śanaiḥ
41 ॥ पुत्रवाक्यात्परित्यज्य क्रोधं सापत्न्यजं तथा । दृष्ट्वा रुक्माङ्गदं प्राप्तं शयने मोह्य सुंदरी
41 // putravākyātparityajya krodhaṃ sāpatnyajaṃ tathā / dṛṣṭvā rukmāṅgadaṃ prāptaṃ śayane mohya suṃdarī
42 ॥ प्रहृष्टवदना प्राह राजानं भूरिदक्षिणम् । इहोपविश्यतां कान्त पर्यङ्के मृदुतूलके
42 // prahṛṣṭavadanā prāha rājānaṃ bhūridakṣiṇam / ihopaviśyatāṃ kānta paryaṅke mṛdutūlake
43 ॥ सर्वं निरीक्षितं भूप राज्यतन्त्रं त्वया चिरम् । अद्यापि नहि ते वाञ्छा राज्ये परिनिवर्तते
43 // sarvaṃ nirīkṣitaṃ bhūpa rājyatantraṃ tvayā ciram / adyāpi nahi te vāñchā rājye parinivartate
44 ॥ मन्ये दुष्कृतिनं भूप त्वामत्र धरणीतले । यः समर्थं सुतं ज्ञात्वा स्वयं पश्येन्नृपश्रियम्
44 // manye duṣkṛtinaṃ bhūpa tvāmatra dharaṇītale / yaḥ samarthaṃ sutaṃ jñātvā svayaṃ paśyennṛpaśriyam
45 ॥ तस्मात्त्वत्तो ऽधिको नास्ति दुःखी लोकेषु कश्चन । सुपुत्राणां पितॄणां हि सुखं याति क्षणं नृप
45 // tasmāttvatto 'dhiko nāsti duḥkhī lokeṣu kaścana / suputrāṇāṃ pitṝṇāṃ hi sukhaṃ yāti kṣaṇaṃ nṛpa
46 ॥ दुःखेन पापभोक्तॄणां विषयासक्तचेतसाम् । सर्वाश्च प्रकृती राजंस्तवेष्टाः पूर्णपुण्यजाः
46 // duḥkhena pāpabhoktṝṇāṃ viṣayāsaktacetasām / sarvāśca prakṛtī rājaṃstaveṣṭāḥ pūrṇapuṇyajāḥ
47 ॥ धर्माङ्गदे पालयाने कथं त्वं वीक्षसे ऽधुना । परित्यज्य प्रियासौख्यं कीनाश इव दुर्बलः
47 // dharmāṅgade pālayāne kathaṃ tvaṃ vīkṣase 'dhunā / parityajya priyāsaukhyaṃ kīnāśa iva durbalaḥ
48 ॥ यदि पालयसे राज्यं मया किं ते प्रयोजनम् । निष्प्रयोजनमानीता क्षीरसागरमस्तकात्
48 // yadi pālayase rājyaṃ mayā kiṃ te prayojanam / niṣprayojanamānītā kṣīrasāgaramastakāt
49 ॥ विड्भोज्या हि भविष्यामि पक्षिणामामिषं यथा । यो भार्यां यौवनोपेतां न सेवेदिह दुर्मतिः
49 // viḍbhojyā hi bhaviṣyāmi pakṣiṇāmāmiṣaṃ yathā / yo bhāryāṃ yauvanopetāṃ na sevediha durmatiḥ
50 ॥ कृत्याचरणसक्तस्तु कुतस्तस्य भवेत्प्रिया । असेविता व्रजेद्भार्या अदत्तं हि धनं व्रजेत्
50 // kṛtyācaraṇasaktastu kutastasya bhavetpriyā / asevitā vrajedbhāryā adattaṃ hi dhanaṃ vrajet
51 ॥ अरक्षितं व्रजेद्राज्यं अनभ्यस्तं श्रुतं व्रजेत् । नालसैः प्राप्यते विद्या न भार्या व्रतसंस्थितैः
51 // arakṣitaṃ vrajedrājyaṃ anabhyastaṃ śrutaṃ vrajet / nālasaiḥ prāpyate vidyā na bhāryā vratasaṃsthitaiḥ
52 ॥ नानुष्ठानं विना लक्ष्मीर्नाभक्तैः प्राप्यते यशः । नोद्यमी सुखमाप्नोति नाभार्यः संततिं लभेत्
52 // nānuṣṭhānaṃ vinā lakṣmīrnābhaktaiḥ prāpyate yaśaḥ / nodyamī sukhamāpnoti nābhāryaḥ saṃtatiṃ labhet
53 ॥ नाशुचिर्द्धर्ममाप्नोति न विप्रो ऽप्रियवाग्धनम् । अपृच्छन्नैव जानाति अगच्छन्न क्वचिद्व्रजेत्
53 // nāśucirddharmamāpnoti na vipro 'priyavāgdhanam / apṛcchannaiva jānāti agacchanna kvacidvrajet
54 ॥ अशिश्यो न क्रियां वेत्ति न भयं वेत्ति जागरी । कस्माद्भूपाल मां त्यक्त्वा धर्माङ्गदगृहे शुभे
54 // aśiśyo na kriyāṃ vetti na bhayaṃ vetti jāgarī / kasmādbhūpāla māṃ tyaktvā dharmāṅgadagṛhe śubhe
55 ॥ वीक्ष्यसे राज्यपदवीं समर्थे तनये विभो
55 // vīkṣyase rājyapadavīṃ samarthe tanaye vibho
56 ॥ एवं ब्रुबाणां तनयां विधेस्तु रतिप्रियां चारुविशालनेत्राम् । व्रीडान्वितः पुत्रसमीपवर्ती प्रोवाच वाक्यं नृपतिः प्रियान्ताम्
56 // evaṃ brubāṇāṃ tanayāṃ vidhestu ratipriyāṃ cāruviśālanetrām / vrīḍānvitaḥ putrasamīpavartī provāca vākyaṃ nṛpatiḥ priyāntām